Músinshiniń mýzeıi

Umytpasam, 2015 jyly ǵoı deımin, О́skemennen tústik jer­degi Sibe kóliniń jaǵasynda dúrkiregen festıval ótti. Sýas­ty balyqshylarynyń saıysy. Kún kúıip tur. Yrdý-dyrdý el... Sol kezde ǵoı, shatyr astynda uıymdastyrylǵan kórmede aǵashtan oıylǵan erekshe músin­der kózdi arbaǵan. Erekshe dep otyrǵanym, ergejeıliler men mýltfılm keıipkerleri edi. Ja­saǵan sheber kim ekenin sura­ǵanymda, О́skemendegi «Mýzeı úıde» jumys isteıdi desken. Ańsarym aýǵan mýzeıge áne baramyn, mine baramyn dep júrgende, jeti jyl ýaqyt ótipti. Dám ǵoı, jýyqta ǵana sol mýzeıdiń qo­jaıy­nymen jolyǵysyp qaldyq. Qazaq handyǵyna arnalǵan eksponattar ázirlep jatqanyn aıtty. «Adam aıdasa, barmaımyn, dám-tuz tartsa, qalmaımyn» demekshi, ertesi alań-eleń ýaqytta alyp-ushyp jetip bardym...

Oıýly aǵash esikti ashyp, ishke kire bergende mýzeıge emes, bógde bir álemge enip bara jatqandaı kúıge tústim. Múldem bólek atmosfera. Ádettegi baryp júretin mýzeılerdeı emes, sózben aıtyp jetkize almaıtyndaı tylsym áseri bar. Til kúrmelip, oı san saqqa júgirdi. Qoldanbaly ónerdiń naǵyz sheberi, osy úıdiń ıesi Iýrıı Kastanıaspen esendesken soń áńgimeni neden bas­tarymdy bilmeı sastym. Ki­reberis esiktiń tutqasynan bas­tap, ishtegi ár buıymǵa deıin aǵashtan oıylǵan. Qos qabatty ǵımarattyń ishki qabyrǵalaryn jalpaq taspen jymdastyra qaptap, betki qabatyn jyltyratyp, maılap qoıǵan. Bári-bári tabıǵı. Dál mundaı mýzeıdi klassısızm óneriniń irgetasy qalanǵan Rımnen, Peterbordan tappaıtyn shyǵarsyz.

Shańyraǵy bıik keń saraı. Ortadan áskerı joryqqa attan­ǵaly turǵan keıiptegi Shyń­ǵys­hannyń músini qasqaıady. As­tyndaǵy aty aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınap, oınaqshyp kele jatqandaı. Hannyń ózi susty, qaharly. Aldynan shyqqan jaý­dy jaıratyp salardaı. Ala shubar barystyń terisin er­diń ústine japqan Shyńǵys han­nyń keskin-kelbeti minez-qul­qyn ashyp tur. Zer sala qarasańyz, ómildirik, quıysqan, qanjy­ǵada­ǵy espe arqanǵa deıin aǵashtan jo­nylǵan. Tipti han basyndaǵy dýlyǵasynyń ár qabyrshyǵyna deıin erinbeı, eppen oıyp shyqqan soń Iý. Kastanıas has she­ber emeı kim?! Músinderinen ıne­niń jasýyndaı min tappaısyz.

Alakóleńke úıdiń ishinde úz­dik-sozdyq yńyldaǵan áýen oınaı­dy. Sanadaǵy artyq-aýys oıdy sylyp tastap, aǵash fıgýra­lardy kózben sholyp uzaq júrdim. Iýrıı sheber de úndegen joq. Mýzeıdiń tórgi jaǵyna jaqyndaǵanda, shymyldyqty túrip, qap-qarańǵy bólmege bastady. Kire bere qo­lyndaǵy álsiz ǵana jaryq shashatyn shamyn qosty. Taqta tákap­parlana handardyń biri otyr.

– «Orta ǵasyrdaǵy Azııa» jo­basyn ázirlep jatyrmyz. Bul Shyńǵys hannyń nemeresi Batyı. Altyn Ordanyń negizin qalaǵan. Kórermenge sol zamannyń rýhyn sezindirý úshin Shyńǵys hannyń áýletin osyndaı, qarańǵylaý bólmege ornalastyramyz. Olar­dyń bárin barystyń terisin ja­mylǵan keıipte jasaımyz, – dep óz ónerine ózi tamsana qarady Iýrıı sheber. – Al mynaý Qaıyr han, anaý Kenesary, – dep dálizde qaz-qatar turǵan handar men batyrlardy tanystyra bastady. Olardyń tarıhyn, jasalý ádisin áńgimeledi.

