Qazaqstan krıptoındýstrııany damytý arqyly jyl saıyn qyrýar tabys taba alady. FinReview.info sarapshylary osyndaı baılamǵa kelip otyr. Shynymen, elimizde krıptoındýstrııanyń keleshegi bar ma? Jaýap izdep kórelik.
Ras, álemde krıptovalıýta naryǵy qarqyndy damyp keledi. Sheteldikter jınaqtar men aýdarymdardy ártúrli táýekelden, dúdámal operasııadan qorǵaý úshin sıfrlyq valıýtaǵa qyzyǵýshylyq tanytýda. Buǵan bıtkoın men steıblkoınge degen suranystyń ósýi dálel. 2021 jyldyń krıptoındýstrııa úshin túrli oqıǵalarǵa toly bolýy da sondyqtan. Máselen, Salvadorda bıtkoın zańdy tólem quraly retinde qabyldandy. Al Qytaıda krıptovalıýtany paıdalanýǵa is júzinde tyıym salyndy. AQSh-ta alǵashqy Bitcoin-ETF bırjalyq ınvestısııalyq qory paıda boldy. Reseılikter sońǵy jaǵdaılarǵa baılanysty krıptobırjany óz jınaqtarynyń «qutqarýshysy» retinde qarastyryp otyr. Dese de, bul eldegi suranys kúsheıgenimen, Reseı Qarjy mınıstrligi krıptovalıýtalardyń damýyn qaýip dep sanaıdy. Qazaqstan da naryqtaǵy jańa trendterdi zerttep, ony damytý úshin tıisti qadamdar jasaýda.
FinReview.info-nyń habarlaýyna qaraǵanda, osy jyldyń aqpan aıynan bastap krıptovalıýta naryǵy úlken qysymǵa ushyrady. Sebep – Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys. Batystyń Reseıge qarsy sanksııalary memleket pen halyqtyń qarjysyn shektedi.
«Reseı bul shekteýlerdi eldegi krıptoındýstrııany damytý arqyly aınalyp óte alady. О́ıtkeni krıptovalıýta ortalyqtandyrylmaǵan qarjy jáne olardyń aınalymy qarjy organdary tarapynan tolyq rettelmeıdi. Sondyqtan krıptovalıýta Reseıdiń saýda-ekonomıkalyq seriktesterimen ózara esep aıyrysý úshin paıdalanylýy múmkin. Sóıtip, krıptovalıýta maınıngi Reseı úshin taǵy bir tabys kózine aınala alady. Elde arzan energııanyń mol qory baryn eskersek, bul negizgi krıptovalıýtalardy ulǵaıtý úshin tamasha múmkindik. Mysaly, Iran 2021 jyly krıptovalıýta óndirýden 1 mlrd dollardan astam tabys tapty», delingen FinReview.info zertteýinde.
Reseıdiń krıptovalıýtalardyń kómegimen tyǵyryqtan shyǵýǵa múmkindigi baryn uqqan Amerıka men Eýroodaq endi alańdaı bastady. Buǵan jol bermeý úshin salany retteýge kiristi. Aıtalyq Eýropa Markets in Crypto-Assets zańymen jumys isteýde. Onyń kómegimen retteýshi jahandyq standarttardy ornatyp, tranzaksııalardy baqylaı alady. Al AQSh sıfrly aktıvterdi retteıtin qujattardy daıyndap jatyr. Osylaısha, ulttyq valıýtalarǵa stıhııaly jáne retteýsiz balama retinde jasalǵan krıptovalıýtalar álemdegi retteýshilerdiń negizgi nysanasyna aınaldy. Bul rette mamandar bıyl krıptonaryqty retteý túbegeıli bir júıege túsýi múmkin ekenin alǵa tartýda. Atalǵan naryqqa qatysty talaptar birshama elde qabyldanǵanymen, álemdegi geosaıası jaǵdaılar salany áli de ózgertýi múmkin. Sondyqtan asyǵyp arbanyń aldyna túsetin ýaqyt emes.
Bizdiń el de kóshten qalmaı jahandyq úrdisterdi ıgerip keledi. Búginde Qazaqstandaǵy krıptobıznes te qarqyn ala bastady. 2021 jyly elimiz bıtkoınderdiń hesh jyldamdyǵy boıynsha ekinshi orynǵa shyqty. Birinshi orynǵa Amerıka jaıǵassa, úshtikti Reseı túıindedi. Qazaqstanda elektrondy valıýta naryǵynyń joǵary qarqynmen damýynyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Qazaqstanda TMD jáne Eýropa elderimen salystyrǵanda elektr qýatynyń quny tómen. 1 kVt-tyń ortasha quny shamamen 18 teńgege (0,037 dollar) teń. Ekinshi faktor – Qytaımen kórshi turǵanymyz. Qytaıdyń maınıngke qatysty saıasaty qatańdatylǵan soń, maınerler bul elden ketýge, jabdyqtardy satýǵa sheshim qabyldady. Qazaqstan óz kezeginde tehnıkany ótkizý naryǵyna ǵana emes, qytaılyq maınerler úshin jańa jumys ornyna da aınaldy.
