Ult ustazynyń tildik murasy

Ǵylymı-tanymdyq salmaǵy erekshe bul eńbekti zeıin qoıyp bir oqyp shyqqan adamǵa eń aldymen biz Ahmetti áli tanı almaı júr ekenbiz ǵoı degen oı keledi eken. Osy oıdyń jetegimen qurastyrýshy ǵalymǵa habarlasyp edik, ahmettanýǵa qatysty kóp dúnıeniń áli de zerttelmeı jatqanyn ańǵardyq.

Orynaı Jubaı – akademık Rábıǵa Syzdyqovanyń shákirti. 1998 jyly ustazynyń quptaýymen Qoshmuhammed Kemeńgerulynyń tiltanymdyq murasy men lıngvıstıkalyq tujyrymda­mala­ryn zertteýge kirisipti.

– Qoshke Kemeńgerulyn zertteý úshin men ǵalymnyń ózine deıingi, óziniń tusyndaǵy, ózinen keıingi jáne qazirgi zertteýshilerdiń eńbekterin tolyq súzip shyqtym. Ilmınskıı, Melıoranskıı, Katarınskıılerden bólek Baıtursyn­ulyn qaradym. Qoshmuhammed Kemeńger­uly Baıtursynulynyń tikeleı izbasary. Onyń orys synyptaryna arnalǵan eńbekterinde túsinik berilmeı ketken tustar Baıtursynuly eńbekterinde anyq kórinip turady. Sondyqtan qandaı da bir grammatıkalyq kategorııany zertteý úshin men Ahań eńbekterine júgindim. Ǵalym eńbekterin qarastyra júrip, bir ǵana «Til quralyn» oqý arqyly biz Baıtursynulynyń búkil ustanymyn túsine almaıtynymyzǵa kózim jetti. Sol kezden bastap Ahań eńbekterin taǵy bir júıelep, jeke kitap etip qurasty­rýdy qolǵa aldym, – dedi fılologııa ǵylymdarynyń doktory.

Atalǵan eńbekke Ahańnyń «Til  quraly» men «Ádebıet tanytqyshy» qatar enipti. Qurastyrýshydan «Kitap «Ahmet Baıtursynulynyń tiltanymdyq murasy» dep atalady eken, oǵan ádebıetti qosaqtap qoıýdyń qajeti bar ma edi?» dep surap edik, Orynaı Saǵynǵalıqyzy «Qazirgi til biliminiń jańa salasy bolyp sanalatyn kognıtıvti grammatıka, kommýnıkatıvti sıntaksıske qa­tys­ty máselelerdiń barlyǵyn biz Ahań­nyń «Ádebıet tanytqyshynan» tabamyz. Sondyqtan bul kitapqa «Ádebıet tanytqyshty» bet toltyrý úshin emes, mazmun tolyqtyrý úshin berdik», dedi.

Ǵalymnyń aıtýynsha, Ahmet Baıtur­synulynyń tildik murasy áli kúnge deıin tolyqqandy zerttelip, zerdelengen joq. Ahań murasyn nasıhattaý máselesi de kemshin túsip jatyr. Áıtpese, Ahmet Baıtursynulynyń eńbekterinde qazirgi til bilimindegi jańa baǵyttardyń barlyǵy bar.

– Máselen, Ahań raıdy 15-ke, etisti 10-ǵa bóledi. Bizde ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap orysta 4 raı ma, qazaq tilinde de 4 raı bolý kerek, orysta 4 etis pe, qazaqta da 4 etis bolý kerek degen túsinik qalyptasty. Al Ahańda barlyǵy erekshe. Tildiń ishki qurylymdyq zańdylyqtaryn ká­dimgi qazaqtyń ulttyq bolmysyna tán etip kórsetken. Keıingi jylda­ry til biliminiń kommýnıkatıvti sıntaksıs, kommýnıkatıvti grammatıka, fýnksıonaldy grammatıka, etnogrammatıka, lıngvomádenıettaný sııaqty jańa baǵyttary paıda boldy. Ahań eńbekterinde osynyń bári bar. Mysaly, qazirgi til bilimindegi «ıazykovaıa kartına mıra» degen uǵymdy biz kalka túrinde aýdaryp, qazaqsha «ǵalamnyń tildik beınesi» dep júrmiz. Muny Baıtursynuly «Ǵalamdy sózben jetkizý» dep túsinikti sózben aıtady. Rasynda, solaı ǵoı. Tildik beıne degen qazaqta sóz joq. Osy turǵydan kelgende, biz Baıtursynuly eńbekterine qaıta nazar aýdaryp, sol kezde qoldanylǵan termınderge qaıta jan bitirýimiz kerek. Qazirgi til ǵylymynda óz tilimizdi ózimiz shubarlap, sýbstantıvtený, adek­tıvtený, adverbıaldaný dep jatamyz. Ony kóp bala túsinbeıdi. Keıde tipti zertteýshilerdiń ózderi de shatasyp qalyp jatady. Sýbstantıvtený degendi qazir zattaný dep júr. Shyn mánine kelgende, munda sóz birjola zat esimge aınalyp ketpeıdi. Muny Ahmet Baıtursynuly zatsymaqtaný deıdi. Mysaly, aqynsymaq, ákimsymaq degen bar ǵoı. Shyn aqyndy eshkim aqynsymaq, naǵyz ákimdi eshkim ákimsymaq demeıdi. Bul ákim, ıa aqyn bolǵysy kelip tyrashtanyp júrgenderge aıtylady. Al Ahań qoldanǵan zatsymaqtaný degende sóz osy sóılemde ǵana zat esim sııaqty bolyp turady. Mysaly, «kóp kún ótti» degendegi syn esimniń «Kóp túkirse – kól» degen sóılemde zatsymaqtanyp turǵany sııaqty. Jalpy, Ahańnyń kez kelgen termıni oıǵa birden jattalyp-qattalyp qalady. Ony eshteńemen shatas­tyrý múmkin emes. Qazir biz tema, rema deımiz. Baıtursynuly muny bas múshe, baıan­shy múshe deıdi. Úlken-kishige birdeı túsinikti. Ahmet Baıtursynulynyń bas­ty ustanymy – til halyqqa meılinshe jaqyn, túsinikti, jeńil bolýy kerek, – deıdi ǵalym.

