Almatynyń janǵa jaıly qońyr kúziniń orta tusynda úsh er-azamat osyndaǵy soǵys ardagerlerine arnalǵan gospıtaldyń bir bólmesinde basymyz toqaılasa qaldy. Tanystyq barysynda sonyń biri Chernobyl apatyn aýyzdyqtaýǵa qatysqanyn tilge tıek etse, ekinshisi «aýǵandyqpyn» dep qysqa qaıyrdy. Al biz paqyryńyz Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń epısentrinen edik.
Bir sóz kezeginde ómirdiń altynshy asýynan asyńqyraǵanmen, óńiniń ári kete qoımaǵan kelbeti kelisken álgi «aýǵandyqqa» «onda ınternasıonalıst jaýynger boldyń ǵoı» dep qalǵanbyz. «Joq, – dedi ol birden áńgimeniń toqeterine kóship, – men dıversantpyn. Muny buryn aıtýǵa bolmasa, keshegi qyzyl ımperııa qulaǵannan bergi jerde jasyryp, jabatyn qupııa qalmady dese de bolady».
Ol solaı deı kelip, bir sát únsiz otyryp qaldy. Sodan soń bizdiń sansyz saýalymyzǵa aptyqpaı ornyqty minezben jaýap bere bastaǵan. Iаǵnı bular aýǵan jerinde az-kemi joq on jylǵa sozylǵan soǵystyń bastaýynda bolypty. Al ol soǵys Aýǵanstannyń sol kezdegi basshysy Hafızýlla Amınniń rezıdensııasyna shabýylmen bastalǵanyn bireý bilse, bireý bilmeýi de múmkin. Bizdiń keıipkerimiz Aıdarhan Daýylbaev osy shabýyldyń saraı ishinde bolǵan musylmandar batalonynyń bel ortasynan tabylypty.
Aıdarhannyń jasynan sporttyń boks, parashıýt túrimen aınalysqany, ásker qataryna alynǵan soń myltyq atýmen túbegeıli shuǵyldanǵany, sonyń nátıjesinde, ókinishke qaraı, sol shaqta bokstan halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, myltyq atýdan sport sheberligine kandıdat, al parashıýt sportynan birinshi razrıad dárejesine qol jetkizýi baqqa emes, sorǵa jetelep ákelgendeı. Iаǵnı keshegi aýyl balasy úlkendi-kishili memleketter arasyndaǵy úlken saıasattyń qurbandyǵyna shalynyp kete jazdaǵan. Aıdarhan ásker qatarynan endi elge qaıtýǵa jınaqtalyp jatqan shaqta óz basynyń alty alasy, bes beresi joq aýǵan eline attanyp kete barsa, solaı demegende ne dersiń!
Osy oraıda áńgimeni sholaq qaıyrmaı sál áriden bastasaq deımiz. Aıdarhannyń qazirgi Almaty oblysynyń Sarqan aýdanyndaǵy burynǵy Proletar, búgingi Birlikti aýylynyń týmasy ekendigin, ákesi Adam aǵa atyna saı boıy men oıy jaǵynan da kózge birden túsetin azamat retinde kezinde áskerı boryshyn Máskeý Kremlindegi komendanttyq vzvodta bastap, osynda ofıser dárejesine kóterilgenin, sol aıaýly áke yqpalymen nebári jeti jasynan bokspen aınalysqanyn aıtqanymyz jón bolar. Osyndaǵy boks seksııasyn ashyp júrgizgen, ózinen jeti jas úlkendigi bar jıeni Jumabek Boranǵazıevtiń qol astynda jeti jyldan astam ýaqyt jattyǵyp, kúsh jınap shynyǵa túsken. Sonyń aıǵaǵyndaı, oqýshylardyń aýdandyq, oblystyq spartakıadalarynda jeńimpaz atanyp, jasóspirimder arasynda birinshi razrıadqa qol jetkizdi.