Qazaq balalaryna alǵash mektep salǵan Jáńgir han, qasqyr ertken Malaısary, Bógenbaı batyr, Qasym han, Ábilqaıyr han, 16 jasynda eki qabandy sulatqan Qabanbaı batyr, taǵysyn taǵy... Áıteýir qazaqtyń handary men batyrlaryn túgendep júr eken. Tarıhı tulǵalarymyzdy Iý.Kas­tanıastiń úıinen kórý – qazaq tarıhyna, qazaq eline degen zor qurmettiń belgisi der edim. «Rýha­nı jańǵyrý» degen osyndaı bolsa kerek-ti.

Ár músin ózinshe erekshe. Qabanbaıdy qarańyz, kompozısııasy qandaı?! Tuǵyrda naızaly batyr, tómengi jaǵyndaǵy qa­mys arasynda qos qabanmen arpalysqan jas jigit. Jigittiń qabanǵa qaraǵan otty janaryna deıin beınelengen. Jo-joq, boıaýmen emes, jumystar tek pyshaqtyń júzimen ǵana júzege asady eken. Mundaǵy sheberler zyr etkizip, tile salatyndaı stanok paıdalanbaıdy. Eger fıgýralardy stanokpen jasar bolsaq, óner óledi degen pikirde Iý.Kastanıas. Ertegiler elinde júrgendeı men:

– Mundaı sheberlikpen ja­salǵan dúnıeler Ermıtajda joq shyǵar, deımin ǵoı Iýrıı sheberge.

– Ermıtaj deısiń be? Habar­lasqan ol jaqtan. Peterbordan bir sýretshi kelip, tańǵalyp ketti. Mundaı mýzeıdi alǵash kórýimiz deıdi. Bárinen de qoldanbaly ónerdi oqymaǵanyma sene almaı basyn shaıqady.

– Sonda sizdiń mamandyǵyńyz ne? – dedim. Iá, sýretshi bolmasa, bul degen kóldeneń kók attyǵa darı bermeıtin óner.

– Ushqyshpyn, – dep myrs etti. – Otyz eki jyldan beri zeı­­net­kermin. Jasym jetpiste. Týǵan jerim – Baký. Mektepti támamdaǵan soń eki jyl ınstıtýtta oqyp, ásker qataryna attandym. Kelgen soń ushqyshtyń oqýyna tústim. Dıplomymdy alǵan soń Qazaqstanǵa jiberdi. 1976 jyldan beri osy О́skemende turamyn, – dep sheshile sóıleı bastady. – Ushqyshtyń oqýynda júrgende-aq aǵash oıyp júre­tinmin. Eshkim qolyma qashaý, pyshaq ustatyp, aǵash oıýdy úıretken joq. О́nerdegi baǵytym tarıhı taqyryp bolǵandyqtan, aǵash jonýdan bólek kitap kóp oqımyn, tarıhshylarmen keńe­semin. Jasaǵan dúnıelerim tarıhı shyndyqqa saı bolýy kerek qoı.

– Sonda bir músinge mólsher­men qansha ýaqyt jumsaısyz? – dedim. Ondaǵy oıym – sany joq munshama jumysty jasaý úshin júzdegen jyl nemese qajyrly eńbek qajet.

– Men «bir kartınany alty jyl, on jyl jazdym» deıtin sýretshilerge tańym bar. Demek, ol eńbek etpeıdi nemese sýretke ıkemi joq. Mysaly, men taqtaı betine relefti portretti úsh-aq kúnde oıyp beremin. Al anaý Shyń­ǵys hannyń músinine úsh aı ýaqyt jumsadyq.

– Jumystaryńyzdy satasyz ba? – dedim.