– Rasynda, Ahań qalyptastyryp ketken tildik normany búginde butarlap, buzyp alǵan sııaqtymyz..., – deı berip edim, Orynaı Saǵynǵalıqyzy aıtpa­ǵymdy aıaqtatpastan sózimdi ilip áketip:

– Durys aıtasyz. Máselen, Baıtur­syn­uly «jıyrmasynshy» demeıdi, «jıyrmanshy» deıdi. Shyndyǵynda, sol durys. Sebebi «ekinshi», «jetinshi» degendi «ekisinshi», «jetisinshi» demeımiz ǵoı. Muny, Ahań da, Eldes Omarov ta, Máýlen Balaqaev ta «jıyrmanshy» dep qoldanǵan. Ahańnyń tóte jazýyn saqtap qalǵan Qytaı qazaqtary, irgemizdegi О́zbekstanda turatyn qandastar da «jıyrmanshy» dep durys aıtady. Qyrǵyzdar «jyıyrmanchy», ózbekter yigirmanchi, ázerbaıjandar iyirminci, túrikter yirminci deıdi. Al bizdiń keıingi orfografııalarda qate berilip júr. Ol durys emes. Nemese, «qashan» jáne «neshe» degen sózdi alaıyq. Orys tilinde bul uǵymdy «skolko» degen bir ǵana sóz bildiredi. Qazir qazaq tilinde «neshe» men «qanshany» jarysa qoldanyp júrmiz. Bul da durys emes. Baıtursynuly eńbekterinde bul týraly óte anyq aıtylǵan. Bir zattyń naqty mólsherin dál bilgimiz kelse, «neshe?» degen suraq qoıamyz. Al zattyń boljamdy sanyn, ıa mólsherin bilgimiz kelse, «qansha?» degen suraq qoıamyz. Mysaly, ústelde neshe qalam jatyr? Qansha emes, neshe qalam jatyr? Munyń jaýaby naqty, 2 qalam nemese 3 qalam jatyr degen sııaqty. Toıǵa qansha adam keldi? Neshe adam keldi? – dep aıtýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni toıǵa 90 adam keldi me, 150 adam keldi me belgisiz, – degen ǵalymnyń qısyndy ýáji birden kóńilge qona ketkendeı boldy.

Joǵaryda atalǵan 740 bettik kólemdi kitapta Ahańnyń til ǵylymyna qatysty eńbekteri túgelge derlik qamtylypty. Ǵalymnyń aıtýynsha, buǵan deıingi 5 tomdyq, 6 tomdyq jınaqtarda «Til quraldyń» dybys júıesi, sóz júıesi, sóıleý júıesinen bir-bir danadan ǵana berilgen.

– Al shyn mánine kelgende, Ahmet Baı­tur­syn­ulynyń eńbekteri 1929  jyly ustalyp ketkenge deıin tolyqtyrylyp, jetildirilip, ózgertilip shyǵyp otyr­ǵan. Mysaly, «Til quraldyń» jetil­dirilgen, tolyqtyrylǵan 30-dan astam nusqasy bar. Bizdiń kitaphanalarda sonyń otyz úshteıi bar, biraq bul eń­­bektiń odan da kóp nusqasy bolýy múmkin. Biz jınaqqa olardyń qaı­ta­lan­baıtyndaryn túgel engizdik. Bul nusqalardan kemeńger ǵalymnyń oıynyń, ustanymdarynyń qalaı ózgerip otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Mysaly, ǵalym 1924 jyly Orynborda Qazaq bilimpazdarynyń sezinde emlege, daýysty, daýyssyz dybystardyń ózara baılanysyna qatysty, uıań, qatań, jarty daýysty dybystardy tanýǵa qatysty tujyrymdaryn baıandaıdy. Al 1924 jyldan keıingi «Til quraldary» múlde bólek. Bul nusqalardaǵy áripter men sózderdiń, sóz tirkesteriniń jazylýy da ózgeshe. Ahań ózi buryn uıań dep kelgen dybysty basqasha tanıdy. Sondyqtan Ahmet Baıtursynuly óziniń ǵylymı tujyrymdaryn únemi damytyp otyrǵan, – dedi ǵalym.

