Bılik pen qoǵamnyń senimdi ınstıtýty

Kez kelgen quqyqtyq memlekette zań ústemdigin bekitý mańyzdy. Al demokratııalyq qoǵamda memlekettik basqarý organdaryna, laýazymdy adamdarǵa azamattar úshin quqyqtyq saldar týǵyzatyn ákimshilik aktiler shyǵarý quqyǵy berilip qana qoı­maıdy, sonymen qatar tıisti rásim aıasynda áreket etý, zańsyz áreketter úshin jaýap berý jáne osyndaı áre­ketterden keltirilgen zalaldy óteý mindeti júkteledi.

Ákimshilik ádilet – bul sot isin júrgizý arqyly bılik tarapynan buzýshylyqtar men teris paıdala­nýlardan adam quqyqtaryn qorǵaý­dyń sot mehanızmi. Bul onyń quqyq­tyq memlekettegi qundylyǵy. Álem­niń kóptegen memleketterinde mun­daı júıe qurylǵan ári quqyqtyq jáne «halyq únine qulaq asatyn memlekettiń» bas­ty belgileriniń biri. Ákimshilik ádilet ınstıtýtyn otandyq quqyqqa engizý ıdeıasy alǵash ret 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan quqyqtyq saıasatty damytý tujyrymdamasynda kórinis tapty. Bul tujyrymdamada Qazaqstanda derbes ákimshilik ádilet qalyptastyrý jónindegi is-qımyl baǵdarlamasy qysqasha túrde baıandalǵan. Keıinnen Qazaqstan Prezıdenti «Qazaqstan joly-2050: Bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda ákim­shilik ádilet ınstıtýtyn engizý qajettiligin erekshe atap ótti. 2020 jylǵy 29 maý­symda el Prezıdenti 2021 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine engen Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekske (ÁRPK) qol qoıdy. Jańa kodeksti qoldanysqa engizý sheńbe­rinde jańa mamandandyrylǵan aý­danaralyq ákimshilik sottar quryl­dy. Salyq, keden, monopolııaǵa qarsy, ekologııalyq, ınvestısııalyq, jer, turǵyn úı daýlary, sondaı-aq memlekettik organdardyń is-áreketterine (áreketsizdigine), sheshim­derine (ákimshilik aktilerine) daý aıtý týraly ózge de talap qoıý­lar, ıaǵnı jarııa-quqyqtyq daýlar endi osy sottarda qaralady. Buryn bul daýlar mamandandyrylǵan ekono­mıkalyq jáne aýdandyq sottarda Azamattyq – prosestik kodekstiń 27-29-taraýlarynyń tártibimen qara­latyn. Olar memlekettik bı­lik, jergilikti ózin-ózi basqarý organ­darynyń, qoǵamdyq birlestikterdiń, uıymdardyń, laýazymdy adamdar men memlekettik qyzmetshilerdiń she­shim­deri men áreketterine (áreket­sizdigine) daý aıtý týraly ister boıynsha is júrgizý tártibin reglamenttedi. Atalǵan taraýlar ÁRPK kúshine enýi­ne baılanysty joıylyp, bul daýlar is júzinde ákimshilik sottarǵa aýysty, al olardy qaraý tártibi endi ákimshilik sottyń normalarymen retteledi.

Azamattyq prosestik kodeks (APK)bo­ıynsha negizinen jeke quqyqtyq jáne kommersııalyq daýlar qaralady já­ne sheshiledi. Al jańa kodeks – mem­le­ket­tik organdardyń ákimshilik rásim­derin júzege asyrý, jarııa quqyq­tyq qatynastar salasyndaǵy daýlardy sheshý tártibin retteıtin ózgeshe zań­na­­malyq akt. Sondyqtan da ÁRPK qol­da­nysqa engendikten «Ákimshilik rásim­der týraly» jáne «Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» zańdardyń kúshi joıyldy.

Ákimshilik rásimder men ákimshi­lik sot isin júrgizý biryńǵaı qaǵı­dat­­tar negizinde júzege asyryla­dy. Olardyń ishinde azamattar men bıznes sýbektileri úshin qu­­­qyq­­tar basymdyǵy men senim quqyǵyn qorǵaý qaǵıdaty erekshe tartymdy. Iаǵnı zańnamadaǵy barlyq kúmándar, qaıshylyqtar men kómeskilikter azamattardyń paıdasyna túsindiriledi jáne adal azamat, kásipker ákimshilik organ qabyldaǵan sheshimniń zań­dy ekenine senimdi bola alady. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda zalal mindetti túrde ótele otyryp, zańsyz sheshimniń kúshi joıylady. Sondaı-aq formaldy talaptardy teris paıdalanýǵa tyıym salý men anyqtyq prezýmpsııasynyń alar orny erekshe. Bir sózben aıtqanda, formaldy negizder boıynsha jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyqtaryn iske asyrýdan bas tartýǵa, shekteýge nemese toqtatýǵa jol berilmeıdi. Al anyq­tyq prezýmpsııasy boıynsha ákimshilik rásimge qatysýshy usynǵan qujattar ákimshilik organ, laýazymdy adam teris dep belgilemeıinshe, anyq dep esepteledi. Taǵy bir qaǵıdat – sottyń belsendi róli. Sot óz bastamasy bo­ıynsha dáleldemeler jınaıdy, daýdyń mán-jaılaryn zertteıdi, talaptardaǵy resmı qatelikterdi joıýǵa kómektesedi. Bul rette dá­lel­deý aýyrtpalyǵy memlekettik or­gandarǵa júkteledi, al barlyq kú­mándar azamattar men bıznestiń paıdasyna túsindiriledi.