– Kún kórýim kerek qoı. Biraq men materıaldyq baılyqtan góri rýhanı baılyqty joǵary qoıamyn. Men úshin óner mańyzdy. Tapsyryspen jasalǵan birde-bir dúnıe joq. Baıaǵyda bir ekstrasens kelip, «tórdegi eki baǵanań taza energııaǵa tolyp tur. Mun­daı energııany basqa jerden kórmedik» degen. Sebebi dedim men, «mundaǵy ár buıym shynaıy mahabbatpen, júrekpen jasalǵan. Munda kelgen adamnyń oıy da tazarady». Ras, solaı. Taǵy birde orta jastaǵy áıel adam keldi. Tyl­sym kúsh baryn ol da sezdi me, «ulymdy alyp keleıin be?» dep ruq­sat surady. Sóıtsem uly ar­naıy áskerı jasaqta qyzmet et­ken be, áıteýir qyzmet babynda qyl­myskerge oq atyp, mert etken kó­rinedi. Sonyń áserinen aryla al­maı uzaq jyl júrip osynda kel­di. Mynaý mýzyka, atmosfera álgi jigitti stres­ten alyp shyqty, – dep tóbe jaqtaǵy poshymy bó­­lek­­teý keıiptegi músinderge qa­ra­dy.

Mýzeı úıdiń qaraýyldaryndaı qarýly músinder uzynnan-uzaq balkonnyń ór jaǵynda jýan shynjyrmen ilýli turǵan sekil­di. Kómeskilenip, kózge anyq kó­rinbeıdi. Aıtsa, aıtqandaı-aq. Aýrasy basqa bul úıdiń. Art-tera­pııa degen osy ma deımin. О́s­ke­menge kelgen týrısterdi alyp keletindeı jer. Qalamyzǵa kel­gen meımandar munda at basyn bursa, Iýrıı sheber shaıyn demdep, tátti-dámdisin aldaryna tosyp, qarsy  alatynyn da aıtyp qaldy.

– Jetpisinshi jyldardan bergi ónerińizdi ózge elde kór­sete aldyńyz ba? – dedim ekinshi qabatqa kóterilip bara jatqa­nymyzda. Qos qabatty ǵımarat ishi tolǵan qolóner. Úı salýdy qoıyp, bir shege qaǵyp kórmegen jigitterimiz bar. Olardyń qasyn­da Iýrıı Kastanıas bul úıdi irgetasynan bastap ózi qalap, mýzeı retinde ustap otyr. Aldyńǵy jyldary ekinshi qabatynan órt shyǵyp, birtalaı jumystary otqa oranǵan. Sonyń ózine sabyrmen qaraǵan ol bárin qaıtadan qalpyna keltirdi.

– Maqtanǵym kelmeıdi. Ja­saǵan dúnıelerim halyqtyń kóz aldynda. Esigim ashyq. Ke­lip kórsin. Meniń kórmem jyl kó­leminde ótip jatyr. Ju­mys­tarym 1990 jyldary Keńes Odaǵynda birinshi oryn alǵan. Al 2014 jyly Parıjde, Eıfel munarasynyń túbinde «Eýropa» salonynda jeke kór­memdi ótkizdim. Onyń ózi áýre boldy. Jumystarymdy Parıjge deıin júk kóligimen apardym. Ol jaqtyń halqy ónerdi shyn kóńilmen baǵalady. Máde­nıeti de joǵary. Biraq sata almadyq. Sebebi qujatty durys jasamadyq. Qujattary du­rys bolǵan kúnniń ózinde de satyp almaýshy edi. Nege deısiń ǵoı. Mysaly, eýropalyqtarǵa Abylaı han kerek pe?! Múmkin Rım batyrlaryn jasap aparsam, óter edi, – deıdi Iýrıı sheber.

Ras, jumystarynyń birqa­tary qazaq tarıhyna, qazaq han­dyǵyna, qazaqy dástúrge ar­nalǵan. Ara-arasynda jeńil taqyryptarǵa da erik bergen. Qojanasyr, Aldar kóseniń obrazyna qarap bir jymııasyń. Romantıkalyq músinder de joq emes. Áskerılerge uqsatyp qasha­ǵan shahmat fıgýralary men taqta­synyń ózi qandaı?! Adamata men Haýanany da ár qyrynan músin­depti. Anımalıstik janr da basty taqyryptarynyń biri eken. Qabyrǵalarda qasqyr, aıý, arqar, jolbarys sııaqty jyrtqysh­tardyń bastaryn gorelef janr­ynda jasapty. Shynaıy. Kóz janarlary ot shashyp, shytynap tur. Mine-mine bas salatyndaı.

