Tarıhynyń tamyryn tereńnen tartqan qazaq halqy kóp sózdi kópirtpeı, az sózge úlken mán, tereń astar syıǵyza bilgeni eki bastan málim. «Qymyzdyń jaqsysy sabasynan, Kıiz úıdiń jaqsysy aǵashynan, Jigittiń jaqsysy – naǵashydan» degen úsh aýyz sózde sartap dala, jýsandy qyrdy meken etken Alash urpaǵyna ónege bolarlyq tárbıe men taǵylym tunyp tur ǵoı, rasy.
Ásilinde, tekti áýletten taraǵan urpaqtar jup quraı qalsa, odan taraǵan balanyń da qatarynan oza shabatyny, bıikke bastar joldy jańylmaı tabatyny álimsaqtan aıan. Judyryǵy toqpaqtaı, jaýyryny qaqpaqtaı Qajymuqannyń 17 jasynda tanylǵany, onymen shyqqan Sarakıkı sekildi sańlaqtardyń jaýyryny bozkilemge qazyqtaı qaǵylǵany tarıhta taıǵa basqandaı mórlengen. Sol Qajymuqannyń joıqyn kúshtiń ıesi bolýynda naǵashylarynyń da úlesi bar desek, qatelespespiz. Iá, naǵashy atasy Lek balýan qolyna ilingen aǵashty tamyrymen julyp alsa, óz ákesi jurt arasynda «jýanaıaq balýan» atanǵan Muńaıtpas bolsa, Qajymuqannyń osal bolýǵa qaqysy joq edi ǵoı. Áke jaǵynan da, naǵashy jaǵynan da boıyna tektilik qany quıylǵan Muńaıtpasulynyń myqtylyǵy naǵashylarymen de baılanysyp jatqany ras.
Júregi óz elim, ózegim dep soqqan Mustafa О́ztúriktiń naǵashy atasy áıgili balýan Qaıysbaı ekeni belgili. Qaıysbaı naǵashysyna tartqan Mustafanyń da qaıyspas qara nardaı bolýy naǵashylarynan daryǵan myqtylyq ekeni daýsyz dep bilemiz.
Alashtyń ardaqtysy, tulǵanyń salmaqtysy retinde tarıh paraqtarynda aty altyn áriptermen qattalǵan Álıhan Bókeıhannyń anasy Begim hanym ekeni málim. Kúlli qazaq qaıratker, aıbatty er dep baǵalaǵan Álıhannyń boıyna da tektilik dáni anasynyń sútimen daryǵany daýsyz ǵoı. Endi she, túp naǵashysy Mamaı batyr bolsa ózi de mańaıyna qorqaýlardy jınamasa kerek-ti.
Arǵy-bergi tarıh paraqtaryn aqtara berseń, myqtylardyń naǵashylary da osaldan emestigin seziný, túsiný qıyn emes sekildi. Qaıratty ana Qalampyrdyń tar qursaǵyn jaryp shyqqan Balýan Sholaq ta qarýly qolymen aınalasyndaǵylardy tamsandyrdy emes pe? Sol tarıhı derekter Qalampyrdyń zaty áıel bolǵanymen qolynyń qýaty talaı erdi on orap alatyndaı bolǵanyn alǵa tartady. Soǵan qaraǵanda Balýan Sholaq anasyna tartqan bolyp tur ǵoı.
Adamzat aqyl-oıynyń alybyna telingen Abaıdyń naǵashylary da tekti áýlet ekeni belgili. Endeshe, tegin túgendep kórsek. Qazaqtyń bas aqynynyń naǵashylary da, qaıyn jurty da Qaz daýysty Qazybek bıdiń urpaqtary ekeni tarıhta jazýly tur. Aqynnan týǵan Ábishtiń naǵashylary da sol qarakesekter ekeni málim. Osyǵan qarap-aq, qazaqtyń «tektiden qyz al» degen sózi eriksiz eske orala beredi eken.
Qart tarıhtyń qatparyna áriden úńilip, tipti tereńge boılaı tússek, Shyńǵys hannyń naǵashylary qońyrattan taraıtyny birden oıǵa oralady. Naǵashysyn bylaı qoıǵanda, súıgen jary Bórte de qońyrat taıpasynan ǵoı. Osyǵan qarap-aq, jigittiń jaqsysy rasynda da naǵashydan ba degen oı sana tórin sharlap júrip alatyny bar.
Keıbir derekterde belgili sheshen Tuıaq Elqondyuly taraqty rýynan taraǵany aıtylady. Onyń týǵan jyly týraly naqty málimet joqtyń qasy. Sol Tuıaq Elqondyulynyń taraqtynyń qyzdarynan týǵan ataqty adamdar týraly bir jyry bar.
«Qaz daýysty Qazybek bı,
Ol da meniń jıenim.
Qarakereı Qabanbaı,
Ol da meniń jıenim.
Qanjyǵaly Bógenbaı
Ol da meniń jıenim.
Shaqshaquly Jánibek,
Ol da meniń jıenim.
Oshaqty da Sapabek,
Ol da meniń jıenim.
Qarsendegi Er Kópbaı,
Ol da meniń jıenim.
Tobyqtyda Qunanbaı,
Ol da meniń jıenim.
Dáýlet, Baızaq, Mámbet,
Ol da meniń jıenim.
Dúkenuly Yqylas,
Ol da meniń jıenim.
Botpaı-Shymyr Sypataı,
Ol da meniń jıenim.
Shubyrtpaly Aǵybaı,
Ol da meniń jıenim»,
dep tókpeletedi ol osy jyrynda. Baıqasaq, munda da mol taǵylym turǵan sııaqty.
Ádette, aýyl-aımaqta balasy báıgede top jarmasa «naǵashysyna tartqan ǵoı» dep keıde ázilge, keıde shynǵa aınaldyryp qaǵyta sóılep jatatyndar áli de kezdesip jatady. Al ótken tarıhqa zer salsaq, talaı tulpar minip, tý ustaǵan tarlandardyń naǵashylary osaldan bolmaǵanyn baıqaımyz. Tektilik pen myqtylyqtyń barlyǵy da bala boıyna ana sútimen darıtynyn qaperde ustasaq, «naǵashysyna tartqan ǵoı» degen sarkazmdy sanadan sylyp alyp tastaýymyz kerek.
Rasynda da «alyp anadan týady». Oǵan eshqandaı daý joq. Sondyqtan da kisilikti boıyna darytqan árbir adam kishilikti umytpaı, anasynyń jurtyna, naǵashysyna bas ıgeni abzal shyǵar.