О́mirde taǵdyr tabystyrǵan, birge ósip, bite qaınasqan bir adamdaryń bolady. Bul kúnde Semeı qalasynda turatyn qadirli qart Seıitjan Tábárikuly men úshin sondaı kisi. Qysqa ǵumyrda uzaqtan syılasyp kele jatqan aǵany alǵash ret 1964 jyly jaz aıynda Aıagóz ózeni boıyndaǵy shopandar toıynda syrtynan kórdim. Keń mańdaıly, myǵym deneli, qara tory jigit aǵasy báıgeni basqaryp at ústinde júrdi. Men onda báıgege shabýǵa barǵan shabandoz bala edim.
Kelesi jyly Shubartaý Aıagózden bólinip, óz aldyna aýdan bolyp qurylǵanda Seıitjan aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary bolyp keldi. Meniń ákem ol kezde qoı baǵatyn. Mal aralap kelip-ketip júrdi. Kele-kele ákem ekeýi dostasyp ketti. Eki qurdas búginge deıin aralasyp turady. Sekeńe men de bala kezden baýyr bastym.
Sekeńniń anasy Qadısha ashyq júzdi, áńgimeshil, dastarqany mol, aqjarqyn, kópshil edi. Qolynan talaı ret dám tattyq, áńgimesin tyńdadyq. Ákesi Tábárik óz eńbegimen kún kórgen, atbegi, sózge sheshen jan bolypty. О́mirde kórmegeni joq. Tábárik pen Qadısha 32-jyldyń ashtyǵynda bala-shaǵasyn arqalap Sibirge deıin qańǵyǵan. Zobalań jyldary talaı jaqyn-juraǵatynan aıyrylǵan. Seıitjan sol ashtyq kezinde týǵan ápkesinen ajyrap qalady. Kúni búginge deıin sol kisini izdeıdi.
Sekeńmen taǵdyr tabystyrǵan bir adam – qazaqtyń aıaýly azamaty, belgili qalamger, ataqty aqyn Ilııas Jansúgirovtiń nemere inisi Talap Sultanbekov. Oqý bitirgennen keıin Talapty arnaýly oryndar polıgonynyń oshaǵy – Degeleńniń túbindegi Abyraly aýdanynyń ortalyǵy Qaınar aýylyna joldamamen muǵalimdik qyzmetke jiberedi. Kim bilsin «halyq jaýynyń» tuqymyn shalǵaıǵa ádeıi shettetken bolar. Áskerden oralǵan soń Sekeń Qaınar orta mektebinde tarıh páninen sabaq berip júrgen. Jańa kelgen jas muǵalim Talaptyń «halyq jaýy» Ilııas Jansúgirovtiń týysy, aqyn Dámesh Bersúgirovanyń uly ekenin bilgen soń kóleńkesinen qorqyp, zátte bolyp qalǵan jurt úıine jatqyzýǵa seskenedi. Mektep dırektory jas muǵalimge jatatyn oryn tappaı qınalyp turǵanda Seıitjan: «Júr!» – dep úıine ertip ketedi. Kópti kórgen, talaı taýqymet tartqan Tábárik pen Qadısha bir uly ekeý bolǵandaı qýana qarsy alady.
Mine, sodan bastalǵan dostyq kúni búginge jalǵasyp keledi. Sońynan ulyn izdep Abyralyǵa barǵan qazaqtyń belgili aqyny Dámesh Bersúgirova sol sapardyń áserinen polıgon týraly poema jazady. О́ziniń Qaınarda ótken jyldaryn Talap: «Qaınar shyn kıeli jer, qasıetti el eken. Meniń fantast-jazýshy bolýyma Abyralynyń taýy men tasy sebepker boldy. Taý bıigi qııalymdy sharyqtatyp, ushar qanatymdy qomdady. Qaınar men úshin aıtyp sózben jetkize almastaı ómirime betburys, jańalyq ashqan meken», – dep eske alady.
