Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń AQSh-tyń The National Interest basylymynda jarııalanǵan «Eýrazııadaǵy qubylmaly jaǵdaı Qazaqstannyń damýyn báseńdetpeıdi» atty maqalasyna sholý.Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 4 sáýirde Amerıkanyń bedeldi The National Interest jýrnalynda jarııalanǵan maqalasynda «Biz Qazaqstanda demokratııalyq ózgeristerdiń jańa dáýirine qadam bastyq», dep atap ótti.
Atalǵan maqalada elimizdiń aldynda turǵan syn-qaterlerge nazar aýdarylyp, bıylǵy 16 naýryzdaǵy «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Qazaqstan halqyna Joldaýda aıtylǵan aýqymdy reformalardyń mán-mańyzy aıqyndalady.
Memleket basshysynyń pikirinshe, «postkeńestik keńistikte bolyp jatqan oqıǵalar aıtarlyqtaı syn-qater tóndirýde, biraq elimizdiń alǵa qadam basýyn tejeı almaıdy».
Avtor bıylǵy qańtar aıynyń basyndaǵy oqıǵany eske ala otyryp, beıbit sherýlerdiń jappaı zorlyq-zombylyqqa ulasqanyna jáne el táýelsizdiginiń 30 jyly ishinde mundaı jaǵdaı buryn-sońdy bolmaǵanyna toqtalady. Osyǵan baılanysty Prezıdent: «Biz áli kúnge deıin qańtar oqıǵasynyń zardabynan tolyq aıyqqan joqpyz. Biraq bul oqıǵadan sabaq alyp, túıtkildi máselelerdi batyl sheshýge jáne alǵa ilgerileýge tolyq daıynbyz», dep atap ótken.
Qasym-Jomart Toqaev aımaqtaǵy geosaıası ahýalǵa túsindirme jasaı otyryp, «Qazaqstan men Reseıdiń arasyn álemdegi eń uzyn shekara baılanystyryp jatyr. Sondyqtan eki el ózara yntymaqtastyqqa negizdelgen erekshe qarym-qatynas ornatqan», dep jazady.
Sonymen qatar Memleket basshysy Ýkraınamen de dástúrli dostyq qatynastarymyzdyń tamyry tereńde ekenine nazar aýdaryp, «qaqtyǵys BUU Jarǵysyna sáıkes tezirek jáne ádil retteledi», dep úmittenetinin aıtady.
Qasym-Jomart Toqaev qańtar dúrbeleńi Qazaqstandy dúr silkindirgen oqıǵa bolǵanyn atap ótti. Bul jaǵdaıdan elimizge sabaq bolǵany – azamattardyń zańdy talaptary zorlyq-zombylyq pen qýdalaýdan qoryqpaı aıtylýǵa tıis ekenin moıyndaý. Ol memleket pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy dıalogtyń shyn máninde nyǵaıýyna jol ashady.
Memleket basshysy óz maqalasynda Qazaqstandy reformalaý jáne jańǵyrtý jónindegi negizgi bastamalary, eń aldymen, halyq kótergen ekonomıkalyq jáne áleýmettik máselelerdi sheshýge baǵyttalǵanyna basa nazar aýdarady. Osy rette Prezıdent «olardyń bizden ne kútetinin anyq ári aıqyn estidik», dep atap ótken.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, elimiz memlekettik bılikti buryn-sońdy bolmaǵan ortalyqsyzdandyrýǵa, úılesimdi jáne tepe-teńdik júıesin nyǵaıtýǵa kiristi. Sonymen birge sybaılas jemqorlyq pen aǵaıyngershilik áreketterge tózbeýshilik pikir qalyptasady. Bul «saıası bılik pen baılyqtyń sanaýly adamnyń qolyna shoǵyrlanýyna» jol bermeıdi.
Reformalar negizgi memlekettik organdarda – Prezıdent Ákimshiliginde, Parlamentte, jergilikti ákimdikterde, sot jáne quqyq qorǵaý júıelerinde júrgiziledi. Memleket basshysy azaptaýlarǵa múldem tózbeýshilik qamtamasyz etiletinine erekshe mán beredi.
