HHI ǵasyr – jańalyǵy jeldeı esken, adamzattyń sanasy ǵarysh keńistigimen talasqan kezeń. Álem saǵat sanap ózgerýde. Biz, ózgeshe múmkindikteri men táýekelderi bar jańa jahandyq ǵalamda ómir súrýdemiz. Adamzat óz damýynyń jańa dáýirine – sıfrly kezeńge aıaq basty. Ústimizdegi zamanaýı postındýstrıaldyq kezeńniń ereksheligi – damyǵan naryqtyq ekonomıka, ashyq demokratııalyq qoǵam, sıfrly servısterdiń, jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń, «sıfrly syńarlardyń» jáne smart-júıelerdiń keń qoldanysqa enýi.
Osyndaı aýmaly-tókpeli kezeńde qazaq qoǵamy úlken progresterge den qoıyp otyr.
Eýrazııa keńistigin erkin jaılaǵan ata-babalarymyz tarıhtyń talaı kezeńderinen ótti. Synaldy, suryptaldy, ózgerdi, ósti, óndi.
Osyndaı tarıhı aýyr júkti bizdiń halqymyz, onyń kóregen kósemderi kótere bilgen. Olaı bolmaǵanda qazir biz álemdik qaýymdastyqtyń sýbektisi bola almas edik. Túrik qaǵanatynan soń eldik estafetasyn alǵan Qarluq, Qarahan syndy ımperııalar boldy. Qarahan – Túrik qaǵanatynyń ornynda paıda bolǵan murager memleket. Qarahan eli, ásirese Abdýl Karım Satuq Boǵyra han (915-955) tusynda úlken reformalarǵa den qoıdy. Nátıjesinde, túrik dúnıesi álemdik deńgeıdegi órkenıettik dárejege jetti. Júsip Balasaǵunnyń «Qudatǵý bilik» shyǵarmasy Túrik eliniń saıası baǵdarlamasy ispettes: «Bek qandaı bolý kerek?! Ol mynalardy basqarsyn, jumysyn jasasyn, ataǵy men dańqy tarasyn. Eli damysyn hám halyq baıysyn, dúnıeden ótkende artynda jaqsy aty qalsyn. Qazynaǵa kúmis (aqsha) pen jibek toltyrsyn, dushpany basyn ısin, búlikti joısyn. Ásker jınalsyn, kúshti qol bolsyn; zań ornatyp, ony bilimmen túzý júrgizsin. Dańqty bolyp, aty álemge jaıylsyn, kúnnen kúnge ósip, qut-berekesi artsyn».
Iаǵnı qaı zamanda bolsa da, bizdiń saıası ustanymymyz Júsip Balasaǵunnyń ǵıbratymen tolyǵýy kerek.
Osylaısha, Eýrazııanyń shetsiz de, sheksiz uly dalasyn erteden meken etken túrik tektes kóshpeli taıpalardan biryńǵaı etnıkalyq topqa jiktelgen qazaqtar HV ǵasyrdyń ortasynda óz handyǵyn qurady.
«О́tkennen taǵylym alyp, keleshekke senimmen qadam basamyz... Otanshyldyq rýhy joǵary el kózdegen maqsatyna qalaıda jetedi. Bizdiń muratymyz – Jańa Qazaqstandy qurý», – dep memleket basshysy Q.K.Toqaev barsha qazaqstandyqtarǵa «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty tarıhı qujatynda atap kórsetti. Bizdiń oı-pikirimizdi tarıhı kontekste aıtyp jatqanymyz da sodan bolsa kerek.
Jalpy, qazir úlken bir tarıhı qubylys júrip jatyr. Álemde jańa qaıta bólis, jańa qaıta jańǵyrý, jańa qundylyqtar ornatý úshin jantalas, saıası kúrester júrip jatyr. Osy arpalysqan dúnıede, jańa álemdik bóliste bizdiń ózimizdiń ornymyzdy nyqtap bekitip alýymyz kerek. Ol úshin ótkennen qalǵan, eski qoǵamnan bizge ilesip kele jatqan jaman qylyqtardan boıymyzdy tazartýymyz kerek. Olar: jemqorlyq, jaǵympazdyq, rýshyldyq, is júzinde emes, qaǵaz júzinde jumys isteý t.b. Osy ádetterden arylmasaq eshqandaı keremet baǵdarlamalar da, saıası pamfletter de bizdiń qoǵamdy túbegeıli ózgertýge qaýqarsyz ekeni anyq. Iаǵnı sanamyzǵa túbegeıli jańǵyrý kerek bolyp tur. Bul týraly Prezıdentimizdiń: «Biz nadandyq pen eskilikke, radıkalızm men masyldyqqa, toǵysharlyqqa jáne sybaılas jemqorlyqqa tabandy túrde qarsy turamyz. Bir-birimizdi jat kórmeı, jaqyn tartyp, qoǵamda naqty ózgeristerge degen senimdi ornyqtyramyz. Jurtymyzdyń kúsh-jigerine, daryny men eńbekqorlyǵyna súıenemiz. Ár azamattyń óz qabiletin iske asyrýyna barynsha qolaıly jaǵdaı jasaımyz.
