Bul kúnde Jambyl óńirindegi sý tapshylyǵy kúrdeli máselege aınalǵan. Qajetti sý qorynyń azdyǵynan aımaqtaǵy egistik kólemi de jyldaǵydan qysqaryp keledi. Máselen, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, ótken jyly óńirdegi egistik kólemi 751,9 myń gektardy qurasa, bıyl 741,1 myń gektar jerge aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn egý josparlanǵan.
Alaıda bul kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda 10,6 gektarǵa kem bolyp otyr. Árıne, munyń basty sebebi sý tapshylyǵynan ekeni ras. Bul rette mamandar egistik kóleminiń tómendep ketýin óńirde jaýyn-shashynnyń az túsýimen de baılanystyrady. Rasynda da bul jyl Jambyl oblysy úshin aýa raıynyń qolaısyzdyǵymen este qaldy. Mezgili kelgende jaýyp beretin qar da, jaýyn da bıyl tym az boldy. Esesine, naýryz aıynyń orta sheninde qar da, jańbyr da tolassyz jaýyp, kóptiń tańdanysyn týdyrdy. Deı turǵanmen, turǵyndar tabıǵattyń tosyn mineziniń ózin jaqsylyqqa balap otyr.
Qar men jańbyr sııaqty tabıǵat qubylystarynyń da sharýashylyqqa paıdasy mol. Bul óńirdegi sý qoımalaryna sý qorynyń mol jınalýyna da kóp kómek beredi. Qoımalarǵa sý kóptep jınalsa, bul da eldiń yrzyǵy bolmaq. Biraq búginde jaýyn-shashynnyń az túsýi saldarynan aımaqtaǵy sý qoımalaryna qajetti sý kólemi jınalmaǵan. Bári de ortadan tómen deýge bolady. Munyń qaýipti qubylys ekeni taǵy belgili. «Jambyl oblysyna vegetasııalyq kezeńde barlyq sý kózinen sýarýǵa qajetti sý kólemi jospar boıynsha 1 284 mln tekshe metrdi quraıdy. Onyń ishinde Qyrǵyzstan tarapynan Ereje boıynsha alynatyn sý kólemi Shý ózeni boıynsha 370 mln tekshe metr, al Talas ózeni boıynsha 590 mln tekshe metr bolýǵa tıis.
«Qazgıdromet» mekemesiniń bıylǵy 1 naýryzǵa bergen konsýltatıvtik-gıdrologııalyq boljamy boıynsha, osy jylǵa taýly jáne taý etegindegi aımaqtarda qardyń qory ortasha jyldyq normadan 37-82 paıyzǵa tómen. Al ylǵal jınalý kezeńindegi jaýyn-shashyn mólsheri ortasha jyldyq normadan 22-39 paıyzǵa tómen. Sondyqtan da osy jyldyń vegetasııalyq maýsymynda barlyq sý kózinen shamamen 880 mln tekshe metr sý alynyp, 120 myń gektar sýarmaly alqapty sýarý josparlanýda», deıdi «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny oblystyq fılıalynyń dırektory Qazybek Bedebaev.
Sondaı-aq ol búginde sýarý merzimine daıyndalý maqsatynda atalǵan fılıal teńgerimindegi kanaldar qoqystardan, laı men ósimdikterden tazalanyp jatqanyn jetkizdi.
«Gıdroqurylymdarǵa aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilýde. Búginde óńirdegi 405 shaqyrym kanal tazalanyp, gıdroqurylymdar jóndelýde. Oblysymyzdyń qolda bar sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný úshin jáne aǵymdaǵy vegetasııa kezeńin táýekelsiz júrgizý maqsatynda, «Shý-Talas» basseındik ınspeksııasymen, aýdan ákimdikterimen jáne oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasymen birlesip, birqatar jumys júrgizilýde. Aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerimen bıylǵy sýarmaly maýsymda ózenderde aǵyn sý tapshylyǵy bolatyny, sondyqtan sýdy az qajet etetin ónimderdi egý jáne sý únemdeý tehnologııalaryn paıdalaný qajettiligi de túsindirilýde», deıdi fılıal dırektory.
Al oblys boıynsha «Shý-Talas» basseındik ınspeksııasynyń basshysy Gúlmıra Imasheva da bıyl sýdyń az bolatynyn, sondyqtan da sýdy únemdep ári kezekpen paıdalanýdan basqa amal joq ekenin aıtady. Sondaı-aq ınspeksııa basshysy aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine sýdyń az ekenin túsindirý jáne sý únemdeý tehnologııalaryna kóshýdiń mańyzdylyǵy artyp turǵanyn da jetkizdi. Bul rette budan ózge múmkindik te bolmaı tur. Máselen, Jýaly aýdanyndaǵy «Teris-Ashybulaq» sý qoımasynyń sý ótkizý múmkindigi sekýndyna 36 tekshe metr bolyp otyr. Al onyń sý jınaý kólemi 158,6 mln tekshe metrdi quraıdy. «Teris-Ashybulaq» sý qoımasynyń basshysy Qaırat Shymyrovtyń aıtýynsha, bıylǵy 15 naýryzdaǵy málimet boıynsha, qoımaǵa 69,2 mln tekshe metr ǵana sý jınalǵan.
«Bıylǵy qysta qar jaýmady desek te bolady. Sondyqtan da sýshylardy, dıqandardy úreı bıledi. Eger qar, jaýyn jaýmasa sý qoımasyna sý jınalmaıdy. Degenmen, sońǵy birneshe aptada jańbyr jıi jaýyp, qaýpimiz az da bolsa seıilgendeı boldy. Qazirgi ýaqytta sý jaqsy túsip jatyr. Eger jaýyn-shashyn áli de jaýa beretin bolsa, ruqsat etilgen sý kólemin jınap alýǵa múmkindik bar», deıdi Qaırat Shymyrov.