О́z ómiri týraly sóz qozǵaǵanda Seıitjan aǵanyń aýzynan tastamaıtyn úshinshi bir adamy – Qaınar orta mektebinde sabaq bergen shákirti, taǵdyrlas, jerles inisi, qoǵam qaıratkeri, akademık, jazýshy, ǵalym Rymǵalı Nurǵalı. Abyraly aýdanynyń polıgonǵa aınalyp, qyrshynynan qıylǵan jerlesterin kórip, qyzǵyshtaı shyryldap kele jatqan aǵa men ininiń qaıratkerligi keıingi jastarǵa úlgi. Týǵan jerleri kóz aldynda tozaqqa aınalǵan sol óńirdiń perzentteri polıgon qasiretin basqalardan góri qatty sezinetini anyq. Osydan onshaqty jyl buryn eki aǵama erip, Abyraly aýdanyna barǵanym bar. Col saparda jol boıyna toqtaǵan sátte ekeýiniń aspanynan qus, sýynan balyq kórinbeı ketken týǵan jerlerine kúrsine qarap, kózderine jas alǵanyna kýá boldym. Júrekke júk túsirgen sol bir sátti sońynan óleńge aınaldyrǵan edim.
Polıgon jaıly sóz bolǵanda Seıitjan aǵa bala kezden birge ósken dosy, qazaqtyń aıaýly azamaty, óner bilgiri, alabóten taǵdyrly Baqtajar Mekishev, belgili aqyndar Nutfolla Shákenov, Tóleýjan Ysmaıylov, Semeı, Omby muraǵattaryn jyldar boıy aqtaryp, óz qarjysymen tórt tomdyq «Abyraly tarıhyn» shyǵarǵan isker azamat Bolat Násenov, taǵy basqalar jóninde de tebirene túsedi.
Sanaly ǵumyrynda jaqsylarmen janasyp, óz ómirin ár qıyrdaǵy talaı jandarmen ushtastyrǵan, únemi týys, dos izdep júretin Sekeń kóptegen basshy qyzmetterde boldy. Qaıda, qaı qyzmette júrse de betegeden bıik, jýsannan alasa qalpynan ózgermedi. Mansaptyń býyna mastanbady. Týǵan tiliniń, óz dininiń qamqorshysy boldy. Ultyn esten shyǵarmady.
Jasynan ónerdi murat tutqan, sóz qadirin tereń sezinetin, áýeletip án shyrqaıtyn, segiz qyrly, bir syrly Sekeń zeınetkerlikke shyqqannan keıin qarap otyrmady. Ornynan tússe oısyrap qalatyn áldekimdershe shógip qalmady. Qolyna qalam alyp, ótken ómirin oımen sharlap, qaǵaz betine túsirdi. El ishindegi eski sózderdi jınady. Jańa Shúlbi aýdanynda atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp júrgende, salynyp jatqan sý qoımasynyń ornyndaǵy zırattar kóshirilgende, sondaǵy Abaıdyń nemeresi, Maǵaýııanyń qyzy, Muhtar Áýezovtiń jary Kámılanyń súıegine ıelik etip, Aqshoqydaǵy Qunanbaı qorymyna qaıta jerlenýine muryndyq bolǵany týraly jazdy. Osy oqıǵany jazý barysynda Keńes ókimetiniń qýǵyn-súrginine ushyraǵan Abaı urpaqtarynyń taǵdyryna tereń boılaı tústi. Janaq aqyndy zerttep, el aýzynda shashylyp júrgen óleńderin jınap, ony jeke jınaq etip shyǵardy. Segiz Seriniń ortanshy uly Musaıyn jazǵan «Er Jıenbaı men qyz Balqııa» poemasyn 1998 jyly «О́lke» baspasynan shyqqan «Zamana aǵysy» kitabynda jarııalady.
