Memleket basshysy – Qarýly kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Qasym-Jomart Toqaev Qorǵanys mınıstrliginiń alqa májilisinde sóılegen sózinde memlekettiń egemendigi men tutastyǵynyń jalǵyz kepili – Qarýly kúshter ekenin atap kórsetken bolatyn. Al elimizdi syrtqy qaýip-qaterden qorǵap turǵan aıbyndy áskerimizdiń erlik pen jankeshtilikke toly tarıhy eshqashan qaltarysta qalyp qoımaýy kerek.
О́ıtkeni erdi el de, jer de umytpaıdy. Júrekke daq, sanaǵa syzat salǵan tájik-aýǵan oqıǵasyna shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, qaraly dataǵa aınalǵan qaqtyǵys kúni keshegideı jadymyzda.
Iá, 1995 jyldyń 7 sáýiri tarıh betterinde erlik pen órlik synǵa túsken kún retinde qattaldy. Pshıhavr shatqalyndaǵy qaqtyǵysta Qazaqstan Ishki áskeriniń jetinshi qurama rotasy sodyrlardyń tutqıyldan jasaǵan shabýylyna toıtarys berdi. San jaǵynan jaý kúshi basymdyqqa ıe bolǵan urysta 17 áskerı qyzmetshimiz oqqa ushty, jer qushty. 33 jaýyngerimiz jaralandy. Aýǵan tarapynan shabýyl jasaǵan sodyrlar alpys mınýttyń ishinde Tájikstan aýmaǵyna jetkisi, shekaradan ótkisi keldi. Alaıda rýhy ór, táni bekem qazaqstandyq jaýyngerler jaýǵa joıqyn toıtarys berdi. Bes qarýyn saılaǵan jaýyngerler bes saǵattyq qarýly qaqtyǵystan keıin jaýdy keri sheginýge májbúrledi. Qazaqstandyq batalon jaýyngerleri el men jerdiń qaýipsizdigi úshin oqqa da, otqa da qarsy turyp, erliktiń ozyq úlgisin kórsetti. «Qazbattyń» qarýly qaqtyǵysta dushpannyń desin basqanyna da jıyrma jeti jyldyń júzi toldy.
Jetinshi rota jaýdyń jigerin qum etken kún Ulttyq ulanda Erlik kúni bolyp bekitilgen. Tarıhta «tájik-aýǵan oqıǵasy» degen atpen qalǵan dataǵa oraı, biz aty ańyzǵa aınalǵan jetinshi rota sardarlary men sarbazdaryn sózge tartyp, esten ketpes estelikterimen bóliskendi jón kórdik.
«Ol kúni jıekten oq jańbyrsha jaýdy. Aınala tola janaryn qum japqan jaýyngerler. Bári de fánımen qoshtasqan. Bul kórinisti esten shyǵarý áste múmkin emes edi», deıdi tájik-aýǵan oqıǵasynyń ardageri Qaırat Sátbaev jadynda jaı otyndaı jańǵyryq bolyp qalǵan sátti eske alyp.