Jeke jáne zańdy tulǵalardyń múm­kindikteri memlekettik appa­rat­tyń resýrstarymen salystyrýǵa kelmeıtini anyq. Sondyqtan ákimshilik ádilet osy aıyrmashylyqty joıatyn daýlardy sheshýdiń arnaıy tetigin qarastyrady. Azamat nemese zańdy tulǵa úshin bılik organynyń nemese laýazymdy adamnyń sheshimimen kelispeý týraly talap qoıýmen júginý jetkilikti.

Ákimshilik sottar bul talaptardy memlekettik apparattyń kinásiniń pre­zýmpsııasy qaǵıdaty boıynsha qaraıdy, ol óz sheshiminiń, áreketiniń ne áreketsizdiginiń zańdylyǵy men ne­gizdiligin dáleldeýge tıis. Iаǵnı sot ró­liniń belsendiligimen beki­tilgen qa­ǵıda «bılik shabýyldary­nan» sot qorǵaýyn qamtamasyz etedi. Ákimshilik sot tarapynan sot sheshimderiniń oryn­dalýyn qatań baqylaýdy ÁRPK jańa­lyqtaryna jatqyzýǵa bolady. Al jaýap­kerdi sot sheshimin oryndaýǵa pro­ses­tik májbúrleý sharasy retinde aqshalaı óndirip alý qarastyrylǵan, ony sot sheshimi oryndalǵanǵa deıin birneshe ret qoldanýǵa bolady (onyń mólsheri 50-den 100 AEK-ke deıin ózgeredi).

Shyn máninde, bul memlekettik or­gan­dardyń azamattyq sottarda APK tártibinde shaǵymdanǵan sheshim­deri, al osy organdar men laýazymdy adam­dardyń áreketteri (áreketsizdigi) qazir ákimshilik dep atalady. Ákimshilik aktini qabyldaýdyń aldynda mindetti túrde ákim­shilik rásimge qatysýshylarǵa aldyn ala sheshim jiberý jáne olardyń us­­­ta­­nymdaryn tyńdaý bolatyny mańyzdy.

Jalpy, ereje boıynsha ákimshilik talap qoıýmen sotqa júginý sotqa deıingi shaǵymdanýdan keıin múmkin bolady (ıaǵnı sotqa deıin akt neme­se áreket (áreketsizdik) daýlanyp otyrǵan sol organda retteýge bo­lady). Sondyqtan eger azamat nemese zańdy tulǵa ákimshilik organ­nyń sheshimimen, áreketimen (áreketsizdigimen) qana­ǵattanbaǵan jaǵdaıda, talaptar, dá­lel­demeler jáne t.b. negizdelgen mán-jaılardy kórsete otyryp, úsh aı ishinde oǵan jańa shaǵymmen jú­giný qajet. Osydan keıin ákimshilik organnyń óz sheshimin qaıta tekserý jáne qate bolǵan jaǵdaıda, artyq áýre-sarsańǵa salmaı, buzýshylyqty óz betinshe joıý ne joǵary turǵan organǵa shaǵym jiberý úshin úsh jumys kúni bar.

Eger ótinish berýshi joǵary turǵan organnyń sheshimimen, áreketimen (áreketsizdigimen) kelispese, ol dereý ákimshilik sotqa júgine alady, ıaǵnı bul kezeńde ákimshilik rásim aıaqtalyp, birtindep kelesi kezeńge – sot satysyna ótedi. Bul rette sotta talap qoıylǵan ákimshilik organ nemese laýazymdy adam jaýapker bola alady. Eger azamat talap qoıýdyń qandaı túrin tańdaýdy bilmese, onda sot oǵan, onyń ishinde talap qoıý talaptaryn tujyrymdaý nemese ózgertý arqyly kómektesýge mindetti.

Kodeks talap qoıýdy qabyldaý jáne qaraý rásimin aıtarlyqtaı jeńildetti. Sot talap qoıýdy qaraýsyz qaldyra almaıdy, talap qoıýdy qa­byldaýdan bas tarta almaıdy ne daý boıynsha is júrgizýdi toqtata almaıdy. Sot talapty qaıtarýǵa ǵana quqyly, mysaly, eger daý sotqa deıin rettelmegen bolsa, talapty is-áreketke qabiletsiz adam berse, osy sottyń qaraýyna jatpasa, memle­kettik baj tólenbese jáne t.b.

Mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sottardyń (MAÁS) jal­py ıýrısdıksııa sottarynan aıyrma­shylyǵy, ta­laptardy qaraýdyń proses­tik merzim­derimen baılanysty emes. Talap qoıý aqylǵa qonymdy, biraq talap qoıylǵan kúnnen bastap 3 aıdan aspaıtyn merzimde qaralady jáne sheshiledi. Jańa kodekste sottardyń úsh satyly júıesi saqtalǵan. MAÁS-tiń sheshimine ol shyǵarylǵan kúnnen bastap 2 aı ishinde apellıasııalyq tártippen, al apellıasııa qaýlysyna Joǵarǵy sottyń kassasııalyq alqa­syna bir aı ishinde shaǵym jasalýy múmkin. Mundaı jaǵdaılarda ákimshilik is boıynsha sot sheshimi isti Joǵarǵy sot qaraǵannan keıin zańdy kúshine enedi.

Kodeks aıasynda prokýrordyń ókilettikteri de bekitilgen. Ákimshilik ádilet engizilgen kóptegen elderde prokýrordyń sotqa deıingi satyda qatysýy kózdelmegen. Sonymen qatar azamattar men zańdy tulǵalardyń bu­zylǵan quqyqtary men zańdy múd­delerin qalpyna keltirý – prokýratýra organdarynyń negizgi mindetteriniń biri ekeni belgili. Sondyqtan prokýrorlar ákimshilik rásimder satysynda da, ákimshilik sot isin júrgizýde de usynylǵan. Iаǵnı prokýratýra shaǵymdardy qaraıtyn ákimshilik organdardyń qataryna kiredi.

Bul jerde prokýrorlar ótinish­terdi «Prokýratýra týraly» Zań­da belgilengen sheginde ǵana qaraı­tyndyǵyn atap ótken jón. Sondaı-aq ÁRPK-ke sáıkes prokýror buzylǵan quqyqtardy qalpyna keltirý jáne adamdardyń múddelerin qorǵaý úshin (qorǵaýdy óz betinshe júzege asyra almaıtyn); qoǵam men memleket úshin, eger bul adamdardyń ómiri, densaýlyǵy ne Qazaqstannyń qaýipsizdigi úshin orny tolmas saldar­lardyń aldyn alý úshin qajet bolsa, talap qoıýmen sotqa júginýge quqyly. Organ nemese la­ýazymdy adam ákimshilik aktige nemese is-áre­ket­ke prokýrordyń narazylyǵyn qabyldamaǵan jaǵdaıda, prokýror ÁRPK sheńberinde talap qoıý beredi.

Prokýror salyqtyq, kedendik, bıýd­jettik, jer, ekologııalyq ákim­shilik daýlar boıynsha, sondaı-aq saılaý qu­qyq­taryn qorǵaý jáne memlekettik sot oryndaýshysynyń áreketterine shaǵym jasaý týraly (memleketten já­ne memleket paıdasyna óndirip alý kezinde) ister boıynsha qatysady já­ne qorytyndy beredi. Prokýror ister­diń kórsetilgen sanattary boıynsha apel­lıasııalyq, kassasııalyq ótinish hattar men narazylyqtar keltire alady.

ÁRPK qoldanysqa engizilgen sát­ten bastap 8 aı ótkennen keıin mem­leket pen qoǵam arasyndaǵy qaty­nas­tardyń jańa kezeńine kóshý týraly aıtýǵa bolady. Máselen, eseptik de­rekter boıynsha respýblıkanyń ákimshilik sottary 2021 jylǵy 1 shil­­­­deden 31 jeltoqsanǵa deıin 4 161 is­­ti qa­­rap, sheshim shyǵarǵan, 2004 is bo­­ı­yn­­sha nemese 48% jaǵdaıda ta­lap­tar qa­naǵattandyryldy. 822 ákim­shi­lik akt zańsyz dep tanylyp, kúshin joıdy.

Eń kóp shaǵym ákimdikterdiń (3 025, onyń ishinde qanaǵattandyrylǵany – 517), ádilet organdarynyń (2 689, onyń ishinde qanaǵattandyrylǵany – 288) jáne salyq organdarynyń (475, onyń ishinde qanaǵattandyrylǵany – 266) aktileri men áreketterine (áreketsizdigine) jasaldy. Sondaı-aq 535 jeke uıǵarym shyǵaryldy. 225 adamǵa qatysty 10 648018 teń­ge somaǵa aqshalaı óndirip alý túrin­de prosestik májbúrleý sharasy qoldanylsa, onyń 105-i laýazymdy adamdarǵa qoldanylǵan. Bul sandar qazirdiń ózinde osy ınstıtýttyń adamdardyń quqyqtyq qorǵalýynyń jańa sapasyn qamtamasyz etetindigin jáne bolashaqta adam quqyqtary salasyndaǵy quqyqtyq retteýdiń tıimdi modeliniń qalyptasýyna túrtki bolatyndyǵyn kórsetedi.

Saparbek NURPEIISOV,

Bas prokýratýranyń Qoǵamdyq múddelerdi qorǵaý qyzmetiniń bastyǵy