Segiz jyldyqty bitirgen soń Aıdarhan odan keıingi jerde irgedegi Aqsý aýylyndaǵy qurylys tehnıkýmyna kelip túsedi. Bir qyzyǵy, atalǵan tehnıkým aldymen aýdan ortalyǵy Jansúgirovke, odan keıin Taldyqorǵan qalasyna kóshiriledi. Bul eki aralyqta bozbala Aıdarhan óziniń súıikti jattyqtyrýshysy Valerıı Soıdyń baptaýymen bokstan tehnıkalyq oqý oryndary arasynda ótken respýblıkalyq birinshilikte chempıon atanyp, sport sheberligine kandıdat dárejesine qol jetkizedi. Budan keıingi jerde de joly ashylyp, 1977 jyly Taldyqorǵandaǵy pedagogıka ınstıtýtynyń dene tárbıesi fakýltetine stýdent bolyp qabyldanady. Ol osy kezde bokspen qosa parashıýt sportymen de aınalysa bastaıdy. Al arada bir jyl ótpeı jatyp bokstan jastar arasynda ótken respýblıkalyq spartakıadada chempıondyq tuǵyrǵa kóteriledi.
Sol jyly ásker qataryna shaqyrylyp, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Ahmerovo poselkesindegi sport rotasyna jiberiledi. Joǵaryda aıtqandaı, jigitke jeti óner de az degendeı, munda ol bokspen birge sporttyń parashıýt jáne myltyq atý túrimen de belsendi túrde aınalysady. Bokstan aldymen áskerı bólim, odan soń dıvızııa, aqyr sońynda okrýg chempıony atanady. Sońǵysynda chempıondyq medaldy sol shaqta Orta Azııa áskerı okrýgi qolbasshysynyń birinshi orynbasary, Keńes Odaǵynyń Batyry, general-leıtenant Saǵadat Nurmaǵambetovtiń qolynan alady. Sol joly ol sport sheberi atanady.
1978 jyldyń jazynda munyń ómir jolyn múldem basqa arnaǵa buryp jibergen oqıǵalar qat-qabat jalǵasyp jatty. Iаǵnı okrýg chempıony retinde Aıdarhan endi Máskeý oblysyndaǵy aýdan ortalyǵy Balashıha qalasyndaǵy áskerılerdiń Ortalyq sport klýbynyń bazasynda jattyǵa bastaıdy. Bul endi aıtatyny joq, úlken sportqa ashylǵan aq jol edi. Osyndaǵy irikteý jarysynda ataqty boksshy Dmıtrıı Naryshkındi aıqyn basymdylyqpen utqan onyń joly shyndyǵynda bıik asýlarǵa bastaǵan. Budan keıin ol birden áskerılerdiń Ortalyq klýbynyń qurama komandasyna qabyldanady da, Baltyq jaǵalaýlarynda ótip jatqan iri jarystarǵa joldama alady. Osyndaı jarystar barysynda Aıdarhan ózin «komıtetchıkter», ıaǵnı memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerleriniń qyraǵy baqylaýyna alǵanyn, árıne bilgen joq. Qurama sapynda arqa, aıaq qolyńdy ýqalap, shıpa jasaýmen aınalysatyndardan jas jigit qaıtip kúdiktene qoısyn!
Sonymen Keńes Odaǵy Qarýly Kúshteriniń bokstan ótken birinshiliginde fınalǵa deıin jetken Vasılıı Lakatýshty utty. Budan basqa Belarýs, Qıyr Shyǵys áskerı okrýgteriniń shtaby ornalasqan Mınsk, Krasnoıarsk qalalarynda bolyp, ondaǵy jan berip, jan alysqan irikteý saıystarynyń bárinde jeńistiń bıik tuǵyrynan kórine bildi. Sonyń bári qosyla kelgende sol shaqta Keńes Odaǵynyń senimdi serikteriniń biri bolyp tabylatyn Polshanyń astanasynda Varshava shartynyń quramyndaǵy múddeles memleketterdiń áskerı quramalarynyń boksshylary arasynda ótken álem birinshiligi ispettes dodaly saıysqa jol ashqan. Osyndaı dúbirli dodada fınalǵa shyqqan Aıdarhan sheshýshi aıqasta Mıkola Patrık degen polıak azamatyn úshinshi raýndta tehnıkalyq nokaýtpen jeńedi. Munyń halyqaralyq dárejedegi sport sheberi ataǵyn ıelenetini de osy kez.