Jańa Qazaqstanda bıliktiń tarmaqtary men memlekettik organdar arasynda ókilettikterdiń tepe-teńdigin basqasha qalyptastyrý josparlanyp otyr. Memleket basshysy aıtqandaı, shyn máninde, Qazaqstan basqarýdyń «sýperprezıdenttik» modelinen «normatıvtik-prezıdenttik» basqarý túrine kóshedi.
Elimizde saıası ár alýandyqty nyǵaıtýǵa arnalǵan aralas proporsıonaldy-majorıtarlyq saılaý júıesin engizýge erekshe mán beriledi. Bul rette Qasym-Jomart Toqaev búginde ózine tıesili prezıdenttik ókilettikterdiń bir bóliginen óz erkimen bas tartatynyn eske saldy. Memleket basshysy taǵaıyndaıtyn senatorlar sany 15-ten 10-ǵa deıin qysqarady, onyń jartysyn Qazaqstan halqy Assambleıasy usynady.
Prezıdent óz maqalasynda «Konstıtýsııalyq ózgeristerdiń aýdan, qala jáne aýyldyq okrýg ákimderine kóbirek ókilettik berýi asa mańyzdy sanalýy múmkin. Budan bylaı olar, eń aldymen, halyq aldynda jaýapty jáne tolyqtaı esep beredi», dep jazady. Sonymen qatar barlyq reforma azamattyq qoǵamnyń bedeldi ókilderimen tyǵyz dıalog júrgize otyryp ázirlengenine arnaıy toqtalǵan.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan ekonomıkasyn monopolııadan aryltý máselesi týraly aıta kelip, «júıe tek tańdaýly adamdar úshin ǵana emes, azamattarymyzdyń ıgiligine qyzmet etýi kerek» deıdi. О́kinishke qaraı, buryn mundaı jaǵdaıǵa jıi jol berilgenin eske saldy. Osyǵan baılanysty Prezıdent «ınklıýzıvsiz ósim ornyqty bolmaıdy» dep atap ótti. Sondaı-aq maqalada «olıgarhtar men olardyń monopolııalaryna tıesili orasan mol baılyq elimizdiń jumysshy jáne orta taptarynyń ıgiligine qaıta jumsalady», dep jazylǵan.
Qasym-Jomart Toqaev eldi odan ári damytý úshin áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdik máselesin sheshýdiń mańyzy zor ekenine mán berdi. Ol «ekonomıka ósken saıyn azamattardyń da áleýeti artýy kerek» dep esepteıdi. Osyǵan baılanysty «Úkimetke jalaqyny arttyrý jáne kedeıshilik deńgeıin tómendetý baǵdarlamasyn ázirleý tapsyryldy». Bul jaǵdaıda halyq úshin alǵashqy naqty qadamdar eń tómengi jalaqyny 40 paıyzǵa arttyrý jáne bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý bolmaq. Memleket basshysy «shaǵyn bıznestiń salyq júktemesi tómendeıdi. Al Qazaqstannyń óndirýshi kompanııalary ekonomıkalyq aýyrtpalyqtyń salmaǵy men úlesin kóbirek jáne ádil kóteredi», dep eske salady.
Jalpy, Prezıdenttiń aıtýynsha, bul reformalar halqymyz úshin betburys kezeńine jol ashady. Elimiz búginde toqyraý jolyn emes, údemeli damý baǵytyn tańdaıdy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev maqalasyn «Áli uzaq jol júrýimiz kerek. Seriktestik el ishinde de, halyqaralyq deńgeıde de – beıbitshilik pen órkendeýdiń ortaq bolashaǵyn qurýdyń birden-bir joly», dep qorytyndylaıdy.
Anyqtama:
AQSh-tyń 37-shi prezıdenti Rıchard Nıksonnyń bastamasymen 1985 jyly negizi qalanǵan The National Interest jýrnalyn Ulttyq múddeler jónindegi ǵylymı-taldaý ortalyǵy shyǵarady. Ol negizinen saıasat pen halyqaralyq baılanystarǵa arnalǵan. Basylymnyń turaqty avtorlarynyń arasynda belgili amerıkalyq saıasatkerler men sarapshylar bar. Sondaı-aq jýrnalda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın men ataqty amerıkalyq saıasattanýshy Frensıs Fýkýıamanyń maqalalary, atap aıtqanda, onyń áıgili «Tarıhtyń sońy» shyǵarmasynyń mátini jarııalanǵan.
2022 jylǵy 4 sáýir