Eldiń shetinde, jeldiń ótinde turǵan aýyldar men ulttyq mektepterdiń kúrdeli máselelerin jedel túrde sheshý qajet.
Qyzyljar óńirinde oblystyq ekonomıka basqarmasynyń esebi boıynsha, 635 aýyldyń 307-ne bolashaǵy bar degen joramal jasalyp otyr. Bul sanatqa shekara mańyndaǵy 23 eldi meken ilikken. Solardyń biri – Kishi Qaraoı (burynǵy ataýy Kıev).
Teriskeıdegi shekara mańyn mekendeıtin 15 aýyldyń turǵyndarynyń sany 50-ge de jetpeıtinin eskersek, buǵan jyl ótken saıyn qonystanýshylar sanynyń azaıyp bara jatqanyn qossaq, birazy karta betinen joıylyp ketkeli turǵanyn ańǵaramyz. Jalpy, Qazaqstan boıynsha shekara aýmaǵyndaǵy 1 200 eldi mekende 1,5 mln adam tirshilik etedi eken. Alaıda qazirgi qalyptasqan kúrdeli jaǵdaılarǵa qaraǵanda, shekara shebin shegendep, ulttyq qaýipsizdigimizdi qamtamasyz etýdiń, táý eter táýelsizdigimizdiń irgetasyn nyqtaı túsýdiń strategııalyq mańyzdylyǵyn bıliktegiler jete sezingenderi abzal. О́kinishke qaraı, shekaralyq aımaqtarda sheshimin kútken áleýmettik máselelerdiń qordalana túskenin eriksiz moıyndaýǵa týra keledi. Máselen, Kishi Qaraoıǵa qaraǵanda, onymen irgeles Omby oblysy Poltavskoe aýdany Dlınnaıa selosynyń ınjenerlik-ınfraqurylymdyq salasy áldeqaıda kósh ilgeri. Osyǵan qarap-aq kórshi eldiń shekaralas aımaqtarǵa myqtap kóńil bóle bastaǵanyn baıqaýǵa bolady. Bul óńirlerde turatyn, jumys isteıtin adamdarǵa, jas otbasylarǵa jeńildikter jasaıtyn arnaıy zańdar da qabyldanǵan. Osy sebepti jerlesterimizdiń jaıly ómirdi shekaranyń arǵy jaǵynan izdep ketetinderi az emes. 1989 jyly munda 1 500-ge jýyq adam turǵan. Avtobeket, klýb, ónerkásip dúkeni, aýrýhana, ashanaǵa deıin bolǵan. 2009 jyly osynshama turǵynnyń úshten biri, qazir 400-deıi ǵana qalǵan. Mańdaıǵa basqan, shúkirshilik etip otyrǵan jalǵyz áleýmettik nysan – 11 jyldyq mektep qana.
Endi qaıtpek kerek degen suraqtyń bir kiltin búginde el alǵysyna bólenip otyrǵan Jaras Jaǵyparovpen sóılesý barysynda tapqandaı boldyq. Ol 2019 jyly tepse temir úzetin 46 shaǵynda inisi Baýyrjan ekeýi osynda kóship kelip, «Altyn jer-Agro» JShS-yn uıymdastyrǵan. Ondaǵy oılary – syrttan kelgen alpaýyttardyń qolyna jetim baladaı mólıe qarap, bosqa jem bolyp jatqan jerlesterine áleýmettik qamqorlyq kórsetý, paılaryn durys úlestirý, odan artylyp jatsa, qarajatty aýyldy damytýǵa jumsaý. Burynǵy ınvestorlar arasynda 5-6 jyl astyq ósirmegenderi bolǵan. Tanaptardy tyńaıtpaǵan. Kútim joqtyǵynan aramshóp kisi boıy qaýlap, ósip ketken.
«Egistik jerimiz – 6 myń gektar. 35 adam eńbek etedi. Jumyskerlerimizge jemshópti tegin beremiz. Zeınetkerler men múgedekterge de kómektesemiz. Taýarly sút fermasyn ashýǵa qujattar ázirlep jatyrmyz. Mektepke baryp, bir qanatynyń tóbesinen sý aǵatynyn kórdim. Jóndeýge kelmeıtinin baıqap, basqa sharýashylyq jetekshilerimen birlesip, 2,5 mln teńgege jobalyq-smetalyq qujattaryn daıyndap berdik. Saraptamadan ótti. Kúrdeli jóndeýge 250 mln teńge qajet kórinedi. Oblys, aýdan basshylaryna bir ǵana ótinishim bar, bilim ordasyn tolyqtaı jańartýǵa, jastardyń demalys orny – klýb salýǵa bastamashy bolsa. Shalǵaıda eken dep shetke teppese. Basqa eshteńe suramaımyz. О́zgesi – óz qolymyzda. Kishi Qaraoı – bolashaǵy zor aýyl. Bıyl 20-25 adamǵa shaqtalǵan qoǵamdyq monsha turǵyzýdy belgilep otyrmyz. Basqa da josparlarymyzdy júzege asyrýǵa múmkindigimiz tolyq jetedi. Eń basty másele, shekaralyq aýyldardy, onyń ishinde ulttyq mektepterdi túzeý, adamdardyń turaqtanýyna, kelýine yqpal jasaý, ınfraqurylymdy shoǵyrlandyrý. Qazirgi kórinis syn kótermeıtindikten memlekettik deńgeıde nazar aýdarmaı bolmaıdy. «Bos jatqan jer jaý shaqyrady» dep babalarymyz tekke aıtpaǵan. Erteń shekaramyz jalańashtanyp qalsa, máseleniń túıinin tarqatý múldem qıyndap ketedi. Mektepter jabylsa, eldi mekenderdiń ornyn sıpap qalarymyz anyq», deıdi Jaras Abylaıhanuly ózegin órtegen ókinishin aqtaryp.
Reseı oblystarymen túıisetin aýyl mektepterinde oqýshylar sanynyń múldem azdyǵy, olardaǵy jaǵdaıdyń tómendigi oılandyrmaı qoımaıdy. Oqýshylar sany saýsaqpen sanarlyqtaı. Máselen, osy aýyldaǵy Kıev mektebindegi 9-synypta 3 oqýshy ǵana qalǵan. Qalǵan synyptarda 5 pen 7 aralyǵynda. Árıne, mektepte jyly dárethana ornatylmasa, tóbeden sý sorǵalasa, qabyrǵalar kógerip, eden qaýsap jatsa, sabaq oqýǵa, bilim alýǵa kim yntyq bola qoıar deısiń? Oblysta 39 bilim oshaǵynyń shatyryn aýystyrý qajet kórinedi. Bularǵa bólinetin qarajat máselesin surastyrǵanymyzda, oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Elena Gontar Kishi Qaraoıdaǵy jaǵdaımen tanys ekenin, «Aýyl – el besigi» respýblıkalyq baǵdarlamasy boıynsha qujat resimdelip, qarjy basqarmasyna jóneltilgenin, usynys qaralý ústinde ekenin jetkizdi. Áıteýir, «sen salar da, men salar, atqa jemdi kim salardyń» keri bolyp, sý aıaǵy qurdymǵa ketip qalmasa jarady degen tilektemiz. Al kishiqaraoılyqtar bolsa, turmystarynyń túzeletinine úlken senim artyp otyr. Olardyń bar úmiti – halyqtyń ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan Prezıdent reformalarynda. Shalǵaılyǵymyzdy syltaýratyp, «shanadan túsirip tastaı ma?» degen kúdik te joq emes.
О́mir ESQALI,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Aqjar aýdany