Biz osylaısha ǵana halqymyzdyń jasampazdyq áleýetin arttyra alamyz. Osylaısha ǵana ómirdiń barlyq salasyn ózgertip, reformalar dáýirin óz qolymyzben jasaımyz. Biz kez kelgen syn-qaterdi birge eńserip, Qazaqstanymyzdyń qýatyn birge arttyramyz dep senemin», – degen sózi búgingi tańda ózekti máselege aınalyp otyr. Saıyp kelgende, búkil qoǵamdaǵy pozıtıvtik ózgeristerdiń túpqazyǵy rýhanı jańǵyrýda jatyr.
Prezıdent Joldaýynyń eń basty qaǵıdaty da – adam kapıtalynyń ósip, jetilip, kemeldenýine qolaıly jaǵdaı týǵyzý.
Prezıdenttiń jańa oblystardyń qurylýy týraly aıtqany – ulttyq rýhymyzdy asqaqtatyp, eldiktiń eńsesin kóteretin, tarıhı sanamyzdy túletetin jaǵymdy jańalyq boldy. Atap aıtqanda, Abaı, Ulytaý, Jetisý oblystaryn qurýdy tapsyrdy. Sebebi Ulytaý – qazaqtyń búkil rý-taıpalarynyń tańbasy basylyp, órnek tapqan jer. Jetisý – qazaq jeriniń altyn besigi. Abaı – ulttyq kodymyzǵa aınalǵan biregeı tulǵa.
Alty alashtyń myńjyldyq tarıhyn túgendep, Jańa Qazaqstannyń Táýelsiz el bolyp qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosqan alyptarymyzdyń atyn jańǵyrtýymyz oryndy is bolyp otyr. Bunyń bári – bizdiń qoǵam úshin salynǵan zor rýhanı ınvestısııa.
Bıylǵy jyl – iri betburystarǵa jol ashatyn kezeń. Kúntizbemizdiń tarıhı datalarmen tolysýy da beker emes. Nege deseńiz, bıyl qazaqtyń uly ustazy Ahmet Baıtursynulynyń dúnıege kelgenine 150, qazaqtyń birtýar jazýshysy Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń týǵanyna 125 jyl tolyp otyr. Muhtar Áýezov óziniń rýhanı ustazy Baıtursynov týraly «Ahańnyń elý jyldyq toıy» atty maqalasynda: «О́zge dúnıede bolyp jatqan uly ózgeristi qoıa turyp, qazaqtyń ózin alǵanda, áldeneshe tarıhshyǵa eńbek bolatyn tarıhı ýaqıǵalar ótip jatyr. Burynǵy ýaqytta qazaq balasynyń esine kelmegen, maǵynasy úlken ýaqıǵanyń biri – qazirgi jasalyp otyrǵan Ahańnyń 50 jyldyq toıy. Saıasat tolqynyna túsip, oıy ashylǵan, mádenıet jolynda az da bolsa ilgeri basyp beti ashylǵan qazaq jurty, burynǵy aýyr kúnde basshysy bolǵan azamatynyń atyn qurmetpen ataǵysy keledi» – degen bolatyn. Osyndaı danalyqpen urpaqqa úlgi bolǵan eren isterdiń bolmysyna aınalǵan qos zańǵardyń mereıtoıynyń qatar kelýi – tarıh pen rýhanııat dáýiriniń irgeli betburysy ispettes.
Qazaqtyń zańǵar jazýshysy M.Áýezov – Uly Abaıdyń jarqyn beınesin óziniń «Abaı joly» roman-epopeıasy arqyly óshpesteı etip ýaqyt jadyna jazyp ketti. Sonymen birge Muhtar Omarhanuly Abaıtaný ǵylymynyń irgetasyn tozbastaı etip qalady. Sonyń arqasynda qazirgi tańda «abaıtaný», «muhtartaný» atty ǵylym salalary búgingi qazaq ádebıeti men ádebıettanýdyń shamshyraǵy ispettes zor rýhanı-mádenı lokomotıvke aınalǵan.