Zertteýshilerdiń nazaryna ilinbegen, Sekeń tapqan bul qıssa ádebıetke qosylǵan úlken olja. Onda orys otarshylaryna qarsy kúresken, Ertis boıyndaǵy Básentıin rýynan shyqqan Jıenbaı batyrdyń erligi, onyń ǵashyǵy Balqııa qyzdyń Sibirge aıdalǵan arystyń artynan izdep barǵan oqıǵasy sóz bolady. Jıenbaıdyń erligi Ermakty óltirgen Sátbek batyrdy eske túsiredi.
Ermek úshin emes, marjan termek úshin eńbek etti. Boıyna bitken azyn-aýlaq talantyn ushtaı tústi. Áýeletip án saldy, áýen shyǵardy. Belgili aqyn, óziniń jerlesi, marqum Nutfolla Shákenovtiń sózine shyǵarǵan «Qaınarym meniń» áni respýblıkalyq baspasózde jarııalanyp, elge tarady.
Sekeńniń qalamynan týǵan dúnıeler Semeı óńirindegi oqyrmandardyń júregine jol tapty. Áldekimdershe ótken keńestik zamandaǵy dáýrenin kóksep kúrsinbedi, táýelsiz aspannyń taza aýasymen erkin tynystap, el aýzyndaǵy asyl muralardyń jurnaǵyn izdestirýge bel sheship kiristi. Eńbegi esh ketken joq. Basqasyn aıtpaǵanda, Janaq aqyn jóninde jınastyrǵan dúnıeleri ádebıet tarıhyna mysqaldaı bolsa da, qosylǵan qundy úles.
Janaq áıgili aqyn, Abaıdyń ózi Janaqqa den qoıǵan. «Qozy-Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń Janaq jyrlaǵan nusqasy kópke belgili. Alaıda, Janaq óleńderi bizge tam-tumdap jetkenimen, ómiriniń uzyn yrǵasy kómeskileý edi. Sekeń de aýzynda áli de bolsa saqtalǵan Janaqtyń bizge belgisiz óleńderin terip, aqyn ómirine baılanysty jańsaq derekterdiń túp-tamyryn qazyp, anyqtap, arshyp berip otyr. Ádebıet tarıhyn zertteýmen arnaıy aınalysqan ǵalym bolmasa da, óz yntasymen etken bul eńbegine rahmetten basqa aıtarymyz joq. Ras, Janaq aqyn jóninde merzimdi baspasózderde belgili ǵalymdarymyz talaı ret sóz qozǵap, keleli-keleli pikirler aıtyp keledi. Seıitjan Tábárikuly eńbeginiń olardan ózgesheligi – Janaq júrip ótken soqpaqtardyń soqyr sorabyn kómeski ýaqyt shańynyń astynan izdep tabýynda jatyr.
Sanaýly jyldarda Seıitjan aǵa birneshe kitap jazdy. «Taýqymet» kitabynda asharshylyq pen repressııa jyldaryndaǵy el basynan ótken azapty qasiretti qozǵasa, sońǵy «Júrek sóıleıdi» kitabynda óz ómirin tilge tıek ete otyryp, zaman, ýaqyt, táýelsizdik jáne zamandastary jóninde tolǵanady.
О́mirimen de, ónerimen de eline úlgi, halqyna qadirli osy bir asyl aǵanyń alǵashqy kitabyna jazǵan alǵysózimde: «Seıitjan Tábárikuly sııaqty jaısań jandy, bala minezdi adammen meniń jolymdy taǵdyr erte túıistirdi... Zady, Keńes ókimeti tusynda atqa minip, el basqarǵandardy eki topqa bólip qaraýǵa bolady. Biri – qaraqan basynyń qamyn oılap, partııanyń atsa oǵy, shapsa qylyshy bolǵandar, ekinshisi – aqyryn júrip, anyq basyp, partııaǵa da adal, halyqqa da adal qyzmet etkender. Ultyn umytpaǵandar. Seıitjan osy ekinshi topqa jatatyn azamat» – deppin. Shynynda da, solaı.
Nesipbek AITULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty.