BABALAR SО́ZI – DANALYQ KО́ZI

Qazaqstan Res­­pýblıkasy Par­­­­lamenti Máji­lisindegi “Jańa Qa­zaqstan” de­pý­tat­tyq toby  “Ata-baba sózi – da­nalyq kózi”, degen  taqyrypta  dóń­gelek ústel ót­kizdi.  Onyń ju­mysyna Qa­zaq­stan halqy As­sam­bleıa­synan saılanǵan Máji­lis depý­tat­tary túgel qatys­ty. Basqosýdy “Jańa Qazaqstan” depýtattyq to­bynyń jetekshisi Qaırat Sádýaqa­sov ashyp, atalǵan top múshesi Lıýd­mıla Hochıeva “Bo­saǵada durys tár­bıe alǵan bala Otan, Baqyt, Bi­lim, Bereke”  de­gen qasıetterdi jan dúnıesimen sezinedi”, – dep al­qaly jıynnyń betasharyn jasady. QR ǴA akademıgi, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Ásma Qalybekova “О́sip kele jatqan urpaq tárbıesinde qazaqtardyń halyqtyq pedagogıkasynyń ıdeıa­laryn qoldaný” degen taqyrypta keńeıtilgen baıandama jasady. Odan keıin Eýrazııa ulttyq ýnıversı­tetiniń stýdentteri kezekpen sóz alyp, talqylaý suhbatqa qatysty. Álkeı Áljanov “Ata-baba sózi – danalyq kózi”, Dınara Valeeva “Shańyraq shýaǵy – altyn mura”, Gúlmıra Smanova “Adamzat músin­shisi – ana”, Ashat Ataý “Ulǵa otyz úıden, qyzǵa qyryq úıden tyıym” degen taqyryptardy taldady. “El bastaý qıyn emes, qonatyn jerden kól tabylady, Qol bastaý qıyn emes, shabatyn jerden el tabylady, Sharshy topta sóz bastaýdan qıyndyq kórgem joq” dep Buqar aqyn aıtyp ótkendeı, taqpaqtap alqaly jıyndy jastardyń aldy bop stýdent Álkeı Áljanov bastady. “Búgingi kún – kesheginiń jemisi, erteńginiń bolmysy deıdi dana halqymyz. Qazaq halqy óziniń sanǵasyrlyq tarıhı jolynda memlekettik damýdyń evolıýsııalyq satylaryn basynan ótkerdi. Qazirgi kezdegi ulan-ǵaıyr jerimiz ben elimizdiń aman saqtap qalynǵany – ata-babalarymyzdyń namysty rýh­tary men bolashaqqa degen jigerli úmitteriniń aıqyn jemisi. HHI ǵa­syrdaǵy ata-babalar sabaq­tastyǵy qandaı deńgeıde damyp kele jatyr degen suraq eliniń bolashaǵy úshin beı-jaı qaramaıtyn árbir azamatty tolǵandyratyny haq”, – dedi jastar óz sózderinde babala­ryna taǵzym etip. Ata-babalarymyz jazý-syzýdy bilmegen kezdiń ózinde de bala tárbıesine erekshe kóńil bólip, adam quqyǵyn qorǵaýdy nazarda berik ustaǵan. Mysaly, “Qasymnyń qasqa joly” (1511-1518), “Esimniń eski joly” (1598-1628), Áz Táýkeniń “Jeti Jarǵysy” (1680-1718) sııaq­ty kórnekti zańdardyń ózi qaǵazǵa túspegen. Bul – zańdyq qujattar. Ata zańdy attaǵan azǵyndardy “etigin kesip, elden qý” degen qaǵı­damen aıaýsyz jazalaǵan. Halqymyz ul men qyz tárbıesine erekshe mán bergen. Bala tárbıeleı otyryp, artyna iz, óshpes mura qaldyrǵan. Abaıdyń: “Adam ata-anadan týǵanda esti bolmaıdy: estip, kórip, ustap, tatyp eskerse, dúnıedegi jaqsy, jamandy tanıdy-daǵy, sondaıdan bilgeni, kórgeni kóp bol­ǵan adam bilimdi bolady. Estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady”, – degeni urpaq tárbıesinde erekshe este júrer taǵylym. Qazaq otbasynda áýeli áke, sodan keıin sheshe otbasy mek­te­biniń ustazdary bolyp sanalady.  Áke men shesheniń balasyna qoıatyn eń birinshi basty talap-tilekteri – balanyń “ádepti bala” bolyp ósýi. Osy basqosýda janyp turǵan órender “Otan ot basynan basta­lady”, “El bolam deseń – besigińdi túze”, “Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń”, t.b. halyq danalyqtarynyń urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan sebepterin ashýǵa tyrysty. Jastar Elbasy Nursultan aǵalarynyń “Otbasynda adam boıyndaǵy  asyl qasıetter jarqyraı kórinip, qalyptasady. Otanǵa degen ystyq sezim – ja­qyn­daryna, týǵan-týysqandaryna degen súıispenshilikten bastalady”, – degen ónege sózin de ortaǵa salyp, qulaqtaryna quıyp aldy. Jastar aldynda depýtattar Egor Kappel, Shalataı Myrzah­metov pen Toqtarbaı Qadambaev pikirlerin aıtyp, oı bólisti. Basqosý sońynda dóńgelek ústel jumysyna baılanysty usynystar qabyldandy. Onda Qazaq etnopeda­gogıka – etnopsıhologııa ınstıtý­tyn qurý, BAQ arqyly jas urpaqtyń patrıottyq tárbıesine baǵyttalǵan saıasatta halyqtyq pedagogıkany kórsetetin arnaıy baǵdarlamalar qurý, balabaqsha, orta mektep, JOO “ulttyq sana-sezim” pánin engizý degendeı usynystar aıtyldy. Sáýle DOSJANOVA, jýrnalıst.