Endi 1979 jyldyń qarasha aıynyń ortasynda bul ásker qatarynan bosap, elge qaıtýy kerek edi. Aıdarhan aldaǵy ýaqytta ózin úlken saıystar kútip turǵanyna senimdi edi. Arada jyl ótkende bokstan Máskeý Olımpıadasynyń júldegeri atanǵan jerlesi Serik Qonaqbaevty óziniń sharshy alańdaǵy ustazy Vasılıı Soıdyń aǵasy jattyqtyrǵanyn aıtsaq, óstip armandasa nesi aıyp?!
О́kinishke qaraı, adamnyń basy Allanyń doby degen sóz bar. Osy tusta muny kózden tasa qylmaı sońyna túsken álgi «komıtetchıkter» shaqyryp alyp, «sen endi ofıserler quramyn daıyndaıtyn kýrsta oqýǵa ábden laıyqsyń, seni alda úlken bolashaq kútip tur» deı kelip, aıtqandaryna eriksiz kóndiredi. Árıne, sol shaqta Aıdarhan osymen óziniń bolashaq sporttaǵy sara jolyna núkte qoıylatynyn bilgen joq edi. Sóıtse bul kýrsqa buǵan deıin úlken sportta shyńdalyp, shynyqqan bolashaq dıversanttar jınaqtalǵan eken ǵoı. Osylaısha, 1979 jyldyń sońynan bastap nebári úsh-tórt aıǵa sozylǵan qat-qabat oqıǵalar ataǵy jaryp, sportsúıer qaýymǵa keńinen tanyla bastaǵan jıyrmadaǵy jas jigittiń taǵdyryn múldem basqa arnaǵa buryp jibergen-di.
Ras, arada kóp ýaqyt ótpeı jatyp kýrs dırektory, polkovnık Grıgorıı Boıarınov bulardy alda ystyq núkte kútip turǵanyn jetkizgen. Soǵan oraı bulardyń árqaısysynan qupııalylyqty saqtaý jóninde qolhat alǵan. Bolashaq dıversanttar Balashıhada qazan, qarasha aılarynda oqyp, jattyǵýdan ótken soń Aıdarhanǵa kishi leıtenant sheni berilgen.
Aıdarhandardy budan soń Tashkenttiń mańyndaǵy Shyrshyqqa, jańadan qurylyp jatqan «musylmandar batalonyna» alyp kelgen. Osynda ótken az ýaqyt ishinde bular ádettegi áskerı jattyǵýlarmen birge, áskerı basshylardyń qatań talabymen namazǵa jyǵyldy, parsy tilin úırendi. Munda olarmen birge keıinde aýǵan soǵysynda «qara maıor» degen laqap atpen aty ańyzǵa aınalǵan Borıs Kerimbaev birge oqydy. Holbaev, Ashýrov, Saqatov syndy tájirıbeli ofıserlerdiń tárbıesin kórip, temirdeı qatty synaǵynan ótti. «Musylmandar batalonynyń» komandırligine ózbek azamaty, maıor Habıdjan Holbaev taǵaıyndaldy. Aıdarhan top komandıri Saqatovtyń orynbasary bolyp bekitildi. Teginde ol «musylmandar batalonyna» «komıtetchıkter» tarapynan qosylǵan edi. Batalon quramasy ulty tájik, ózbek jáne qazaq azamattarynan jasaqtaldy. Bes júzden astam sarbaz ben sardardan turatyn quramanyń áskerı daıyndyǵy men qarý-jaraq jaǵynan da qapysy joq edi. Aıdarhannyń aty endi Abdýlqasym bolyp ózgertildi. Jeltoqsan aıynyń basynda Máskeýden baıaǵy Boıarınov ushyp keldi.