«Bastapqyda ne bolǵanyn ańǵarmaı qalǵan bizdiń boıymyzdy úreı bılep alǵan bolatyn. Alaıda ajalmen betpe-bet kelgen saıyn sanańnan qorqynysh ataýlyny sylyp alyp tastaıdy ekensiń. Modjahedter á degennen-aq aldyńǵy jáne artqy jaqtaǵy kólikterdi granatometpen atyp, kúlin kókke ushyryp úlgerdi. Aınalany kók tútin basqan, zýlaǵan oqtyń daýsy qulaqty shyńyldatady. Áp-sátte qasymdaǵy vzvod jigitterin jınap, avtokóliktiń dóńgelekterinen qalqan jasap, tyǵyldyq. Jaýyngerlerge «men baǵytty aıqyndaıtyn oqtarmen atamyn, sol jerlerdi nysanaǵa alyp, sender de solaı qaraı oq jaýdyryńdar» dep buıryq berdim. Izi ushqyndap anyq kóringen oqpen jaýdy nysanaǵa alyp atyp jatyrmyn. Artynan sarbazdarym da sol baǵytqa oq jaýdyrdy. Kenet, bir jerden shyqqan oqtyń úni óshse, endigi kezekte avtomattyń úni basqa jaqtan saqyldap qoıa beredi. Mine, osylaı urys jalǵasyp jatty. Mundaı syn saǵatta mınýtyńyz saǵatqa, saǵatyńyz quddy bir táýlikke aınalyp ketkendeı kúı keshedi ekensiń. Jaralylardy jınap, jaqyn mańdaǵy BTD-nyń qaltarysyna jetkizdik. Saǵat kúndizgi on eki jarym shamasynda bastalǵan qarýly qaqtyǵysta júrip, ýaqyt tili úshke taıaǵanyn da ańǵarmappyz. Árqaısymyzdyń keýdemizde damylsyz soqqan judyryqtaı júrek «Men tiri qalýǵa tıispin» dep turǵandaı áser etedi. Jaýyngerlerdiń ajal oǵynan qaımyqpaı, Otan aldynda bergen antqa adaldyq tanytyp, jaýdyń betin qaıtarý úshin jantalasqan túrlerin kórseńiz ǵoı... Bastapqyda desi basym kóringen jaýdyń sesi júrek shaılyqtyrǵanymen, mindetti atqarýdan artyq paryz joq ekenin barlyǵymyz bir adamdaı túsindik», deıdi sol qaqtyǵystyń qatysýshysy ári kýágeri Qaırat Sátbaev.
Taǵy bir keıipkerimiz, zapastaǵy polkovnık Berik Omarov: «Jaýyngerlerimizdiń ólimin óz kózimmen kórgendikten, bul oqıǵa janymdy ottaı qarıdy. Olardyń kóretin qyzyqtary áli alda edi. Jaý osal bolmady. Sodyrlar soǵys ónerine ábden mashyqtanyp, urystyń tásilderin jetik meńgergen. Shaıqasta bizdi qutqarǵan 40-50 metr jerde turǵan kópir boldy. Taýdy tesip ótetin osy kópirdi qalqan qylyp, jaýǵa toıtarys bermegende aman qalýymyz ekitalaı edi», deıdi tájik-aýǵan oqıǵasynyń ardageri Berik Ilesbekuly.
Praporshık Dınar Sıbagatýllın áli kúnge deıin Ulttyq ulanda qyzmet atqarady. Áskerı qyzmetin qatardaǵy jaýyngerden bastaǵan ol da shatqaldaǵy shaıqasqa qatysqan.
«Sol kún áli esimde. «Urysqa!» degen buıryqty estı salysymen bárimiz mashınadan sekirip tústik. Bir jaǵy – jartas, ekinshi jaǵy – quz. Joldyń osyndaı ońtaıly tusyn tańdap alǵan jaý es jıǵyzar emes. Olardyń aldyn ala bárin oılastyrǵanyn, aldymen pýlemetshiler men zenıttik-mınomettik qondyrǵyny birden joıǵanynan ot pen oq arasynda qalǵanymyzdy túsindik. Birneshe qarýlastarym mashınadan túsken bette mert boldy. Jedel es jıyp, jaýdyń qaı jaqtan atqylap jatqanyn baǵdarlaı bastadyq. Qansha ýaqyt ótkenin bilmeımin, bir kezde «100 metrdeı qashyqtyqtaǵy kópirge bekinińder!» degen pármendi estisimen sol baǵytpen júgirgenimde, tize tusymnyń tyz ete qalǵanyn sezdim. Aıaǵyma granata jaryqshaǵy tıgenin erteńinde bir-aq bildim», deıdi Dınar Maratuly.
