Pavlodarda masamen bolatyn «maıdanǵa» daıyndyq bastaldy. Jylda shybyn-shirkeıdiń shabýylynan sharshaǵan turǵyndar quzyrly organdardyń qolyn mezgilinen kesh sermeıtinine qapaly. Baıqaýymyzsha, bıyl bul iske jaýaptylar masadan buryn oıanǵan sııaqty. Jýyqta óńirge 35 tonna «Baktısıd» preparaty jetkizildi. Jalpy, bıyl atalǵan bıologııalyq «qarýdyń» 70 tonnasy qoldanylmaq.
«Baktısıd» ózenge quıylyp, masa men shirkeı dernásilderiniń qanat qaǵýyna tosqaýyl bolmaq. Bıologııalyq dári dedik qoı, ıaǵnı sýdaǵy tirshilikke esh zııany joq. Bul preparattyń ózindik tarıhy bar. О́tken ǵasyrda ólgen dernásilderdi zertteý barysynda onyń joıylýyna sebep bolǵan mıkrob anyqtalǵan. Sóıtip, ony ǵylymı jolmen kóbeıtýge múmkindik týypty. Kóptegen memlekette baktısıd sııaqty preparattar óndirilýde. Barlyǵynyń quramynda bir ǵana mıkrob bar. Iаǵnı dárilerdiń bir-birinen aıyrmashylyǵy joq.
О́ńirde 1998 jyldan beri masa men shybyn-shirkeıdi zertteý jumystarymen aınalysyp kele jatqan bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qanat Ahmetovti áńgimege tartqan edik.
– Dernásilderdiń aıaǵy bolmaıdy. Aýyz aınalasynda taraq sııaqty múshesi bar. Sol arqyly sýmen aǵyp kelgen zattardy ustap alyp, jeı beredi. Osylaısha, baktısıd te dernásilderdiń ishine túsip, aýrý qozdyrady. Ishegin ydyratady. Bul mıkrobtyń tek qana qosqanattylarda aýrý qozdyratynyn atap ótken jón. Iаǵnı balyqtarǵa, ózge jándikterge, adamdarǵa zııany joq. Atalǵan mıkrobqa shybyn-shirkeıler beıimdele almaıdy. Sebebi, ol – genotıp, ıaǵnı tiri dúnıe. Al hımııalyq dárilerge beıimdelip ketýi múmkin. Mysaly, bir hımııalyq preparatty qatarynan 4-5 jyl qoldansa, shybyn-shirkeıdiń arasynan ýǵa «myńq» etpeıtin turaqty túrleri paıda bola bastaıdy.
Pavlodar oblysy Ertis ózeni boıynda ornalasqandyqtan óńirde qansorǵyshtar sııaqty tirshilik ıeleri ábden beıimdelgen. Muny ǵylymda bıosenoz dep ataıdy. Aımaǵymyzda masa men shirkeıden bólek, ózge de qansorǵysh jándikter bar. Sońǵy jyldary qurǵaqshylyqtyń saldarynan ylǵalsúıgish shybyndardy (mokres) kezdestirý qıyn. Áıtpese, ol da shaǵady. Kókshybyndar (jıgalka) kóbine tamyz aıynda paıda bolady. Tórt túliktiń jaýy – bógelek pen sáıgeldini de qatarǵa qosyńyz. Barlyǵyna ortaq ataý – gnýs. Sary masa men shirkeı qosqanattylar tobyna jatady. «Atalas» bolsa da, ózderine tán qasıetteri bar. Máselen, masa aǵysy joq sýlarda kóbeıedi. Saıajaıdaǵy sý jınalatyn bóshkelerge de, aýladaǵy shaǵyn shalshyqtarǵa da dernásilin tastap ketedi. Masanyń dernásili tereń jerde bolmaıdy. Bir metr tereńdiktiń ózinde kezdespeıdi. Kóbine jaǵalaýlarda beıimdelgen. Qoregi – sýdaǵy baldyrlar, túrli organıkalyq shirindiler. Al shirkeıdiń ómir súrýine aǵyndy sýlar qajet. Sebebi onyń tynys alý múshesi joq. Aǵyndy sý arqyly ottegimen qamtamasyz etiledi. Ony terisimen qabyldaıdy. Qajetti qorek te sol jerden tabylady. Bastysy – ekeýine de mol ylǵal qajet, deıdi professor.
Masa men shirkeıdiń shaqqanyna kádimgideı mazasyzdanatynymyz bar. Al olardan ózge qaýip bar ma? Bular qanmen qorektenetindikten túrli aýrýlardy tasymaldaýy ábden múmkin. Máselen, saryshunaq sııaqty kemirgishterde bolatyn týlıaremııa degen qaýipti aýrý bar. Kemirgishterdi shaqqan masanyń silekeı bezinde qalyp qoıǵan ınfeksııa adamdardy shaǵý kezinde juǵady. Kemirgishterde atalǵan aýrýdyń bar-joǵyn tıisti mekemeler baqylap otyrǵan bolar. Eger anyqtalsa, karantın jarııalap, adamdarǵa saqtanyp júrýge keńes beretini anyq. О́tkenge kóz júgirtsek, 1930-1950 jyldary óńirde masanyń shaǵýy saldarynan bezgek aýrýynyń oshaǵy paıda bolǵanyn atap ótken jón.