Abaıtaný, muhtartaný salalaryn keńeıtip, rýhanı qazynalaryn molaıtý maqsatynda 2018 jyldyń qarashasynda M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń 75 jyldyǵy aıasynda ýnıversıtet tarıhynda alǵash ret «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashyldy.
Sodan beri biraz ǵylymı jańalyqtardyń kýási bolyp otyrmyz. Professor M.Myrzahmetulynyń 2020 jyldyń maýsym aıynda «Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi» monografııasy jaryq kórdi. «Tolyq adam» iliminiń shyǵý tarıhy, damý tórkini óte tereńde ekeni daýsyz. Atalǵan eńbekte: «Turan jerindegi b.z.d. VII ǵasyr basynda «Alyp er Tońa» (Afrasıab) týraly jyrlanǵan dastannyń úzikteri (600 óleń joly ıaǵnı 150 shýmaq óleń) M.Qashqarıdiń HI ǵasyrda kúlli álemge tanylyp «Túrik sózdigi» eńbegi arqyly bizge jetti.Túrik halyqtary «Alyp er Tońa» dese, parsylar «Afrasıab» deıdi. Bul ataýlar maǵynasyn alǵash ret saralap, ashyp bergen Júsip Hashadjıb Balasaǵunı bolatyn. Afrasıabty bas keıipker retinde tanytqan Ferdaýsıdiń «Shahnama» dastanyn shuqshııa zerdelese, izgilik, jomarttyq jaıly oı-pikirler jelisi tanytatyn oılar jelisinen kóptegen týma oılar ushyrasady. Alyp Er Tońany parsy patshasy Keıqaýys aldap toıǵa shaqyryp, qonaq etkende, sharapqa ý qosyp óltirgeni b.z.d. 626 jyl bolatyn. Alyp Er Tońa týraly ol ýlanyp qaıtys bolǵan soń, keıingi jyldarda halyq aýzynda jyrlanǵan dastan óziniń túrki sózi arqyly asyl mura retindegi óleń úzikteri bizge jetip otyr.Alyp Er Tońa jaý qolynan ýlanyp ólerin bilgen soń, jurtyna arnap qaldyrǵan ósıet sózi bar:
Qoıǵyn maǵan márttikti,
Bolsyn meniń laqabym, –
dep aıtqan aqyrǵy ósıet sózi bizge jetip otyr. Osy sózinde ol ózin «aqı» dep ataıdy, ol sóz onyń laqap aty (psevdonımi) retinde keler urpaqqa qalatynyn eskertetini bar. Bul sózdiń tereń «jaýanmártlik» iliminiń tuńǵysh rýhanı kórinisi ekeni baıqalady», – deıdi.
Buǵan qosa taǵy bir úlken ǵylymı jańalyq – ýnıversıtet ǵalymdary tuńǵysh ret hakim Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵarmasynyń transkrıpsııasyn jasap shyqty. Árıne, bul ǵylymı jańalyqtarymyzdy men elimizdiń bas basylymdary «Egemen Qazaqstan», «Aıqyn» gazetteri arqyly bólisken edim.
Transkrıpsııa Abaıdyń ádebı hatshysy Múrseıit Bikiulynyń 1905, 1907, 1910 jylǵy qoljazbalaryna súıenip jasaldy. Endi osy jańalyq tolyqqandy barsha oqyrmanǵa jetýi úshin biz Abaı jyly men Táýelsizdiktiń 30 jyldyq mereıtoıynyń qurmetine oraı «Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵarmasy», «Abaı. Kıtab tasdıq» atty qos ǵylymı monografııany jaryqqa shyǵardyq. Hakimniń tereń oılary, fılosofııalyq qundylyqtary týraly A.Baıtursynov «Qazaqtyń bas aqyny» atty maqalasynda: «1903-shi jyly qolyma Abaı sózderi jazylǵan dápter tústi. Oqyp qarasam, basqa aqyndardyń sózindeı emes. Olardyń sóziniń basqalyǵy sonsha, áýelgi kezde jatyrqap, kópke deıin tosańsyp otyrasyń. Sózi az, maǵynasy kóp, tereń. Buryn estimegen adamǵa shapshań oqyp shyqsań, azyna túsinip, kóbiniń maǵynasyna jete almaı qalady. Keı sózderin, oılanyp daǵdylanǵan adamdar bolmasa, myń qaıtara oqysa da túsine almaıdy. Ne maǵynada aıtylǵanyn bireý baıandap uqtyrǵanda ǵana biledi. Sondyqtan Abaı sózderi, jalpy, adamnyń túsinýine aýyr ekeni ras. Biraq ol aýyrlyq Abaıdyń aıta almaǵanynan bolǵan kemshilik emes, oqýshylardyń túsinerlik dárejege jete almaǵanynan bolatyn kemshilik. Olaı bolǵanda aıyp jazýshyda emes, oqýshyda. Ne nárse jaıynan jazsa da Abaı túbirin, tamyryn, ishki syryn, qasıetin qarmaı jazady», – degen edi.