1979 jyldyń 7 jeltoqsanynda muzdaı qursanǵan «musylmandar batalony» arnaıy ushaqtarmen Kabýldyń soltústik jaǵyndaǵy alpys shaqyrym jerdegi Bagram qalasynyń túbindegi avıabazaǵa aýǵan eliniń úkimettik áskerin jattyqtyrady degen jeleýmen jetkizilgen-di. Aýǵan Úkimetiniń áskerı jasaqtarynyń kıimin kıip shyǵa kelgen jaýyngerler 13 jeltoqsanda halyq arasynda – Amın, al resmı túrde Táj-Bek saraıy dep atalatyn muzdaı qursanǵan Úkimet úıiniń mańyna kelip jaıǵasty. Aıdarhan-Abdýlqasymǵa tezdetip aǵasy úkimettik ásker quramyndaǵy joǵary shendi ofıserdiń qaryndasymen tezdetip tanysý mindeti júkteldi. Keskin kelbeti kelisken Aıdarhan ózine júktelgen bul mindetti tezdetip oryndaǵany sonshalyq, eki jas birin-biri unatyp qalady. Sonyń arqasynda batalon basshylyǵyna qundy aqparattar jetkiziledi. 27 jeltoqsan kúni Amınge ý berip, óltirilýge tıis edi. Onyń reti kelmegen soń sol kúni «Shtorm-333» degen atpen Kabýldaǵy Úkimet rezıdensııasyna shabýyl sátti aıaqtalyp, Hafızýlla Amın óltiriledi.
Osy oraıda Keńes Odaǵy Aýǵanstannyń ishki saıasatyna sonaý Stalın zamanynan bastap aralasa bastaǵanyn aıta ketkenimiz jón. Sonyń aıǵaǵyndaı, 1927 jáne 1938 jyldary Orta Azııa, onyń ishinde negizinen qazaqtardan quralǵan musylman batalony Aýǵanstanǵa eki ret kirgizilgen. Bir jaqsysy sol tusta qyzyl ımperııa tek osymen shektelgen. Biraq ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy degendeı, bertinde munyń sońy Keńes Odaǵynyń soıylyn soqqan Tarakıdiń aýǵan ókimetiniń basyna kelýimen aıaqtalady. Biraq bul kommýnıstik júıe úshin túpkilikti jeńis emes edi. Iаǵnı Amerıkada oqyǵan jáne solardyń kómegine súıengen Amın Tarakıdiń túbine jetip, bılikti óz qolyna alady. Al oǵan álemdik bılikke umtylǵan Keńes Odaǵy basshylarynyń esh kóngisi joq edi. Jabyq esik jaǵdaıynda ótken KOKP Ortalyq Komıteti Saıası bıýrosy músheleriniń az ǵana tobynyń sheshimimen aldymen Amınniń kózin qurtyp, sonsoń aýǵan eline ásker kirgizý týraly sheshim qabyldanady.
Endi Amın saraıyna shabýyldyń jaı-japsaryna qysqasha toqtalsaq, ol 27 jeltoqsanǵa belgilengen eken. Joǵaryda aıtqandaı, keńestik júıeniń yqpalymen ókimet basyna kelgen Tarakıdi óltirip, bılikti óz qolyna alǵan jáne onymen shektelmeı Amerıka jaǵymen qupııa kelisimge kele bastaǵan Amınniń kózin qurtý operasııasy Kreml sheshimimen júzege asyrylady. Bul operasııa nebári 45 mınýttyń ishinde júzege asyrylypty. Keıinde muny bireýler tek áskerılerge telise, endi bireýler «komıtetchıkterdiń» rólin asyra baǵalap jatty. Al Aıdarhan bolsa, Úkimet rezıdensııasynyń ishindegi qandy qasapqa tikeleı qatysqan «musylmandar batalonynyń» róli keıin tómendetilip kórsetildi ıakı umyt qaldyryldy deıdi. Sonyń saldarynan Odaq taraǵan soń bular birazǵa deıin túrli jeńildikterden qur qalypty. Áıteýir, keıin Reseı arhıvinen munyń Amın rezıdensııasyna shabýylǵa qatysyp, qatty jaralanǵany anyqtalady da, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqandarmen teńestirilip, túrli jeńildikterdi ıelene bastaıdy. Baıaǵy Boıarınovke keletin bolsaq, rezıdensııa ishinde oqqa ushqan oǵan artynan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilipti. Bizdiń negizgi keıipkerimiz Aıdarhan Daýylbaev bolsa Qyzyl Juldyz ordenimen jáne «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan.
Aıdarhan: «Bizdiń batalonnan rezıdensııaǵa shabýyl kezinde jeti adam oqqa ushty, 36 adam jaraqat aldy. Al muny qalaı elemeýge bolady» deı kelip, úlkendi-kishili soǵystyń bári úlken saıasattyń kesiri ekendigin, qatardaǵy sarbazdardyń buǵan esh kinási joq ekendigin jany kúızele otyryp baıandaǵan. Rasynda aýǵan jerinde odan áride on jylǵa sozylǵan soǵysqa tikeleı kináliler ar jazasynan ońaı qutylyp ketti. Osy soǵys saldarynan sporttaǵy jetistikterine birjola núkte qoıylǵan Aıdarhannan kim keshirim surapty?! Amın saraıyna shabýyl kezinde eleýli jaraqat alǵan ol sportpen birjola qoshtasqan. Onyń syrtynda buǵan ýáde etilgen áskerı jarqyn bolashaǵy da sóz júzinde qalyp, eshkimge kereksiz jaǵadaǵy jalǵyz qaıyqtyń kúıin keshken.
Ras, úsh-tórt aı habarsyz ketken Aıdarhannyń elge aman-esen kelgenine jaqyn-jýyǵy erekshe qýanǵan. Biraq ot pen oqtyń ortasynan kelgen jıyrmadaǵy jigit eshkimge eshteńe aıta almaǵan. Oǵan qaqysy da joq edi. Biraz jyl Reseı jaǵynda, naqtylap aıtqanda, Kýzbassta jumys istedi. Sonyń aralyǵynda Taldyqorǵandaǵy pedagogıka ınstıtýtyn syrttaı oqyp bitirip aldy. Sóıtip júrgende 1986 jyldyń jeltoqsan aıynda elge, Almatyǵa kelgen soń ózine jazyqsyz kılikken eki áperbaqan áskerıdi uryp jyǵatyny, sodan kúıip kete jazdap qutylyp shyǵatyny óz aldyna bir áńgime.
Bir jaqsysy Aıdarhan ómirden óz ornyn tabady. Kezinde sharshy alańda jeńilistiń ashy dámin tatpaı ketse, endi úlken sportta bokstan halyqaralyq dárejedegi tóreshi retinde jarqyrap kózge ilinedi. Munyń syrtynda «Chernyı aıst» dep atalatyn patrıottyq sport klýbynyń vıse-prezıdenti retinde jastardy ásker qataryna daıyndaý sııaqty ıgilikti ispen túbegeıli aınalysyp keledi.
Aıdarhan taǵdyrdyń jazýymen eki ret úılengen. Qudaı bergen bes balanyń ardaqty ákesi. «Eń bastysy, úlken kelinińiz ben kishi kelinińiz tatý, aralasyp turady» deı kelip, olardyń bas túıistirip túsken sýretin maǵan erekshe bir maqtanyshpen kórsetken. Aıdarhan Almatyda eki otbasyn da úı-jaımen qamtamasyz etken. Qyzdarynyń biri búginde Máskeýde turady. Ulynyń biri shekarashy bolsa, qalǵan balalary da ákeleriniń qamqorlyǵymen ómirden óz ornyn tabýǵa tyrysyp júr.
Áńgime sońynda búginde álem jurtshylyǵynyń nazaryndaǵy aýǵan máselesine taǵy bir qaıyra oralǵan. «Keńes Odaǵy basshylarynyń talabymen Amınniń kózi qurtylǵan soń, onyń ornyna taǵy da qyzyl ımperııanyń yqpalymen Babrak Karmal jaıǵasty. Biraq Keńes áskeri Aýǵanstannan shyǵarylǵan soń ol da otandastary tarapynan ajal qushty. Al kúni keshe Amerıka jaǵy óz áskerin bul elden alyp ketkennen keıingi jaǵdaıdy ózderińiz de bilesizder. Meniń jeke pikirim sol, ár el óz máselesin ózi sheshýi kerek. Bulaı degende men búgingi kúni aýǵan eliniń basshylyǵyna kelip otyrǵan talıbandardy qoldaýdan aýlaqpyn. Olardyń el basyndaǵy san jyldarǵa sozylǵan áýre-sarsańdy qalaı retteıtinin ýaqyt kórsete jatar. Qalaı bolǵanda da, syrt eldiń basqa elge yqpaly ómirsheń emestigin kórip otyrmyz ǵoı» deıdi bizdiń keıipkerimiz.
Búgingi kúni jasy alpystyń asqaraly asýynan asyp, aqyl toqtatqan keshegi dıversanttyń sózine bizdiń de alyp, qosarymyz joq!
Dáýlet SEISENULY,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Almaty