Bir eldiń áni túptiń túbinde bireýdiń áni ekeni belgili emes pe? Aıtqan sózi, salǵan áni halyqtyń ıgiligine aınalyp ketken avtordan baqytty kim bar? Mysaly: búgingi halyq ánderi, shyǵarýshylary umytylǵan ǵashyqtyq, batyrlyq jyrlar, taǵysyn taǵy. Burynnan el ishine keńinen tarap ketken «Muhıda-Shaıban» áni sol qatardaǵy týyndy dep bilemiz.
Belgili kompozıtor, ónertanýshy, jazýshy Ilıa Jaqanov atalǵan án týraly osydan eki jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazetine (2020 jyl, 27 naýryz) maqala jazdy. Onda maqala avtory týyndyny Qaırat Baıbosynovtyń anasy Toryshadan estigenin, sonda baryp burynyraqta Igilik Omarovtan, Kólmaǵambetten tyńdaǵany esine túskenin aıtady.
Iá, ónertanýshy aǵamyz aıtqandaı, búginde bul ándi shyrqamaıtyn ánshi kem de kem. Tipti keıingi kezderi oryndap júrgen estrada juldyzdary da jeterlik. Sonaý bir jyldary bizdiń qolǵa Serik Ospannyń «Sákenniń mýzykalyq murasy» atty kitaby túskeni bar. Kitapty oqyǵanymyzda Sákenniń serigi Sapalaı Isataıuly týraly aıtyla kelip, «Muhıda-Shaıban» negizi osy kisiniń áni» degen derekti kezdestirgenbiz. Ol eńbekte Sapalaıdyń basqa da ánderi týraly málimetter keltiriledi. Basqalarynan buryn «Muhıda-Shaıbannyń» este saqtalý sebebi, týyndy bala kúnimizden qulaǵymyzǵa sińisti bolǵandyqtan shyǵar.
О́tkende bir otyrysta osy shyǵarmaǵa qatysty sóz shyǵyp ketip, aqyn Amanjol Áltaı mynadaı bir jaqsy áńgimeniń shetin shyǵardy. «Halyq ishinde keń taraǵan maǵynaly, sazdy ánniń biri – «Muhıda-Shaıban». Bul án bizdiń el ishinde «Jańaarqanyń qara óleńi» dep te atalady. Keshegi almaǵaıyp, alasapyran zamanda týǵan dep otyrýshy edi úlkender. «Bir kisiniń Muhıda-Shaıban atty eki balasy bolypty. Sol eki bala kúnderdiń kúninde jylqydan at ákelýge ketip, úıine oralmapty. At izdep júrip jaý qolyna tússe kerek. Izim-qaıym joǵalǵan sol eki balasyn ańsap, saǵynyp, ishi qaıǵy-qasiretke tolǵan ata-ananyń shyǵarǵan joqtaýy» deıdi bir ańyz. «Esimnen jatsam-tursam bir ketpeısiń, kózińnen aınalaıyn jalt qaraǵan» degenine qaraǵanda, shyndyqqa janasatyn sııaqty» deıdi.
Bertinirekte Dımash Qudaıbergen «Samaltaýdy» AQSh prezıdenti Baıdendi ulyqtaý sharasynda shyrqap, halyq áni atalyp kelgen shyǵarma álemge máshhúr bolysymen kóptegen avtor «Samaltaýdyń» tarıhyn aqtaryp, án ıesin izdeı bastady. Sonda óner zertteýshileriniń bir parasy osy «Samaltaýmen» qatar «Muhıda-Shaıbandy» da Sapalaıdyń shyǵarmasy degen qısynǵa qulady. Belgili jýrnalıst Serikbol Hasan «Samaltaý» ánine qatysty zertteý maqalasynda folklortanýshy Berik Júsiptiń pikirin keltiredi. «Samaltaý» men «Muhıda-Shaıban» bir kisiniń qolynan shyqqan án ekenin dáleldeý úshin asqan bilim men kóp aqyldyń qajeti shamaly. Eki qazaqtyń biri yńyldasa jetip jatyr, kózdiń aǵy men qarasyndaı qos qońyr án sizdi Sapalaıdyń súrleýine jetektep ala jóneledi», deıdi Berik Júsip. Bul kisiniń pikirinshe, budan bylaı atalǵan eki ándi Sapalaıdyń áni dep moıyndaý kerek.
Sondaı-aq kónekóz qart, ólketanýshy Jaqsybaı Súleımenov «Muhıda-Shaıban» týraly mynadaı qyzyq derekti alǵa tartady. «Ándegi Muhıda-Shaıban – bolystyń eki qyzy. Negizinde, olardyń attary Maǵrıpa, Shárıpa bolǵan. Sapalaıdyń Maǵrıpa men Shárıpa ketkennen keıin shyǵarǵan taǵy bir áni – «Eki aına». Keıin Aqtamaq degen qyzǵa úılenip, «Aqtamaq» degen ánin shyǵarǵan», deıdi.
Biz án anyq myna avtordiki dep jyǵyp berýden aýlaqpyz. Al sózine kelgende durys nusqa Qaırat Baıbosynovtyń oryndaýynda jetken úsh shýmaq dep oılaımyz. Qazaq ánderi týraly kóp izdengen Ilıa Jaqanov ta maqalasynda sol úsh shýmaqty tolyq keltirgeni tegin emes shyǵar. О́ıtkeni kópshilik oryndaýshylar bul ándi eki shýmaqpen ǵana qaıyrady.
«Dúnıe, ótkeniń be eki-aı
kelmeı,
Tabany tarlan bozdyń
gýler jelge-eı.
О́leńdi gýlet deseń gýleteıin,
Qońyrdan qoı órgizip
kóshken eldeı...
Saǵyndym, aınam,
Saǵyndym seni!»,
dep jazypty I.Jaqanov. Al Qaırat Baıbosynovtyń oryndaýynda osy alǵashqy shýmaqtyń sońǵy joly «Qońyrdan qoı qozdatyp, kóshken eldeı». Bul jerde Qońyr degen jer ataýy ma, qazaqtyń alqa-qotan qońyr tirligi me? Biraq qalaı aıtylsa da óleńniń qunary kem soqpaıdy – poezııa. Bala kúnimizde taı-qunan minip júrgenimizde «jarystyryp kórmedik pe?» demeı, «tabanynyń jelin baıqamadyq pa?» deıtin úlkender. At ústinde ósken qazaq jaqsy biledi.
«Qonǵany aýylymnyń
shat qaraǵan,
Kórdiń be eki bala at qaraǵan.
Túskende sen esime,
beý, qaraǵym,
Kózińnen aınalaıyn
jalt qaraǵan.
Muhıda-Shaıban,
A-ha-haý, úrı-aı!»
At qaraýǵa ketken álgi eki bala shynymen oralmaǵan syńaıly seziledi. El aýzyndaǵy ańyzda da solaı aıtylady eken. Bir ǵajaby, osy ekinshi shýmaqty Qaırat Baıbosynov sońǵy shýmaq retinde úshinshi shýmaqtyń ornyna qoıyp oryndaıdy da, úshinshini ekinshi aıtady. Al Ilıa Jaqanov biz keltirip otyrǵan osy retpen bergen. Sonda negizgi túıin at qaraýǵa ketken eki balanyń kelmeı qalǵany týraly ma dep te oılaımyz.
Kompozıtor óz maqalasynda ándi alǵash ret Qaırat Baıbosynovtyń anasynan tyńdaǵanyn aıtady. Qaırat Baıbosynovtyń bul týyndyny anasynan bes-alty jasynda úırengenin de eskerýimiz kerek.
«О́leńdi aıt degende aıal bolmas,
Janyńdy aıalaǵan alań qoımas.
Barynda oralyńnyń
oına da kúl,
Degeni burynǵynyń
jalǵan bolmas.
Muhıda-Shaıban,
A-ha-haý, úrı-aı!»
Ánshilerdiń kóbi bul shýmaqty aıtpaıdy. Al Qaırat Baıbosynov osy ándi oryndaǵanda, biz joǵaryda sóz etken joldarǵa kezek kelgende ǵana ánniń tolyq tynysy ashylatyn sııaqty kórinedi.
Ándegi zar men muń saryny týraly áńgime bólek.