Abaı urpaqtaryna qatysty taǵy bir sony jańalyqpen bóliskim kelip otyr. Ol 1934 jyly Shymkentte qaıtys bolyp jáne osynda jerlengen hakim Abaıdyń Áıgerimnen týǵan perzenti Turaǵul Ibrahımuly men ózge de urpaqtaryna qatysty erekshe jádigerdiń tabylǵandaǵy.
«Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qyzmetkerleri ǵylymı izdenisiniń nátıjesinde, Abaı Qunanbaıuly urpaqtarynyń esimi, qaıtys bolǵan merzimi men jerlengen oryndary kórsetilgen erekshe memorıaldy taqtanyń tabylǵandyǵyn zor qýanyshpen aıtqym keledi. Bul mármártasta Abaıdyń:
Jas qartaımaq, joq týmaq,
týǵan ólmek,
Taǵdyr joq ótken ómir qaıta
kelmek.
Basqan iz, kórgen qyzyq
artta qalmaq,
Bir qudaıdan basqanyń bári ózgermek,
degen óleńimen qosa: «Abaı Qunanbaevtyń Shymkent qalasynda jerlengen úrim-butaǵy:» oryssha mátinde: «Rodstvennıkı Abaıa Kýnanbaeva pohoronennye v gorode Shymkente:» dep, oǵan qosa 4 adamnyń esimi qaı jyly, qaı jerde jerlengenderi qazaq-orys tilderinde qashap jazylǵan. Olar:
Turaǵul Abaıuly – Áıgerimnen týǵan. 1934 j. HFZ aımaǵy.
Kelinderi: Dámejan – Mıkaıldiń áıeli. 1960 j. Shuqyrsaı.
Kamalııa – Áýbákirdiń áıeli. 1962 j. Qasqa zıraty.
Nemeresi: Áýbákir – Aqylbaıdyń uly. 1933 j. Kóksaı.
Týragýl Abaıýly – syn Aıgerım. 1934 g. r-n HFZ.
Jeny synoveı: Damejan – jena Mıkaıla. 1960 g. Shýkyrsaı.
Kamalııa – jena Aýbakıra. 1962g. K-she Kaska.
Vnýk: Aýbakır – syn Akylbaıa. 1933 g. Koksaı.
Mine, mármártastaǵy mátin osylaı órilgen. Memorıaldy taqta 30 jylǵa jýyq «Hımfarm» zaýytynyń arnaıy bóliminde óte uqypty saqtalyp kelgen. Jádiger búginde ýnıversıtetimizdiń «Muhtartaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵyndaǵy qundy eksponattyń birine aınalǵan. Bul memorıaldy taqtanyń tarıhy tym tereńde jatyr. Alash zııalysy Turaǵul Ibrahımuly 1934 jyly Shymkentte turatyn qyzy Mákenniń qolynda dúnıe salǵan. Keı derekterge súıensek, Turaǵuldyń súıegi sol kezde musylmandar zıratyna jerlenip, keıinnen ol jerge «Hımfarm» zaýyty salynyp, aqyry máıiti sol mekemeniń astynda qalyp qoıǵan degen pikirler aıtylyp keldi. Al shyndyq múlde basqa bolyp shyqty. Farmasevtıkalyq kásiporyn 1882 jyldary salynǵan. Iаǵnı máıittiń dári-dármek saqtaıtyn mekemeniń astynda qalyp qoıýy shyndyqqa janaspaıdy. Bul mármártasty Abaıdyń nemeresi Máken Týraǵulqyzynyń aıtýymen «Hımfarm» zaýyty jasatqan.
M.Áýezov kezinde «Rahymdy kúnniń shýaǵyna qyzyp bir az ǵana bilimimizdi, az ǵana qaıratymyzdyń kishkene qyzmetin adamshylyq jolyna salyp, aqtyqqa jumylaıyq», – dep jar salyp edi. Bizdiń M.O.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń ǵalymdary aldaǵy ýaqytta da ótken tarıh murasyn qasterleı otyryp, ony keleshek urpaqqa jetkizý jolynda óz izdenisterin jalǵastyra bermek.
Qoryta aıtqanda, babalar amanatyna adaldyq tanytatyn ýaqyt keldi!
Darııa QOJAMJAROVA,
M.Áýezov atyndaǵy OQÝ rektory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
professor, QR UǴA akademıgi