Adamzat ıgiligine arnalǵan jobalar

Búginde aýyz sý tapshy­lyǵy ǵalamdyq máselege aınalyp otyr. Osy oraıda aýyz sýmen qamtamasyz etý jáne sarqyndy sýlardy tazartýdaǵy qazaqstandyq ǵalymdardyń jobasyn she­teldik áriptester joǵa­ry ba­ǵalaıdy. 2018-2020 jyldary júzege asqan «Mem­branalyq dıstıllıasııa jáne tike­leı osmosqa qajetti qasıetteri bar joldyq mem­branalardy alý» jobasy joǵary sarap­tamalyq reıtıngke ıe boldy. Fızıka-teh­nıka ǵylymdarynyń kandıdaty Maksım Zdorovestiń jetekshiligimen mamandar sýdy, sonyń ishinde tike­leı osmos pen membrana­lyq dıstıllıasııaǵa jetildiril­gen joldyq membranalardy qoldanýǵa negizdelgen radıonýklıdterden tazartý teh­nologııalaryn usyn­dy. Joba polıetılentereftalat (PTEF) negizinde alynǵan joldyq membranalar taza sý alýda energııa shyǵyndaryn aıtarlyqtaı tómendetedi jáne aǵyndy sýlardy tıimdirek tazar­tý­ǵa yqpal etetindigimen erekshelenedi. Eýrazııa ýnı­versıteti ǵalymdarynyń jo­basy elimizdiń kóptegen aýmaq­tarynyń sýsyz­danýy jáne sý resýrstarynyń bol­jal­dy tapshylyǵynda eko­no­mıkalyq jáne áleý­met­tik máselelerdi sheshýde ma­ńyzdy.

Osy sııaqty D.Serikbaev atyndaǵy Shy­ǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti­niń qysqy ýaqytta joldar men trotýarlardy tazalaý boıyn­sha mehanıkalandyrylǵan keshen týraly jobasy jaıaý júrginshi jol­daryn kók muz­dan ekologııalyq taza ádis­ter­men tazalaýdyń tıimdi jol­daryn usy­nady. Bul má­seleni sheshý úshin tehnı­ka ǵylymdary­nyń doktory Mıhaıl Dýdkın bastaǵan ǵalymdar tıimdi ári tehnolo­gııalyq qarapaıym nusqasyn jasaǵan. Olardyń tehnologııasy boıynsha, asfaltty nemese tósemtastar­dy búl­dirmesten jol betin­degi muz qabatyn tazalaýǵa bolady. Qazirgi tańda muz jar­ǵysh mashınalardyń 2 tájirı­be­lik modeli, jumys jabdyq­ta­ryn zertteýge arnalǵan zerthanalyq tájirıbelik ­sten­­di daıyndalyp, synaqtan ótip, óndiriske endi.

Al hımııa ǵylymdarynyń doktory Grı­gorıı Mýn je­tekshilik etken Ál-Farabı atyn­­daǵy QazUÝ ǵylymı-tehnologııalyq par­ki ujy­mynyń «Qala aýasyn tazartý men kondısııalaýdyń ózin ózi qamtamasyz etetin keshendi júıelerin óndirý tehnologııa­syn jasaý» jobasynyń da tıimdiligi joǵary. Qarapa­ıym tilmen aıtqanda, bul tehnologııa – mýltımedıa ekrany men aýa tazartqy­shy­nyń gıbrıdi. Onda sý bir ýaqytta bólmedegi aýa­ny da tazartyp, ekrannan keskindi de kórsetip otyrady. Saýda ortalyqtary men qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynyń zaldaryna ilýge arnalǵan medıa-ekrannyń úlken ól­shemdi úlgisi de jasaldy. Bul úlgini aýany dezınfeksııalaý úshin de paıdalanýǵa bolady. COVID-19 pandemııasy adamzatqa mýtasııa­ǵa ushyraıtyn vırýstardyń qaýip-qaterine jáne jańa vırýstardyń nemese ınfek­sııalardyń paıda bolýy­na beıimdelý qajettigin tú­sin­dirgendeı. G.Mýnnyń ǵy­lymı komandasy usynǵan she­shimder bıologııalyq emes, vırýsqa qarsy qorǵanys tehnologııalaryn paıdalanýǵa múmkindik beredi.