Orynaı Jubaıdyń sózinshe, soń­ǵy kezdegi zertteýlerde qazirgi til ǵyly­myndaǵy kommýnıkatıvti grammatıka, fýnksıonaldy grammatıka, etnogrammatıka, lıngvomádenıettaný sııaqty jańa paradıgmalar men A.Baıtursynulynyń murasyn baılanystyra qarastyrý baıqalady.

Sóz oraıy kelgende bıyl 150 jyl­dyqty oıdaǵydaı durys atqarý úshin taǵy nendeı sharýalar jasalý kerek dep surap qaldyq. Ǵalymnyń oıy konferensııa ótkizip, baıandama jasaýmen is bitpeıdi. Negizinen, Ahańnyń muralaryn túgendeý kerek degenge saıady.

– Mysaly, Ahańnyń Arhangelskide júrip jazǵan «Til tanytqysh» degen kitaby bar. Bul eńbek qoljazba kúıin­de joǵalyp ketken. «Ádebıet tanyt­qyshtyń» ana betin qara, myna taraýyn qara dep silteıtin nusqaýlyǵy da tabylmaı qaldy. Qazir Ahmet Baı­tursynulynyń 12 tomdyǵy jınaqtalyp jatyr. Ádebıet ınstıtýty akademııalyq 5 tomdyǵyn jınaqtamaqshy. Munyń bári, árıne, kóńil qýantarlyq durys sharýa. Biraq odan buryn isteletin nárse – Ahań muralaryn túgendep alýy­myz kerek edi ǵoı. Mysaly, Tashkent pen Reseıde tek Ahańnyń ǵana emes jalpy Alash qaıratkerlerine qatysty kóptegen dúnıeler tabylyp qalýy múmkin. 2007 jyly Tashkenge baryp, esh nárse ala almaı qaıttyq. О́ıtkeni olar syrttan barǵan adamdardy arhıvke kirgizbeıdi.Sondyqtan bul másele memleket deńgeıinde qozǵalyp, sheshilýi kerek. Sol jaqta jatqan qazaqqa tıesili muranyń bárin, eń bolmasa, satyp alsaq ıgi edi. Mysaly, Qazaqstanda «Qazaq gazeti» men «Eńbekshi qazaqtyń» bireýiniń de tolyq nusqasy joq. Bir beti bolsa, ekinshi beti joq, bir sany bolsa, ekinshi sany joq degendeı. Al munyń bári Máskeýde saqtalyp qalǵan. Reseılikter úshin bul dúnıeler jaı makýlatýra ǵana, túkke turmaıtyn nárse. Al biz úshin bul jatqan tarıh. Qazanda qanshama dúnıe jatyr. Osynyń bárin jınaqtaý mindet. Shyny kerek, Máskeý arhıvshileri ózderinde jatqan arab qarpimen jazylǵan muralardyń qazaqtiki ekenin bilmeıdi de. Qazir ádebıet ınstıtýty Ahań muralarynyń tekstologııasyna mán berýde. Oǵan ózim de qatysyp jatyrmyn. Qate ketip qalmasyn, salmaqty akademııalyq jınaq bolsyn dep soǵan erekshe mán berilip otyr. Bul da mańyzdy sharýa, – dedi O.Jubaı.

Ǵalymnyń paıymdaýynsha, Ahań eńbekteri fılologtarǵa ǵana emes, jal­py elge kerek qazaqtyń asyl mura­sy. Sondyqtan tóte jazýdy mektep baǵdarlamasyna engizse de artyq bolmaıdy. Tóte jazýdy Orynaı Saǵyn­ǵalıqyzynyń ózi de Ahań ádistemesi boıynsha balalarǵa oqytyp kórgen eken. Balalar birden qaǵyp áketti deıdi.

HH ǵasyrdyń basynda Ahań bastaǵan qazaq ǵalymdary túrki ǵalymdaryna kóshbasshy bolǵan. Máselen, qazaqtyń ulttyq álipbıi qalyptasqan soń, tatar ǵalymdary sony basshylyqqa ala otyryp, óz álipbıine reforma jasaıdy. Buǵan bizdiń keıipkerimizdiń «Ony E.Polıvanov 1924 jyly shyqqan eńbeginde de, 1929 jyly Qyzylordada ótken ǵylymı-orfografııalyq konferensııada da aıtady. Ol kisi: «Qazaqtar álipbıine reforma jasap alǵan soń, tatarlar da tól álipbıin túzip aldy. Biraq qazaqtyń álipbıi áldeqaıda jaqsy» deıdi. Mysaly, Ishanalı Arabaev qyrǵyzdyń álipbıin jasaǵanda Ahańnyń álipbıin paıdalanǵan. Sondyqtan qazaq ǵalymdary baýyrlas túrki jurtyna barlyq jaǵynan da úlgi bolǵan» degen sózi dálel bola alady.

Qostanaı oblysy