Tamasha álem – teatr! San túrli júrek syrlary men kóńil kúı qaıshylyqtarynyń ortaq mámile taýyp, kórermenin kórkem oıdyń kókjıegine boılatyp, sulý sezimniń muhıtyna súńgitetin mártebeli de mereıli meken. Uly Músirepovshe aıtsaq, has sulýdyń kóz jasyndaı móldir óner.
Álem boıynsha birneshe myń teatr jumys istep jatyr desek, sonyń árqaısysy sahnasynda ómirge kelgen qoıylymdary arqyly adamnyń ishki álemin baıytady. Teatrǵa pende bolyp kirgen jan adam bolyp tazaryp shyǵady. Ásemdikpen ádiptep, sulýlyqpen matap, tańǵajaıyp álemniń besiginde terbep, adamshylyq bıiginen júrekterge jylylyq quıyp, san myńdaǵan adamdy bıikterge jeteleýmen keledi. Teatr – tektilik mekeni! Munda kirlegen sezimder tazaryp, jabyqqan kóńilder jaı tabar ǵajaıyp aýra bar. Ol – qasıetti sahna arqyly kórermen júregine quıylar ǵajaıyp mýzyka – ómir áni! Teatrǵa bir kelgen kórermen birneshe jylǵa azyq bolar rýhanı qazyna jıyp, ómirdiń ózgeshe notasyn sezinip qaıtady. Júregi saǵynysh pen sezimge tolyp, jańaryp, adamı kelbetin tolyqtyryp shyǵady. Basqa qaı jerden adam osyndaı nár, osyndaı qýat alady?! Sebebi sahnada ómir men adamdy baılanystyratyn názik te nárli dińgek bar. Ol – mahabbat! Mahabbattan nár alyp, óner týdyrǵan akter álemi – shyn máninde ulylyqtyń bastaýy.
Iá, teatr dese, oıǵa eń áýeli osyndaı shalqymaly shabytty sulý sózder men ádemi áserlerdiń ornaı qalatyny ras. Alaıda siz ben biz oılaǵandaı, teatrdyń ishi-syrty túgel osyndaı tańǵajaıyp syrǵa toly tamasha ma? Árıne, joq! Sahna syrtyndaǵy syrlardyń tereńine boılasańyz, teatr tóńireginde de áli sheshimin tappaı, qordalanyp qalǵan máselelerdiń tym-tym kóp ekendigine kózińiz jetedi. Sonyń biri – teatr mártebesi.
Senińiz, meıli senbeńiz, táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyldan asty, biraq áli kúnge deıin teatrdyń mártebesi men naqty mindetterin aıqyndaıtyn, mamandardyń qyzmettik mindettemesi men quzyretin bekitetin teatr týraly arnaıy zań da joq eken bizde. Osydan birneshe jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet týraly zańynyń ishinen kıno óneri «óz derbestigin alyp jeke shyqty», óz aldyna zań bekitti dep bórkimizdi aspanǵa ata qýanǵanymyz áli este. Sol kezde-aq endigi kezek ónerdiń kónesi de ulysy – teatrǵa da keler dep úmittengenimiz jáne ras. Biraq júırik ýaqyt alǵa jyljyp barady, teatr tóńiregindegi túıtkili tabylmaǵan bul máseleniń túıini sheshilmegen kúıi qalyp keledi. Seń sol kúıi qozǵalmady. Uly Abaısha aıtsaq, baıaǵy jartas – sol jartas. Kerisinshe, teatr burynǵy barynan aıyrylyp, óner adamdarynyń bazynasy tipti kóbeıe hám kúrdelene túskendeı.
Alysqa barmaı-aq, kórshi elderdiń teatr álemi tájirıbelerine barlaı qarasańyz, teatr salasyndaǵy tapshy mamandardy qaıta daıarlaý men biliktiligin arttyrý maqsatynda shetelderde óndiristik is-tájirıbeden ótkizýden bastap, toı toılap qaıtatyn emes, tanym men tálim turǵysynan oı túıip qaıtatyn festıval uıymdastyrý, tipti qarapaıym ǵana óner áleminiń jańalyqtaryn jarııalap, nasıhattap otyratyn gazet-jýrnal shyǵarý jumystaryn júrgizýge deıin bir izge qoıylǵandyǵyna qarap oılanasyz. Týǵan elińniń teatrlaryna da dál osyndaı shyǵarmashylyq jaǵdaılar jasalsa degen armannyń da sondaıda kóńil túkpirinde qyltııatyny jasyryn emes.
