Soltústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda eldiń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúresken qaıratkerler óte kóp. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa týraly» Jarlyǵynyń negizinde elimizdiń ár aımaǵynda júrgizilgen jumystar barysynda el úshin qan tókken sol erlerdiń esimderi kóptep anyqtalyp jatyr.
Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıviniń qorlaryndaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty qujattar, 1921-1922 jyldary shyqqan «Mır trýda» jáne 1924-1928 jyldary tóte jazýmen shyqqan oblystyq «Bostandyq týy» gazetterindegi derekterden jergilikti azamattardyń eldiń bolashaǵy men tutastyǵyna alańdaǵan, qazaq halqy múddesiniń aıaqasty etilýine qarsy jazylǵan talaptar men usynystardy kóp tabýǵa bolady. Sol azamattardyń bári derlik ustalyp, «halyq jaýy» qataryna engizilgen.
Arhıv materıaldarynyń negizinde bizdiń oblystyń aýmaǵynda 1914 jyly Ombyda qurylǵan «Birlik» mádenı-aǵartý uıymynyń músheligi qatarynda burynnan belgili Maǵjan Jumabaev, Smaǵul Sádýaqasov, Qoshke Kemeńgerovten basqa B.Aıbasov, A.Barjaqsın, M.Seıitov, S.Áljanovtardyń bolǵanyn anyqtadyq. Al 1917 jyly «Alash» partııasyna kirgen M.Jumabaev, J.Tileýlın, A.Barjaqsın, M.Seıitov, A.Jantalınderden de basqa ondaǵan azamat anyqtalyp otyr. Osy qatarǵa E.Itbaev, A.Turlybaev, Q.Torsanov, S.Kúsemisovterdi qosýǵa bolady. Osynyń ishindegi Qazı Torsanov «Alash Orda» mılısııasynyń bastyǵy bolyp júrgende oqqa ushqan. Ákesi Torsan Ǵabıt Músirepovtiń «Ulpan» romanynyń keıipkeri Ulpan anamyzdyń kúıeý balasy. Aǵa sultan Eseneıdiń jalǵyz qyzy Bijikenge úılengen. Bijikennen bala qalmaǵan, Qazı Torsannyń ekinshi áıelinen týǵan. О́zi Petropavldaǵy orys gımnazııasyn bitiripti.
Qyzyljarda «Birlik» uıymy men «Alash» partııasynan basqa «Jas azamat» uıymynyń bólimshesi de 1918 jyly jumys istegen. Onyń quramyna bizdiń jerlesterimiz S.Sádýaqasov, Q.Kemeńgerov, B.Maldybaev, M.Seıitov, G.Dosymbekova, M.Myrzauly engeni belgili bolyp otyr. Jalpy alǵanda, bul derekter keıbir zertteýshilerge belgili bolǵanymen, qazir tipti belgisiz músheler de tabylyp otyr. Tek qana Petropavlda qurylǵan «Úsh júz» partııasynyń músheleri de keıin qýdalaýǵa ushyraǵany belgili. Olardy bolshevıktermen aýyz jalasty dese de, artynan Qyzyl ókimet satyp ketken.
1922 jyly Qyzyljarda «Qazaqstan zertteý qoǵamy» degen uıym da tirkelipti. 1929 jyly taǵy bir JAT (jas tóńkerisshiler sózinen alynǵan) degen uıym da qurylǵan. Buǵan da joǵaryda attary atalǵan biraz azamat jáne K.Aıbasov, U.Qulymbetov, Ǵ.Ǵalymjanov, A.Baıtasov, Á.Temirbekov, B.Qurmanalın jáne t.b. engen. О́kinishke qaraı, olardyń baǵdarlamasy men istegen jumystary jóninde derekter ázirge tabylǵan joq. Biraq uıymǵa kirgen adamdardyń bári keıin qýdalanǵan.
Alash qaıratkerleri arasynan burynnan belgili, kóp zerttelgen Maǵjan Jumabaev, Jumaǵalı Tileýlın, Smaǵul Sádýaqasov, Aıdarhan Turlybaevtardan basqa Birkeı Aıbasov, Ábilqaıyr Dosov, Januzaq Jánibekov, Bilál Maldybaev, Ahmet Barjaqsın, Baıbatyr Erjanovtardyń týǵan jerleri men ómir súrgen jyldary, istegen qyzmetteri anyqtaldy. Mysaly, Baıbatyr Erjanov qazirgi Esil aýdanynyń Taýaǵash aýylynyń týmasy eken, 1914 jyly Qazanda «Tur, qazaq» atty óleńder jınaǵyn da shyǵarypty.
Jalpy aıtqanda, sońǵy zertteýlerdiń nátıjesinde osy kúnderge deıin biz Soltústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda týǵan nemese qyzmet istegen Alash Ordanyń 48 múshesiniń jańa esimin anyqtadyq. Barlyq múshelerdiń týǵan jyly ártúrli bolǵanymen, qaıtys bolǵan jyldary tek 1937 men 1938 jyldar.
Sonymen qatar Soltústik Qazaqstan oblysy Polısııa departamentindegi arnaıy memlekettik arhıvtiń «Aqtaýǵa jatpaıtyn tulǵalarǵa qatysty qylmystyq ister» dep atalatyn №15 qoryn zertteý nátıjeleri barysynda birneshe azamattyń esimi anyqtaldy. Mysaly, Qaırolla Makenov degen aǵamyz 1891 jyly Soltústik Qazaqstan oblysy Oktıabr aýdanynyń Sosıal kolhozynda týǵan. Qazaq. 23.10.1941 jyly tutqyndalyp, Soltústik Qazaqstan oblystyq sotynyń kóshpeli sessııa úkimimen 02.09.1942 jyly 58-10 babynyń 1 bólimi, 58-11, 58-13 baby boıynsha mal-múlki tárkilenip, ózi atylǵan. Bul baptardyń jazalaıtyn qylmysy «keńes ıdeologııasyna qarsy áreket jasaǵany úshin» dep atalady. Demek ańdaýsyzda bir sóz aıtyp qalyp, ony aýyldaǵy bir satqyn kórsetip qoısa, osy baptyń jazalaý mashınasyna tap bolady.
Osy aqtalýǵa jatpaıtyndar qataryna Oktıabr aýdanynyń Baǵanaty aýylynyń turǵyny, 1941 jyly atalǵan baptarmen sottalǵan Aqqur Esenovtiń de isi jatqyzylypty. Bul aýyl – belgili ǵalym, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Ebineı Bóketovtiń týǵan jeri. Al Sovet aýdanynyń Amangeldi kolhozynda mektep dırektory bolǵan Kárim Babasanov 1952 jyly osy baptarmen sottalyp, 25 jylǵa aıdalyp ketken. Aýyldastary arasynda júrip ol jazǵan kommýnızmniń ornaıtynyna kúmán keltirgen eken. Ony ımansyz, jansyz jetkize qoıyp, aıdyń-kúnniń amanynda 25 jylǵa kete barǵan. Al 1929 jyly týǵan tatar azamaty Azat Gaınýllın «Petropavlstroı» tresinde istep júrip, 1956 jyly «Vengrııadaǵy revolıýsııany qoldaımyn», dep aıtqany úshin 25 jylǵa aıdalǵan. Biraq ol 1990 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń sheshimi boıynsha aqtalǵan.
Kelesi, 16 qorda aqtalǵan azamattardyń tizimi berilgenimen, qylmystyq ister «qupııa» grıfin saqtaǵan. Aqtalǵan azamattardyń qatarynda 1880 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan, Alash Orda múshesi Álimbaev Amanjoldyń, 1902 jyly týyp, oblystyq daıyndaý komıtetinde qyzmet istep júrgende 9.02.1938 jyly antısovettik ultshyl uıym múshesi retinde atý jazasyna kesilgen Saǵyndyqov Qadyrdyń, 1903 jyly týǵan, ultshyl uıym múshesi degen aıyp taǵylǵan Hakim Dúısenovtiń, 1899 jyly týyp, ultshyl uıym múshesi degen aıyp taǵylyp, atý jazasyna kesilgen Aýshahman Jambylovtyń jáne t.b. isteri bar. Olardyń keıbiriniń aqtalǵany týraly týystaryna habar da jetpegen. Keıbir týystardyń ózderi de «qaýipti qylmys» jasaǵan aǵalarynan bas tartqan sekildi.
Zertteý jumystarynyń nátıjesinde, Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha atý jáne jerleý oryndary anyqtaldy. Atý orny qazirgi Sútishev pen Pýshkın kósheleriniń ornynda bolǵan úshqabatty, aýlasy keń oblystyq NKVD-nyń ǵımaratynda bolǵan. Osy jerde jazyqsyz jandardyń qany tógilip, azap pen qınaýdy bastarynan keshken. Oblystyń Qurmetti azamaty Bolat Saǵyndyqov aqsaqaldyń bastamasymen bul jerge «Qasiret» qabyrǵasy men «Eske alý» memorıaly ornatylǵan. Oǵan oblysta jazyqsyz japa shekken 8 myń adamnyń esimi jazyldy.
Al jerleý orny – 20-shaǵyn aýdannyń etegindegi «Besinshi shabyndyq» degen úlken alap. Osy jerdiń turǵyndary 1934-1938 jyldardyń aısyz qarańǵy túnderinde arbalar keletinin kún saıyn estıdi eken. Adam dybystamasa da ıtter úrip, jendetterdiń jasyryn isterin jarııa qylatyn kórinedi. Bir kúni tipti munda NKVD ókilderi arnaıy kelip, ıtterdi atqany da turǵyndardyń esinde qalǵan.
Mine, osylaı qandy qyrǵyn kún saıyn jalǵasyp, jazyqsyz jandardy jer betinen jasyryn ákete bergen. Tek qazir ǵana olardyń esimderi eske alynyp jatyr. Sonyń ishinde qazaqty el qylamyz, basqalarmen teń qylamyz degen Alash Orda músheleri bolǵan arys aǵalarymyz da bar.
Sáýle MÁLIKOVA,
zertteýshi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,
oblystyq arhıvtiń dırektory
Soltústik Qazaqstan oblysy