Mýzeıde orys ultynyń tarıhyna baılanysty jasaǵan jumystary da az emes. A.Nev­skıı­diń ózi menmundalaıdy. Shir­­­keýdiń aldynda qylyshyna súıe­nip tur. Shirkeýdiń etek ja­ǵyna qalyń qol bekingen. Kúm­bezinde aǵashtan oıyp jasalǵan 5 myń qabyrshyq bar eken. Buǵan qarap, netken shy­damd­y­lyq dedim. Orystyń tarıhyna baılanys­ty kózge túsken taǵy bir músin – kemege mingen maıor I.Lı­harev. Keme­niń jelkeninde «1720. Ýst-Ka­menogorsk» degen jazýy bar. Iаǵnı I.Lıharevtyń О́ske­mendegi Ertis pen Úlbiniń qo­sylǵan tusyna kelip, bekinis salǵan kezine arnap jasalǵan kompozısııa.

– Mynandaı shuqyma ju­mystar jalyqtyrmaı ma? – deı­min ǵoı janashyrlyq tanyt­qandaı.

– Men aǵash oıyp otyryp demalamyn. Onyń ústine oıyma kelgen ıdeıalar maza bermeıdi. Aldaǵy ýaqytta kúrdeli joba bastaǵym kelip júr. Jýyqta ǵana Rıýrıkten keıingi knıaz – Oleg Veshıı týraly oqydym. Zamanynda búgingi Ystanbuldy basyp alǵan eken. Sýrettep ja­zylǵan bir epızod qatty áser etti – O. Veshııdiń áskeri úlken kemeni dóńgelekke qoıyp, qaqpaǵa alyp kelgen. Sóıtip, Sargrad qalasyn basyp alǵan. Qazir kom­pozısııa kóz aldymda tur: Qorshaý. Ishki jaǵynda kúmbezdi shirkeý. Qaqpaǵa qaǵylǵan altyn qalqan. Ýralaǵan jaýyngerler... Mine, osyny jasaǵym keledi, – dep aǵynan jarylyp, josparyn jaıyp saldy.

Sondaı-aq Qudaı qýat berse, aldaǵy ýaqytta qazaqtyń tarıhyna qatysty eksponattardy jeke bólmege, orys halqymen baılanysty músinderdi jeke bólmege toptastyrmaqshy. Dál qazirgi ýaqytta «Uly dalanyń ulylary», «Qazaqstan tarıhy», «Reseı tarıhy», «Orta ǵasyr­daǵy Azııa» syndy aýqym­dy jobalarmen jumys istep jat­qandyǵyn da baıandady. Iýrıı Kastanıas jalǵyz emes álbette, qasynda taǵy eki sheber bar. Alaıda qoldanbaly ónerge shynaıy qyzyǵatyn sýretshiler joq kórinedi.

Bárin aıt ta, birin aıt, mundaı bekzat óner Iýrıı sheberge qaıdan daryǵan desek, atasy Edýard Kazarıan mıkromınıatıýranyń negizin qalaǵan eken. Áý bastaǵy mamandyǵy skrıpkashy Edýard Kazarıan keıinnen mıkromınıatıýra jasaı bastaǵan. Ol degenimiz – kózge kórinbeıtin mıkromúsin. Ondaı jumysty kóbinese mıkroskop nemese lýpa arqyly ǵana kórýińiz múmkin. Edýard aqsaqal tyrnaqaldy týyndysyn Stalınge syılaǵan eken. Nemeresiniń aıtýynsha, ıneniń jasýyna skrıpka jasap, sımfonııalyq orkestrde oınat­qan eken. Sonda deıdi, kádimgi skrıpkanyń úni shyqqan eken.

Álemde teńdesi joq mıkro­músinder jasaǵan Edýard Ka­zarıan osydan on jyl buryn týǵan jeri Armenııada ómirden ozypty. Onyń óner týyndylary áli kúnge urpaqtarynyń qolynda saqtaýly. Senesiz be, bilmeımin, kádimgi bir tal shashty oıyp, Muhamed Álı men Charlı Chaplınniń rıngtegi mıkromúsinin jasap, kópshilikti tańdaı qaqtyrǵan desedi.

Mine, álemdi tánti etken mıkro­­músinshiniń nemeresi Iýrıı Kastanıas О́skemende óner­­men aınalysyp júr. Ún­demeı ǵana úlken ónerdi óltir­meı kele jat­qan Iýrıı sheber­ge Qudaı den­saýlyq berse, áli talaı tyń týyndylar jasap shyǵarary sózsiz.

О́SKEMEN