– Zertteý jumystaryn bastaǵan kezde áýeli jándikterdiń dernásilin taptym, qaı ýaqytta jumyrtqalaıtynyn anyqtadym. Baıqaǵanymdaı, shybyn-shirkeı dernásilin sýdyń ishindegi ósimdikterdiń sabaǵyna, sý astyndaǵy tastarǵa, qulap qalǵan aǵashtarǵa salady eken. Sol ýaqytta shybyn-shirkeıdiń 6 túrin tapqan edim. 2005-2016 jyldar aralyǵynda 3-aq túri qaldy. Arealdary aýysyp, basqa jaqqa beıimdelgen bolýy kerek. Shybyn-shirkeımen kúresti qolǵa alǵan alǵashqy jyldarda arnaıy Reseıdiń Omby óńirine de bardym. Bizben salystyrǵanda shybyn-shirkeı óte kóp eken. Sóıtip, durys baǵytta eńbektenip kelemiz degen qorytyndyǵa keldik. Meni de osy qalanyń turǵyny retinde «masa pavlodarlyqtardy nege kóp mazalaıdy?» degen suraq alańdatqany ras. Sebebin tapqan sııaqtymyn. Pavlodar oblysy oıpatta tur. Ertis ózeni bizdiń aımaqta ǵana jaıylady. Shyǵys Qazaqstan oblysynda da, Omby óńirinde de jaıylmalar joq. 1970 jyldarǵa deıin Ertis ózeni eki ret jaıylǵan. Alǵashqyda qar erigende, ekinshisinde Altaı taýlaryndaǵy muzdaqtar erigende. Ol ýaqytta jasandy sý qoımalary joq-tyn. Iаǵnı sý tabıǵı jolmen jaıylatyn. Baıaý aǵyp, baıaý tartylatyn. Shybyn-shirkeıler de soǵan beıimdelgen edi. Dernásilderi damýy úshin onyń ishinde maıshyq deneler jınalady. Qazir qoımadan sý bosatar kezde bógetti asha salamyz. Sý laıymen, qumymen birge aǵady. Saldarynan dernásilder qorek jınaı almaı qalady. Tynys alýy qıyndaı túsedi. Qum-topyraqtan tyǵyla bastaıdy. Qoregi az bolǵandyqtan, maı jınalmaıdy ǵoı. Jalpy, analyqtary men atalyqtary týa sala sýdan ushyp shyqqannan keıin birden býdandasa alady. Analyqtary jumyrtqa týatyn «múmkindik» alǵanymen qajetti maı joq. Endi ne isteıdi? Olar ushyp shyǵyp jylyqandy janýarlardyń, qustardyń, adamnyń denesinen aqýyzdy qorek izdeıdi. Kesirtkeler, qurbaqalar jylyqandy bolmaǵandyqtan oǵan jolamaıdy. Negizi shirkeıler sáýir aıynda paıda bola bastaıdy. Taza sýda shyqqandyqtan qajetti qoregi tabylyp, bizdi «qajet etpeıdi de». Olar ár 10 kún saıyn týa beredi. Tipti, qazan aıynda da kóbeıýin jalǵastyrady. Oǵan taza sý bolsa jetkilikti. Bulardyń aýyz qurylysy eki ara sııaqty. Sol arqyly japyraqtyń betin tesip, ósimdiktiń sólimen qorektenedi. Qysqasy, qoregi sýdan tabylsa bizdi mazalamaıdy. Sý bosatý sharasyna baılanysty aımaǵymyzda mamyrdyń ortasynan maýsymnyń aıaǵyna deıin masa men shybyn-shirkeıdiń shabýylyna tap bolamyz. Keıin oǵan qajetti tabıǵı tepe-teńdik turaqtalyp, jándikter sýdyń mańaıynan shyqpaıdy.
Masanyń da, shybynnyń da dernásili sýda. Sondyqtan da onyń aıaqtanyp ketpeýin jiti baqylap, der kezinde ýlaý jumystaryn júrgizý kerek. Ásirese, taıaz jerlerdi nazarda ustaý qajet. Bul baǵyttaǵy jumystar aýdandarda da qolǵa alynýy tıis. Der kezinde qımyldasaq, hımııalyq preparattardy qoldanbaı, sáıkesinshe qorshaǵan ortaǵa zııan kelmes edi. Al jándikter ushyp shyqqasyn kúresý qıyndaı túsedi, deıdi Q.Ahmetov.
О́ńirde qar áli erip úlgergen joq. Sáıkesinshe, masanyń qaı ýaqytta shabýyldaıtynyn dál boljap aıtý qıyn. Keıbir sáýegeıler bıyl shybyn-shirkeıdiń aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda az bolatynyn alǵa tartyp otyr. Ákimdiktegiler bolsa, kez kelgen jaǵdaıǵa daıyn ekenine sendirýde. Ýaqyt – tóreshi.
Pavlodar oblysy