Elordada Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty «Sarap» sarapshylyq klýbynyń uıymdastyrýymen «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Atalǵan sharaǵa Parlament Májilisiniń depýtattary, tanymal ǵalymdar jáne zııaly qaýym ókilderi hám saıasattanýshy mamandar qatysty.
Mańyzdy jıyndy uıymdastyrýshy-moderator Serikqazy Kákibalanyń paıymdaýynsha, bul retki basqosýǵa negiz bolǵan – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynda aıtylǵan saıası-áleýmettik baǵyttardy, keleli reformalar men usynystardy saıası sarapshylar jáne azamattyq qoǵam ókilderimen birge oıtalqysynan ótkizý.
«Bul jolǵy Joldaý formaty men mazmuny jaǵynan burynǵylardan erekshe boldy. Sebebi Joldaýda memleketimizdiń syndarly kezeńnen ótýi men damýyna qatysty naqty mindetter men maqsattar belgilendi. Eń aldymen saıası qujatta Prezıdentimiz óziniń memlekettik saıası júıeni keshendi jańǵyrtý baǵdarlamasyn usynyp, eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarysqa qarsy jedel júzege asyrylatyn sharalar keshenin júzege asyrý jaıly aıtty. Sonyń ishinde, ulttyq valıýtanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, memlekettik apparat qyzmetindegi bıýrokratııany joıýǵa basa mán beriletindigi jaıly sóz boldy», dedi Serikqazy Kókenaıuly.
Jıyn barysy ári qaraı pikir almasý formatyna aýysty. Alǵashqy bolyp sóz alǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Qazybek Isa bul jolǵy Joldaý saıası máselelerge toly bolǵany týraly atap ótip, onyń basty mańyzyna toqtaldy: «Joldaýdyń ereksheligi – saıası uıymdar, jeke tulǵalar bolsyn, barlyǵynyń usynystary tolyq qamtylǵan kemel qujat retinde mańyzdy. Eń bastysy, buǵan deıin málim bolǵandaı, halyqtyń sózin tyńdap qana qoımaı, ony iske asyrýdyń tetikteri qalana bastady. Saıası qujattyń negizgi usynystary – Parlamenttiń rólin kúsheıtý arqyly prezıdenttik modeldi ózgertý jaıy qarastyrylýda. Ol úshin majorıtarly, proporsıonaldy saılaý júıesine kóship jatyrmyz. Meniń oıymsha, halyq pen bılikti jaqyndastyratyn qadam. Odan keıin ártúrli deńgeıli ákimderdi saılaý máselesi aıqyndalyp jatyr», dedi.
Kelesi kezekte sóz alǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Amanjol Áltaev: «Qazirgi tańda Prezıdentimiz tarapynan usynylyp otyrǵan saıası hám ekonomıkalyq reformalar alda bolatyn zor ózgeristerdiń nyshany ekeni belgili. Endigi maqsat – osy ózgeristerdi nátıjeli, tııanaqty iske asyrý. Iаǵnı jemisin kórý. Bul tusta saıası reformanyń ózegi – sýperprezıdenttikten prezıdenttik-parlamenttik basqarý formasyna kóshý bolmaq. Osynyń alǵashqy qadamy retinde Memleket basqarǵan adam eshqandaı saıası partııanyń múshesi bolmaýy kerek delindi. Bul úrdis aldaǵy ýaqytta saıası partııalardyń teń dárejede básekelestik tanytýyna jol ashary anyq», dedi.
Májilis depýtattarynan keıin sóz alǵan Qazaq tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetiniń oqytýshysy, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Saparbaı Jýbaev: «Joldaýda halyqqa qańtar oqıǵasy ne sebepten bolǵanyn ashyq aıtý jáne keleshekte bundaı qasiret bolmaýy úshin ne isteý kerek ekeni aıtyldy. Eń negizgi sebep – qarapaıym halyqtyń sońǵy jyldary áleýmettik jaǵdaıynyń nasharlaýy, jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq, turǵyn úı alýǵa qoljetimdiliktiń azaıýy.
Narazylyqty týdyrǵan ekinshi úlken sebep – elimizdiń ulttyq baılyǵynyń ádiletsiz bólinýi. 162 adamnyń Qazaqstan baılyǵynyń 55 paıyzyna ıe bolýy. Bul jaǵdaı – ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy ádiletsiz jekeshelendirýdiń saldary. Arnaýly qaýlylarmen jer jáne jerasty baılyǵymyz bılik jáne bılikke jaqyn toptardyń ıeligine berilgen.
Búginde osy bılik pen olıgarhtar ıelengen baılyqtaryn mise tutpaı, bıýdjet qarjylaryn sybaılas jemqorlyq jolymen ıelenýdi toqtatpaýynda. Máselen, aýyl sharýashylyǵyn qarjylyq qoldaý – sýbsıdııalaýdaǵy qorrýpsııanyń órshýi. Bul ádiletsizdikterdi, ıaǵnı jemqorlyqty toqtatýǵa negizinen úsh jaǵdaı áser etedi:
- bıliktegiler men olıgarhtardyń menshikke ádiletsiz ıelik etýin ózgertý;
- ashyq jáne ádiletti saılaý júıesin engizý;
- halyqtyń korrýpsııaǵa degen kózqarasyn ózgertý, ádet-ǵurpymyzdaǵy sybaılas jemqorlyqqa tózimdiligimizdi azaıtý», dedi.
Saıasattaný ǵylymdarynyń kandıdaty Meıram Imanbaev óz sózinde: «Jalpy, damýdyń kepili – memlekettiń konstrýksııasyn durys qalyptastyrýdan bastalady. Sonyń biri Batys elderiniń qoǵamdyq qatynastary men basqarý qurylymdarynda kiriktirilgen demokratııalyq úrdisten úırenerimiz kóp. Aqyldy adam basqanyń qatesinen sabaq alady degendeı, búgingideı almaǵaıyp kezeńde basqarýdyń saıası júıesi durys qurylsa, qalǵany, ıaǵnı ekonomıka, rýhanııat, bilim salasy ózderiniń durys baǵytyn aıqyndap, ádettegideı damı beredi. Osy oraıda, AQSh saıasattanýshysy Robert Dal negizdegendeı, demokratııalyq saılaýdyń negizderi (saılaý ádildigi, saılaý erkindigi, barshaǵa ortaq saılaý quqyǵy, tulǵanyń ózin-ózi usyna alýy, balamaly aqparat, t.b.) qoǵam ómirine tolyq sińirilse, búgingi jıynǵa taqyryp bolǵan qazaqstandyq jańarý jáne jańǵyrý joly jetiler edi», dedi. О́z kezeginde qoǵam belsendileri Serik Belgibaev, Marııamgúl Qusaıynova qatarly jas býyn ókilderi de óz oılaryn ortaǵa saldy.