2018-2020 jyldary grant­tyq qarjy­lan­dyrýǵa ­ıe bolǵan «miRNA assosıa­sııa­lary jáne olardyń maqsatty genderi negi­zinde júrek-qan­tamyr, onkologııalyq jáne neırodegeneratıvti aýrýlardy erte dıag­nostıkalaýdyń test-júıesin ázirleý» joba­synyń nátıjeleri sarapshylar tarapynan joǵary baǵasyn aldy. Jobany bıologııa ǵylymdarynyń doktory Anatolıı Ivashenko­nyń jetekshiligimen Bıolo­gııa jáne bıotehnologııa ǵyly­mı-zert­teý ınstı­tý­tynyń ujymy júzege asyrǵany belgili.

Sońǵy jyldary júrek-qan tamyrlary, on­ko­lo­gııa­lyq, neıro­de­ge­neratıvti aýrý­lar (Alsgeımer aýrýy, Par­kınson aýrýy, skleroz jáne t.b.) halyq arasynda keńinen etek jaıyp barady. Osy oraıda álemde mun­daı patologııalardyń paı­­da bolý tabıǵatyn to­lyq túsinýge jáne aldyn ala anyq­taýǵa múm­kindik bere­tin molekýlalyq-genetıka­lyq zert­­­teýler júrgizilýde.

Otandyq ǵalymdardyń qol jetkizgen zertteý ná­tıjeleri kóp kezdesetin aýrý­lardyń molekýlalyq-genetıkalyq zertteýlerine aıtarlyqtaı úles qosady dep kútilýde. Mysaly, mıokard ınfarkti, júrektiń ıshe­mııalyq aýrýy, gıpertonııa, ateroskleroz, ınsýlt sııaqty aýrý túrleri kandıdattyq gender jıyntyǵymen erek­shelenedi. Sonymen birge bul aýrýlardy qozdyratyn jalpy gender taǵy bar. Olar júrek-qantamyr aýrý­­larynyń naqty bir túr­lerin qozdyratyn kan­dıdat genderdi anyqtaýda aıtar­lyqtaı qıyndyqtar tý­ǵy­zady. Joba aıasynda adam geno­mynyń aıqyndalýyn retteýge qatysa­tyn nano­ólshem­di RNQ molekýla­la­rynyń (mıRNQ) róli zert­teldi.

Búginde D.Serikbaev atyn­daǵy Shyǵys Qazaqstan teh­nıkalyq ýnıversıtetiniń ǵa­lym­dary da iri qara malǵa quramyndaǵy bıo­logııalyq belsendi zattary joǵary sapaly jemshóp qospalaryn alýdyń tıimdiligine nazar aýdaryp otyr. Qazirgi ýaqytta mal azyǵyn óndirýge kete­tin shyǵyn 65-75 paıyzdy quraıdy. Al bul zertteýler jalpy mal sharýashylyǵyna oń yqpalyn tıgi­zetini anyq. Naryqtaǵy dástúrli tehnolo­gııamen óndirilgen qurama jemderdiń qura­mynda dán­di-daqyldar úlesi 60-80 pa­ıyz. Bul jemniń baǵasy­na áser etedi. Búginde kóp­te­gen damyǵan elderde jem-shóp­ke astyq­ty qospaıtyn bol­ǵan. Iаǵnı Batys Eýropa elderinde jem quramyndaǵy dándi-daqyl­dardyń úlesi bar-bolǵany 12-15 paıyz. Bul otandyq mal azyǵymen salystyrǵanda 4-5 ese az.

Otandyq ǵalymdar aýyl sharýashylyǵy, tamaq jáne astyq óńdeý ónerkásibiniń paı­dalanylmaǵan qaldyq­ta­ryn ekstrýzııalyq óńdeý ar­qyly jem jáne jemshóp qospa­laryn jasaýdyń re­septi men tehnologııa­syn usy­nyp otyr. Ekstrýzııa teh­nologııa­sy ósimdik jáne bıo­logııa­lyq belsendi kom­po­nentter­di óńdeýmen qa­tar, sa­pa­syz shıkizattyń taǵam­dyq qun­dylyǵyn kó­beı­­týge múm­kin­­dik beredi. Alyn­ǵan jem jo­ǵa­ry ta­ǵamdyq qundylyǵy­men, jeńil sińim­diligimen, bıo­lo­gııalyq belsendiligimen, son­daı-aq vıtamındi jáne mı­neraldy qundy­lyǵymen erekshelenedi.

