«Qara altyn» óndirý kólemi artyp keledi

Elimizde ótken jyly munaı óndirý jańa rekordtyq deńgeıge (81,8 mıllıon tonna) jetken. Bul jóninde Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Sergeı Dıachenkonyń jetek­shiligimen ótken «Munaı-gaz salasynyń 2013 jylǵy at­qarǵan jumys qorytyndysy jáne orta merzimdi min­detter týraly» dep atalǵan Úkimet saǵatynda málimdeldi. Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda qoıǵan negizgi tapsyrmasynyń biri – munaı-gaz salasyn damytý ekendigin til­ge tıek etken vıse-spıker bul sa­la jalpy ekonomıkanyń bas­ty flagmanyna aınalǵandyǵyn erek­she atady. Jáne de basqa sa­­la­lardyń damýyna óz yqpa­lyn tıgizip kele jatqanyna toqtalady. Budan keıin sóz alǵan Munaı jáne gaz mınıstri Uzaqbaı Qarabalın qara altynnyń eksporty 72 mıllıon tonnany quraǵandyǵyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, gaz óndirý 42 mıllıard tekshe metr bolsa, taýarlyq gaz óndirisi 22,8 mıllıard tekshe metrdi, al suıytylǵan munaı gazynyń óndirisi 2,5 mıllıon tonnany quraǵan. Jalpy, elimizde 14,3 mıllıon tonna munaı óńdelip, gaz tranzıti 99 mıllıard tekshe metrge jetken. Munaı óndirý Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan ken oryndarynda júrgiziledi. «Shevron», «Ek­son­Mobıl», «Lýkarko» jáne Qaz­MunaıGaz kompanııalary jobasy júzege asyrylyp jatqan Teńiz ken ornynda munaı óndirý rekordtyq 27 mıllıon tonnaǵa jetkeni erekshe ataldy. Jobany iske asyrýdaǵy 20 jyl ishinde elimizdiń bıýdjetine túsken tólemder 61 mıllıard dollardan asypty. U.Qarabalın Qarashyǵanaq jobasyna da qatysty málimet bere ketti. «BrıtıshGaz», «Enı», «Shev­ron», «Lýkoıl» jáne «QazMu­naı­Gaz» kompanııalary kirgen bul jobada 2013 jyly 12 mıllıon tonna suıyq kómirsýtegi men 17 mıllıard tekshe metrden astam gaz óndirilip, bıýdjetke 12 mıl­lıard dollar túsken. Al «Shell», «Total», «EksonMobıl», «Inpeks», «QazMunaıGaz» kompa­nııalary qatysýshysy sanalatyn Qashaǵan jobasynda birqatar kemshilikter anyqtalypty. О́tken jyly ǵana «KonokoFılıpstiń» or­nyna qytaılyq CNPC qosyl­ǵan­dyǵy belgili. Mınıstr mun­da­­ǵy munaı qory 2 mıll­ıard ton­nadan asatynyn, alaıda, ózi­niń tehnıka, tehnologııalyq qıyndyqtary boıynsha biregeı sana­latyn Qashaǵanmen tek bra­zı­lııalyq «Týpı» ken ornyn salys­tyrýǵa bolaryn alǵa tartty. Ma­mandar brazılııalyq ken ornynyń shyǵynyn 200 mıllıard dollarǵa baǵalaǵan. О́ıtkeni, munaıdy asa tereńnen alýǵa týra keledi. Munaı qory jóninen Qazaqstan álemde 12-orynda bolsa, al óndirýde 17-orynda. Qazirgi kezde elimizdiń barlyq munaı óndeý zaýyttarynda bastalǵan jańǵyrtý úderisteri 2016 jyly aıaqtalady dep kútilýde. Sonyń nátıjesinde elimiz 2017-2022 jyldary sapaly benzın jáne dızel otynymen, sondaı-aq, áýe kerosınimen tolyqtaı qamtamasyz etilmek. Elimizdiń álemniń 30 eline munaı satatyny da ortaǵa salyndy. 2013 jyly sonyń eń kóp kólemi Italııaǵa (27%), Qytaıǵa (17%), Nı­derlandqa (13%), Fransııaǵa (9%) jáne Avstrııaǵa (7%) jóneltilgen. Mınıstrdiń málimetine qa­ra­ǵanda, gaz qorynan elimiz álem­de 20-shy, al óndirý jaǵynan 29-orynda eken. О́tken jyly «Beı­neý-Bozoı-Shymkent» gaz qu­by­rynyń birinshi kezeńi – «Bo­zoı-Shym­kent» ýchaskesi iske qo­sylyp, jylyna 2,5 mıllıard tek­she metrge deıin gaz óndiretin jobalyq qýatyna qol jetkizilipti. Aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin «Bozoı-Beıneý» ýchaskesinde qashyqtyǵy 311 km qubyrdy salý aıaqtalady dep kútilýde. Jobany iske asyrý elimizdiń ońtústigindegi aı­maqtardy gazben qamtamasyz etý­ge jáne 500-den asa eldi mekendi gaz­dandyrýǵa múmkindik bermek. Aqtaý qalasynda bıtým zaý­yty iske qosylsa, jobanyń quny 290 mıllıon dollardy qurap, óndiris kólemi jylyna 400 myń tonnadan asa bıtým men basqa da fraksııalar bolmaq kórinedi. Atyraý oblysyndaǵy ıntegrasııalanǵan gaz-hımııa kesheni jobasy boıynsha jumys jalǵasýda ekendigimen bólisken mınıstr birinshi fazany (polıpropılen) iske asyrý eki baǵytta júrgizilýde – ınfraqurylym jáne óndiristik obektiler ekendigin jetkizdi. Sonymen qatar, Geologııalyq atlas jasaý, Kaspıı oıpatyn zertteýler boıynsha «Eýrazııa» jobasyn aıqyndaý jáne munaı shyǵarý koeffısıenti nemese KIN-di anyqtaý jumystary júzege asatynymen bólisti. Sońǵysy boıynsha elimizdiń kórsetkishi 30 paıyz bolsa, birqatar elderde munaı shyǵarý koeffısıenti 50 jáne odan joǵary paıyzdyq kórsetkishke ıe eken. Budan basqa, Qazaqstannyń gaz salasyn damytý tujyrymdamasy ázirlenetin kórinedi. Úkimet saǵatynda Ekologııalyq máseleler jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Aleksandr Mılıýtın qosymsha baıandama jasasa, ózge depýtattar da ózderiniń oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Oty­rysty qorytyndylaǵan Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Sergeı Dıa­chenko aıtylǵan barlyq usynys-pikirlerdiń negizinde Úkimetke usy­nymdar jobasy ázirlenetinin jet­kizdi. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».