Ras, bizde teatr qaıratkerleriniń odaǵy joq emes, bar! Tipti bir emes, eki birdeı uıym jumys isteıdi! Qazaqstan teatr qaıratkerleriniń odaǵy (basshysy – Qazaqstannyń halyq ártisi Tuńǵyshbaı Jamanqulov) jáne Qazaqstan teatrlary qaýymdastyǵy (prezıdenti – KSRO halyq ártisi Asanáli Áshimov). Kásibı teatrlar men áýesqoı jáne halyq teatrlary ujymdarynyń jan-jaqty ósip-órkendeýine shyǵarmashylyq ári materıaldyq jaǵynan kómek kórsetýdi negizgi mindetine alǵan qoǵamdyq uıymnyń alǵashqysy áý basta jap-jaqsy-aq jumysyn bastap, jyl saıyn elimizdiń túkpir-túkpirindegi úzdik sahnagerlerge «Eńlikgúl» ulttyq kásibı syılyǵyn tabys etip, aı saıyn «Teatr KZ» salalyq jýrnalyn da júıeli shyǵaryp keldi. Alaıda odaq basshysynyń basyna qara bult úıirilgen shaqta birigýdiń ornyna úı ishinen úı tigip bir top óner qaıratkeri taǵy bir odaq – Qazaqstan teatrlary qaýymdastyǵyn quryp, prezıdenttigine KSRO halyq ártisi Asanáli Áshimovti taǵaıyndady. Olar da «Eńlikgúlge» balama retinde usynylǵan «Sahnager» ulttyq syılyǵyn ónerdegi orny bar sýretkerlerge jyl saıyn tabystaı bastady. Alaıda «Sahnagerdiń» ǵumyry «Eńlikgúlden» de kelte boldy. Eki-úsh jyl qatarynan berilip, keıin short úzildi. «Eki kemeniń basyn ustaǵan sýǵa ketedi» demekshi, búginde ár jyl saıyn teatr kúni qarsańynda óner álemin dýmanǵa bóleıtin «Eńlikgúldiń» de, «Sahnagerdiń» de daqpyrty sap tyıyldy. Teatr synshysy, qaıratker tulǵa Áshirbek Syǵaıdyń 75 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııany esepke almaǵanda, bıylǵy teatr toıy tipti tynysh ótetin sekildi. Al kezinde «ónerdi órge súıreımiz, rýhanı da, materıaldyq ta turǵydan teatr mańaıyn gúlge oraımyz» degen odaqtarymyz qaıda qazir? Sońǵy eki-úsh jyl kóleminde kezindegi atoılaǵan daqpyrt múldem tynshyǵandaı. Teatr jańalyqtary men taldaýlaryn júıeli jarııalap kelgen «Teatr KZ» jýrnaly da qarjy tapshylyǵynan jabylyp tynypty-mys. О́kinishti árıne! Bizdegi teatr odaqtarynyń tek syılyq úlestirýmen aınalysyp, basqa damýdy keıinge ysyrǵany hám ónerdiń emes, jeke bas teketiresterin alǵa shyǵaryp, kimniń myqty, kimniń osal ekendigin dáleldeımiz dep júrgeninde ónerdiń bedelin túsirip tynǵandary da kóńilge úlken kirbiń uıalatady. Áıtpese, teatr áleminde qansha jyl dáýren qurǵan sol odaqtardyń jas mamandardy arnaıy joldamamen myqty sheteldik oqý ordalarynda oqytqanyn nemese óndiristik is-tájirıbeden ótkizgenin estip-kórmeppiz. Álbette, sahnagerlerdi qomaqty qarjylaı syılyqpen yntalandyrǵan, esepsiz aqshaǵa shetelden teatr ujymdaryn shaqyrtyp qoıylym kórsetken de bek jaqsy. Biraq bul bos dańǵaza, birsáttik bedel hám aqshany jelge shashý emes pe? Al ónerge arnalǵan kapıtaldy jas mamandardyń kásibı turǵydan ósip, damýyna paıdalansa, teatr álemi budan da góri gúldene túspes pe edi? Senbeseńiz, qazirgi jaǵdaıǵa kóz júgirtip kóreıikshi? Qos birdeı odaq qurǵannan qaı teatrdyń kósegesi kógerdi? Qaı jas maman, bolmasa teatr ujymy atalǵan uıymdardyń ıgiligin kórdi? Birdi-ekili halyqaralyq deńgeıdegi teatr festıvalin aıtpaǵanda, jalpy odaq jumystarynyń jumysy kóńil kónshitpeıtini ras.
Álbette, qaıratkerler odaǵy memlekettik emes, qoǵamdyq-shyǵarmashylyq uıym bolǵandyqtan, qoldaý az, demeýshilerdiń peıiline kiriptarmyz, áıtpese tas úgitip, taý qoparar edik degen de aqtalý formasyndaǵy qarsy ýájderdiń de ara-tura aıtylyp qalyp jatqandyǵyn talaı estip júrmiz. Alaıda bul tipti de máseleniń sheshimi emes hám odaqtar jumysynyń olqylyǵyna aqtaý bola almaıdy. Bizdińshe, másele – nıet pen peıilde, jeke bas ataq pen bedelge senbeı, naqty jumys isteıtin janashyr jandardy jaqsy istiń mańaıyna toptastyra alýda. Eger shyn qalasaq, táýelsizdigimizdi alǵan 30 jyl ishinde teatr týraly zańdy áldeqashan birizge túsirip, jemisti nátıjege qol jetkizer edik qoı. Teatrǵa qatysty derbes zań qabyldansa, sahna salasynyń búginge deıin qordalanǵan kúrdeli máseleleriniń kóbisiniń sheshimi de tabylar edi. О́zgeni aıtpaǵanda, baýyrlas Tatarstan men Bashqurtstan teatr qaıratkerleri odaqtarynyń teatr isin uıymdastyrýdaǵy jemisti jumystary qaı jaǵynan da úlgi bolarlyq úrdis dep sanaımyz. Qarapaıym ǵana túrkitildes halyqtarǵa ortaq «Naýryz» ben «Tuǵanlyq» festıvalderine qatysyp kelip, ol jaqtyń teatr qaıratkerleri odaǵynyń qaı deńgeıde jumys isteıtindigin baǵamdaı berýge bolady. Mundaı mysaldar teatrdyń basqa salalarynda da jeterlik. Al bizdegi uıymdardyń deniniń jekeleı tulǵalardyń, ásirese ataǵynan at úrketin, ónerdegi ornyn áldeqashan dáleldep qoıǵan jandardyń jekeleı ambısııasyn kórsetýiniń, kimniń myqty, kimniń álsiz ekendigin dáleldeýiniń basty quralyna aınalyp ketkeni teatr álemindegi atalǵan olqylyqtardyń basty sebebi dep sanaımyz. Mundaıda qazaq « Et sasysa tuz sebedi, tuz sasysa ne sebedi?» deıdi. О́kinishke qaraı, búgingi teatr áleminiń kúıi osyndaı. Teatr salasyna eń áýeli derbes zań, resmı mártebe kerek! Al teatrlardyń basyn biriktirip, shyǵarmashylyq izdenisterine qanat bitirip, ortany aırandaı uıytyp otyratyn qaıratkerler odaǵyna tolassyz qajyr hám ultqa qyzmet etkizer shynaıy súıispenshilik qajet. Sodan keıin bálkim bul máselelerdiń de sheshimi retimen tabyla jatar. Barlyǵy ýaqyttyń enshisinde ári ónerdi ómirim dep sanaǵan árbir jannyń teatrǵa degen sheksiz mahabbatyna tikeleı baılanysty!
О́ıtkeni mine, teatrdyń kásibı merekesi keldi. Bul jaı ǵana Halyqaralyq teatr kúni emes, myna álemde jany kirlep, rýhanı shólirkegen pendeniń, boıyna kemel azyq izdegende baryp saıa tabatyn ortaq qundylyǵynyń, Melpomenanyń merekesi. Myńdaǵan jyldar boıy adamzat janyn rýhanı kemeldendirip kele jatqan, asa mártebeli teatr óneriniń maıtalmandary! Barshańyzdy tól merekelerińizben quttyqtaımyz!