Jalpy, Jambyl oblysynda júzden astam sý qoımasy bar. Al eń negizgi degen sý qoımalaryna ázirge sý tolyǵymen jınalmaǵan. Qys boıy qar jaýmaı, kóktemde de kóp jańbyr túspegen óńirde bul kókeıkesti másele bolyp tur. Máselen, qazirgi kezde «Qaqpatas» sý qoımasynda 2,3 mln tekshe metr ǵana sý bar. Bul onyń 22 paıyzyn ǵana quraıdy. Sol sııaqty, aımaqtaǵy «Qaraqońyz» sý qoımasynda 5,1 mln tekshe metr, «Búrkitti» sý qoımasynda 2,8 mln tekshe metr jáne «Aqkól» kólinde 51,2 mln tekshe metr sý bar. Eger jaǵdaı osylaı jalǵasa beretin bolsa, óńirdegi sý qoımalarynyń qajetti sý kólemin jınaı almaý qaýpi bar. Sondaı-aq «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary Ǵalııa Ǵabbasqyzy «Tasótkel» sý qoımasynyń 500 mln tekshe metr sý jınaýǵa múmkindigi bolǵanymen, qaıta jańartý jumystary aıaqtalmaǵanyna baılanysty atalǵan kólemdi jınaýǵa ruqsat berilmegenin atap ótti.
«Qyrǵyzstandaǵy «Kırov» jáne «Ortotokoı» sý qoımalary da boljam boıynsha 87-90 paıyzǵa ǵana tolýy múmkin. Qysta taýǵa qardyń óte az túsýinen sý máselesi Qyrǵyz Respýblıkasynda da ótkir máselege aınalyp otyr. Sol sebepti de óńirdegi aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerinen jaǵdaıǵa túsinistikpen qaraýdy suranamyz. Sý tapshylyǵy máselesi aıqaımen emes, aqylmen sheshiledi», deıdi ol.
Al 1963 jyly paıdalanýǵa berilgen «Teris-Ashybulaq» sý qoımasynyń bógeti qaıta jańartý jumystaryn qajet etedi. Jobalyq-smetalyq qujatyn ázirleý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 45,892 mln teńge bólý úshin konkýrs jarııalanypty. Eger konkýrstyń sheshimi shyǵyp, tıisti merdiger anyqtalsa, atalǵan sý qoımasynyń da máselesi sheshiledi. «Aqkól» bógetindegi ahýal da alańdatarlyq. «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny oblystyq fılıaly «Aqkól óndiristik bólimshesiniń» basshysy Ábilámıt Ahmetov kólge búginge deıin 52 mln tekshe metr ǵana sý jınalǵanyn aıtty. Al jalpy kólge 264 mln 463 myń tekshe metr sý syıady.
«О́tken jylmen salystyrǵanda sý az jınalýda. Máselen, 2021 jyldyń 15 naýryzynda kólde 66 mln tekshe metr sý bolǵan. Endi bıyl qardyń, jaýynnyń az túsýi aıtarlyqtaı qıyndyqtar týyndatýda. Eger kólge 90 mln tekshe metr sý jınaı alsaq, sýarmaly maýsymda eshqandaı másele týyndamas edi. О́tken jyly «Aqkól» kóline 97 mln tekshe metr sý jınalǵan. Bıyl da sol mejege jetsek pe deımiz. Alaıda qajetti sý kólemin jınaı alýymyz nemese jınaı almaýymyz jaýyn-shashynǵa tikeleı baılanysty», deıdi ol.
Endigi jaǵdaıdyń qandaı bolatynyn mezgildiń ózi kórsetedi. Bul rette jaýapty basshylardyń sý máselesin tek qana jaýyn-shashynnyń azdyǵyna tirep qoıýy da jaramsyz. Aımaqta jerasty sýlaryn paıdalanyp, sol arqyly sýarmaly egis alqabynyń kólemin ulǵaıtý kerektigi aıtylyp keledi. Dese de, bul jumystyń júrgizilýi baıaý. Talaı ýaqyttan beri túıtkildi máselege aınalyp kelgen Merki aýdanynda búginde jerasty uńǵymalaryn burǵylaý jumystary bastalyp ketken. Qazirgi tańda aýdanda 46 uńǵymanyń qurylysy bastalsa, búginge deıin 8 uńǵyma burǵylanǵan. Jobanyń quny 4 mlrd 700 mln teńge bolyp otyr. О́z sózinde «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny oblystyq fılıalynyń dırektory Qazybek Bedebaev uńǵyma qazýdaǵy maqsat «Úlken Shý» kanalyna sý jiberý ekenin aıtady. Sebebi úsh-tórt jyldan beri atalǵan kanalǵa kórshi Qyrǵyz Respýblıkasynan sý jiberilmeıdi. Sý máselesi ózderinde de ózekti bolǵan soń aıyr qalpaqty aǵaıyndar bul kúnde sý jiberý jumysyn baıaýlatqan. Tipti «Úlken Shý» sııaqty kanaldarǵa sý múlde kelmeıtin bolǵan. Endi uńǵyma qazý jumystary oblystyń ózge aýdandarynda da jalǵasady dep josparlanǵan. Árıne, bul jumystardyń da sýǵa táýeldilikti bir kúnde sheship bere almasy anyq. Dese de, «Áreketke – bereket» degendeı, bul da kúrdeli máseleni sheshýdiń bir joly bolmaq.
Jambyl oblysy