О́MIRDIŃ О́Z О́RNEGI

Jasandylyqqa urynbaı, kól­gir­simeı, ómirdiń ózinen alyp derekti kitap jazý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Biz muny belgili jýrnalıst, aýdarmashy Myrza­baı Keńbeıildiń “Zamandas­tar zańǵary” atty kitabyn tııa­naq­ty oqyp shyq­qanda kóz jet­kizdik. Ádebı tanym­dyq, synı zert­teý eńbekter, qazaq­tyń qasıet­ti ólke­leri­niń biri, aıtý­ly tulǵa­lar shyq­qan Torǵaı týraly baılam-paıym­dar, ultymyz­dyń bir­týar ul-qyz­dary jaıly tolǵa­nys­tar, óziniń ómir ótkelderi – kóp de­rek­­terge qanyq­tyrady, asyl beı­ne­­lermen júzdestiredi. Úsh bólim­nen turatyn jınaq qamtyǵan taqy­ryp­tar áralýan. “Armysyń, Ata­meken!” bólimindegi dúnıeler Torǵaı eliniń arǵy-bergi tarıhyn aldyńa tarta otyryp, Sábıt Mu­qanov, Syrbaı Máýlenov, Serke Qojamqulov, Tor­­ǵaıdy túletýge erek­she úles qos­­­qan naǵyz qazaq О́zbekáli Já­ni­­bekov, Zeınol­la Se­rik­­qa­lıev, ózge de asyldar týraly aıyzyńdy qandyryp aıtady. Osylardyń ishinde biz eki maqalaǵa aıryqsha toqtala ketsek deımiz. Onyń birin­shisi, Ybyraı Altyn­sarın týraly “Dala mek­tebiniń dana babasy” dep atalady. Munda qazaq­tyń uly qalamgeri Muhtar Áýezov Ybyraı Altyn­sarın­niń óz zama­nyn­daǵy ustanǵan baǵytynyń syr-syıpa­tyn dál basyp tanyp, qazaq­tyń uly aǵartýshysyna dál baǵasyn berýi edi. Osyny Myrza­baı Keń­beıil tarıhı oqıǵalardy tarata aı­typ, jazýshynyń 1923 jyly “Shol­pan” jýrnalynda jarııalan­ǵan “Altyn­sarın” atty toptama maqa­la­­­lary­nan úzindi keltire oty­ryp, sózin dáıekteıdi. “Qazaq­tan shyqqan bilgishter Ybyraıdyń isine tarıhı baǵa berip, jabylyp júrgen jala­nyń aqty-qarasyn aıyryp, jalpaq jurtqa aıtylýy kerek deımiz. Qazaq-qyrǵyzdyń mada­­nııa­ty Yby­­raı sııaqty adam­dar­dy sóz qylmaı, eskerýsiz tas­taı almaıdy. Bu kúnge sheıin sóz bol­maı kelgen bolsa da munan by­laı keleshekte onyń ja­ıyn maı­dan­ǵa salady. Bul tarıhtyń zańy. Sonyń úshin bizdiń usynysy­myz: Ybyraıdyń jaıyn tekserý” degen sózin mysalǵa kelti­rip, “Bizdiń keıingi urpaq­tary­myzdyń bárine Abaı qandaı qadirli bolsa, Yby­raı da óz orny, óziniń arna­ly mura­sy­men ystyq” degen túıinine júginedi. Shynynda, tarıhtan málim, N.I.Il­mınskııdiń mıssıoner “mi­ne­zin” “aldap adastyrǵan ádi­sin” al­­ǵash ashqan da Muhtar Áýezov bo­la­­tyn. Patsha jandar­mııasynyń qupııa hattaryn qazaq topyraǵyna ákelip buljytpaı oryndaǵan da sol edi. Mysaly: “Aýyldarda, star­­shyndarǵa “aýyl mektebi” degen búr­kenshik atpen mektep uıymdas­tyryp, birte-birte olardyń sanyn kóbeıtip, alǵa­shynda qazaqtardyń kóńilin tabý úshin olarǵa qazaq muǵalimderin jiberý ke­rek. Olarǵa mindetti túrde orys oqýyn oqytyp, balalarmen oryssha sóı­leýdi tapsyryp, qazaq árpin qan­daı jaǵdaı bolmasyn qoldan­baýdy, sóı­tip qazaq kitabyn oqı almaıtyn­daı jaǵdaıǵa jetkizý kerek. Sodan keıin mynadaı tásilge kóshý usyny­lady: barlyq mektep­terdiń muǵalim­derinen “muǵalim” degen ınspektor­dyń arnaıy bekit­­ken kýáligin talap etý kerek, al ınspek­tor­larǵa qazaq muǵa­limderine kýálik berýdi ádeıi qıyn­datyp, sarsańǵa salyp, qasa­qana keshiktirý týraly aldyn-ala tapsy­ry­lyp qoıylýy tıis. Al kýálik­siz sabaq ber­gen muǵa­­lim­der qatań túrde zań arqyly jaýapqa tartylsyn. Osy tásilmen moldalardyń sanyn kemi­tip, ol mindet aýyl starshynyna júk­telýi tıis. Poptardyń ózine bel­gili adam­dar ǵana muǵalimdikke saı­lansyn. Sodan keıin retine qaraı syltaý taýyp, starshyndar óziniń aqymaqty­ǵynan jáne istiń mánisin bilmegen­dik­ten anany-mynany búl­dirdi-mis... taǵy basqa da molda­lar týraly jal­ǵan laqap taratyp, aýyl mektepterin moldalardyń qoldary­nan alyp, poptyń yqpalyna erip, aıtqanyna kónetin jáne onyń únemi qol astyn­da júretin adamdarǵa tapsyrý kerek. О́lgen qazaqtardy jerleýge pop basshylyq etýi tıis, al qazaqtar ól­gen adam­dary týraly olarǵa min­detti túrde habar berýi kerek. Tek pop ruq­sat ber­gennen keıin ǵana úsh kúnnen soń jer­lenýi tıis... Qyzdar mektebin ashý kerek jáne qazaq ­qyzdaryn orys oqýyna oqytý­dyń maqsaty mynaý – ol erteń qazaqqa turmysqa shyǵyp, ana bolǵan soń óziniń kúıeýi men bala­syn orys­taný­ǵa beıimdeıdi. Olaı bolǵan kúnde qazaqtyń oqýyn tez joıýǵa qol jet­kizemiz jáne orys oqýyn ǵana oqy­ta­myz. Sodan ke­ıin arnaıy (she­shý­­shi) zań shyǵa­ry­lýy tıis, sol arqy­ly qazaq­tardy ár qonysqa bólip-bólip tastap, olardy krestıan­darǵa aı­nal­dyramyz” degen zymııan saıa­sat­­ty Ybyraı aınalyp ótip, ul­ty­­nyń ul-qyzy­na bilim úıretken. Tipti ashyn­­ǵan tus­tarynda álgi zymııan saıa­satty júrgizýshiler­diń óz ulty­­myzdyń ishindegi jandaı­shap­­tarynyń bet-perdesin “Qazaq arasyndaǵy qyzmet adamdaryn da kóńilim súımeıdi. Olar keıde qa­zaq­tar­dy, qarsy­lyq kórsete almaı – qasqyrdyń aýzynda jem bola­tyn qorǵansyz momyn­dar­dy adam­­ger­shiliktiń sheginen shyǵa, arsyz­dyq­pen tonaıdy” dep, A.Bes­­so­nov degen mıssıoner týra­­ly: “Ol, muǵalim­der mektebi­niń 3-shi jáne 4-shi klastaryna, oqýshy­lardyń qarsy bolýyna qaramas­tan, bir aı boıy Injil men onyń pa­ryzdaryn ýaǵyzdaı bastady. Osy­nyń nátı­jesinde, bir jaǵy­nan, oqý­shylar oqýdan bas tarta bas­ta­dy. Tipti óz shákirt­­terin zalym deý sııaqty sózge deıin barypty” deıdi. Mine, Altynsarınniń osyn­daı ulylyǵyn alǵash ret taıǵa tańba basqandaı etip, jurtqa jet­kizip, qazaqpyn degen ár pen­de ulty úshin Ybyraıdaı, Abaı­daı eńbek etý kerektigin alǵash aıtqan Muhtar Áýezov degen túıin jasaı­dy. Qazirde mıssıo­ner­liktiń nebir túrleri órmekshi­deı órip júrge­nin, olar qurǵan torǵa túskender az emes ekenin nesin jasyramyz. Altyn­sarın zamany oralmasqa ketip, táýelsiz el bol­ǵan tusta ul­ty­myzdyń urpa­ǵyn ondaı zy­mııan­dardyń aram pıǵylynan arashalap alýdy búgin qolǵa alma­saq, erteń kesh qalýymyz múmkin. Al avtordyń ekinshi maqalasy “Aqqý shoǵyrynyń” aıdyny” dep ata­lady. Munda qazaqtyń sóz óne­­rinde ózindik qoltańbasy bar, ar­ty­na “Aqqý shoǵyry”, “Qulan­nyń ajaly”, t.b. ólmes mura qal­­dyrǵan Aqan Nurmanov týraly baıanda­lady. О́mirden erte ketken qalam­gerdiń murasyna erekshe ja­na­shyrlyq tanytqan zamandas­tary, sonyń ishinde qara sózdiń maıyn tamyzǵan aıtýly qalamger Qalıhan Ysqaqovtyń dosqa degen adaldyǵy týraly súısine jazady. Bul da tálim alar dúnıe dep bilemiz. Súleımen MÁMET.