Al Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Álııa Asqarova bastaǵan ǵylymı ujym ázirlegen jo­­ǵary temperatýraly or­tadaǵy jylý jáne massa almasý úrdisterin 3D úlgisinde mo­deldeýge arnalǵan jańa kompıýterlik tehnologııa­lary kómirmen ju­mys isteıtin jylý elektr stan­sala­ryndaǵy ot jaǵý kameralarynda bolyp jatqan úrdisterdi kórýge múmkindik beredi. Iаǵnı JES-taǵy ot ja­ǵý kameralaryndaǵy jylý men massa almasýdyń kúrde­­li úrdisterinen tyń málimet­ter alýǵa bolady. Bul kómir ener­­getıkasy salasynda eks­perımenttik zertteýler­diń tıimsiz jáne qymbat ádis­terine ýaqyt ketirmeı, janý úrdisin ońtaılandyrýǵa yń­ǵaıly.

Munaı salasy úshin ózek­­ti jobany tehnıka ǵylym­darynyń kandıdaty Alla Bı­rıý­kovanyń jetekshiligimen Metallýrgııa jáne baıytý ınstıtýtynyń ǵalymdary júzege asyrǵan bolatyn. Ar­shyma taý jy­nystarynyń hımııalyq-mıneralogııalyq qu­ramy jáne shıkizatty kúı­dirý barysy zertteldi. MgO-Al2O3-SiO2 júıesiniń dıagrammasyna sáıkes arshyma taý jynystary negizindegi magnezııaly-sılıkatty kompozısııalar quramy eseptel­di. Kóp komponentti shıhtalardy paıdalana otyryp, arshyma taý jynystary ne­gizindegi magnezııa-sılıkat quramdaryn sıntezdeýde jú­retin fı­zıkalyq-hımııalyq úrdis zańdylyqtary, son­daı-aq fazalyq quramy, qury­lymy jáne keramıkalyq mat­rısanyń mehanıkalyq qasıet­terin qalyptastyrýǵa áserin anyqtaý jobanyń bas­ty jańalyǵy. Ekonomıkalyq jaǵynan da tıimdi jobada tabıǵı jáne teh­nogendik shı­kizattar paıdalanylady.

Medısına ǵylymdary­nyń kandıdaty Sholpan Asqaro­vanyń jetekshiligi­men júzege asqan jasýshalyq ­terapııany qoldaný arqyly súıek tinin qalpyna kelti­rý jobasy Astana ulttyq zerthanasy­nyń О́mir týraly ǵylymdar or­talyǵy bıo­ınjenerııa jáne rege­neratıvti medısına zerthanasyna tıesili. Ǵylymı top alǵan polımer osteoporoz saldarynan súıektiń synýynan zardap shegetin egde jastaǵy adamdarǵa sú­ıekti tezirek qalpyna kel­tirýge kómektesedi. Zert­teý­diń kelesi kezeńderinde ja­nýarlarǵa eks­perımentter júrgizý josparlanýda. Bul tájirıbelerdiń nátıjesi sátti bolsa, qazaq­standyq farmakologtar álemdik na­ryqta su­ranysqa ıe jańa dári jasaýǵa múmkindik alady. Usynylǵan sheshimderdi medısına men bıotehnologııada keńinen qol­danýǵa bolady.

Qazaqstandyq ǵalymdar ashyp, óndiriske engizgen ja­ńalyqtar otandyq ǵana emes, álem­niń ǵylymı keńistigi úshin tıimdi. Bul adam deniniń saý­lyǵy men el ekonomıkasyn damytýǵa baǵyttalǵan ǵy­lymnyń jetistigi ekeni qýantady.

Ádil IBRAEV,

Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵynyń prezıdenti