Qııan-keski shaıqastan aman-esen úıine oralǵan burynǵy sarbazdyń biri Dáýren Jaqypbekovtiń de aıtary az emes. Búginde qyryqtyń qyrqasynan asqan Dáýren Asqaruly jastaı áskerge attanǵan. 1993 jyly Almaty qalasyndaǵy P.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzykalyq ýchılıshede oqyp júrgende akademııalyq demalysqa shyǵyp, Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn óteýge bekigen edi.
«Sol kúni kólikke otyryp, kolonnamen jolǵa shyqqan edik. Eki aıdan keıin áskerdiń merzimi aıaqtalady. Oıymyzda eshteńe joq. Beıbitshilik mıssııasyn oryndaýǵa barǵanbyz. Barlyǵymyz kólikte qaljyńdasyp, áńgime aıtyp kele jattyq. Endi sál shydasaq, «dembel» bolyp úıimizge qaıtamyz degen kóńil-kúıde edik. Shatqaldaǵy kópirge kelgenimiz sol edi... Aldymyzda jáne artymyzda kele jatqan kólikterdi kóz aldymyzda atyp, jaryp jiberdi. Qozǵalys toqtady. Jaý tarapy oqty jańbyrsha jaýdyra tústi. Qasymda otyrǵan sarbazdyń basyna oq tıdi. О́mir men ólim arasyndaǵy kúres bastaldy. Meniń arqama oq tıdi. Ornymda qulaǵan kúıi jatyp qaldym. Aınala abyr-sabyr bolyp ketti. Qansyraǵan men áli kóliktiń ishindemin. Mańaıda zýlaǵan oqtyń daýsy qulaqqa anyq estiledi. Ár sekýndtyń qunyn túsine tústim. Kez kelgen sekýndta ómirmen qosh aıtysýym múmkin ekeni sanama jetti. Sonda ǵana myna ómirdiń mánin uqtym. Adam ómirinen asqan eshteńe joq ekenin sezindim. Qarýlastaryma aıtar alǵysym sheksiz. Meni tastamaı, qaýipsiz jerge jetkizdi. Bul oqıǵany jastar bilse, Otan qorǵaýdyń ońaı emestigin sezinip, ómirdiń mánin jete túsinetini daýsyz dep bilemin», deıdi dańqty rota jaýyngeri Dáýren Jaqypbekov.
Sanamyzda óshpes syzat, júregimizde jazylmas jara bolyp qalǵan qarýly qaqtyǵysta qaza tapqan 17 sarbazdyń beseýine II dárejeli «Aıbyn» ordeni, on ekisine «Jaýyngerlik erligi úshin» medali berildi. Sondaı-aq batyr bozdaqtardyń bárine Reseı tarapynan «Qyzmette úzdik shyqqany úshin» medali qaza bolǵan soń tabys etildi.
Tájik halqyna kórsetken kómegi úshin qazaqstandyq jaýyngerlerge qurmet retinde Dýshanbede monýment boı kóterdi. Elimizdiń astanasy Nur-Sultan qalasyndaǵy «Otan-Ana» monýmenti qasynan Ishki áskerdiń 17 sarbazyna arnalǵan Erlik alleıasy ashylyp, eskertkish baǵan ornatyldy. Sonymen qatar Shymkent, Petropavl jáne basqa qalalarda da batyrlarǵa eskertkishter qoıylǵan.
Sondaı-aq Ishki ister mınıstrligi Ulttyq ulan Bas qolbasshylyǵynyń bastamasymen 2019 jyly osy oqıǵa jelisimen túsirilgen «Qazbat» fılmi jaryqqa shyqty. Oqıǵa tarıhta qalsyn, óskeleń urpaq batyrlarymyzdyń erligin umytpasyn degen nıetpen taspalanǵan kınokartına – jaýyngerlerge Ulttyq ulan tarapynan kórsetilgen qurmet.
Iá, erlik eshqashan umytylmaıdy. Shaıqasta sheıit bolǵan sarbazdardyń beınesi árdaıym júregimizde saqtalady...