FinReview.info sarapshylarynyń esebinshe, krıptovalıýta maınıngi Qazaqstanǵa jyl saıyn shamamen 230 mln dollar ákeledi. Bul kórsetkish – resmı túrde jumys isteıtin kompanııalardyń áseri. «Kóleńkeli aınalymda» júrgen maınerlerdi esepke alsaq, onda kórsetkish sózsiz 2-3 ese artady.
Degenmen, krıptovalıýta óndirisiniń ulǵaıýymen birge elektr qýatyn tutyný da kúrt ósti. 2021 jyldyń sońyna qaraı bul kórsetkish ádettegi 2 paıyzdan asyp túsip, rekordtyq deńgeıge – 8 paıyzǵa jetti. Sóıtsek, astyrtyn jumys isteıtin maınerler resmı tirkelgenderge qaraǵanda elektr energııasyn eki ese kóp tutynady eken. Energııany kóp kólemde baqylaýsyz tutyný saldarynan jelidegi irkilister men elektr qýatynyń úzilýi jıilep ketti. Osydan soń elde energııa tapshylyǵy oryn alýy múmkin ekeni, kóleńkeli maınıng tarapynan energııa tutynýdy azaıtý úshin shuǵyl sharalar qabyldaý qajettigi týraly aıtyla bastady.
2021 jyly halyqtyń elektr energııasyn tutyný kólemi shamamen 20 paıyzǵa artqan. Tipti, keıbir óńirlerde turmystyq energııany tutynýdyń ulǵaıýy normadan 2-3 ese asyp túsken. Buǵan kóleńkeli aınalymda júrgen maınerlerdiń qosqan «úlesi» kóp. Iаǵnı keıbir maınerler bıznesin tirkemeı, turǵyn nemese turǵyn emes úı-jaılarǵa ornalasyp krıptovalıýta óndirýge kirisken. Energııany kóp qajet etetin jabdyqtardy halyq tutynatyn júıege qosqan. Mundaı jabdyqtar 500-700 MVt energııany tutynady. Al bul kólem 40-100 myń adamdy qamtýǵa jetedi.
FinReview.info-nyń jazýynsha, elimizde kóleńkeli maınıngti azaıtýǵa baǵyttalǵan naqty erejeler joq. Mundaı normalar jýyrda paıda bolýy múmkin. О́ıtkeni Úkimet salany retteý men damytýdyń tolyqqandy paketin ázirleýge kiristi. Bul rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke maınıngke salynatyn salyqty qysqa merzimde eselep arttyrýdy pysyqtaýdy tapsyrdy. Halyqaralyq tájirıbege súıensek, kóleńkeli maınıngti azaıtýdyń birneshe joly bar.
Birinshiden, naryqtyń zańdy qatysýshylary úshin krıptobırja jáne maınıng pýldaryn qurý qajet. Al «sur maınerlerdi» áshkerelep, olardyń jabdyqtaryn tárkileý kerek. Mundaı sharalar qazirdiń ózinde qoldanylýda. Máselen, Almaty, Túrkistan, Pavlodar, Qaraǵandy oblystarynda zańsyz maınıngpen aınalysqan fermalar anyqtaldy. Biraq bul baǵyttaǵy jumystardy áli de jandandyrý kerek.
Ekinshiden, jeke tulǵalar úshin elektr qýatyn tutyný normalaryn engizý qajet. Mólsherden artyq tutynylǵan elektr qýaty úshin bızneske arnalǵan tarıf boıynsha tólem alý arqyly baqylaý ornatýǵa bolady.
Úshinshiden, elektr qýatyn artyq tutynýǵa qatysty salyq engizý qajet. Sebebi barlyq maınerler úshin salyqty jaı ǵana arttyrý arqyly astyrtyn tulǵalardyń áreketine tyıym salý múmkin emes.
Tórtinshiden, memleket maınıngtik fermalardyń Qazaqstanda jumys isteýge múmkindik beretin naqty sharttaryn anyqtaýy kerek. Mysaly, naryqqa óz kapıtalymen shyǵýǵa, jańa elektr stansalaryn salýǵa, elektr qýatynyń bir bóligin maınıngke baǵyttap, qalǵanyn jelige shyǵarýǵa daıyn iri halyqaralyq korporasııalar bar. Shyn máninde, bul energetıkalyq sektorǵa salynǵan ınvestısııanyń bir túri. Mundaı korporasııalar maınıngtik fermalardyń durys jumys isteýine múddeli bolady.
Qazaqstanda krıptovalıýta kóp óndirilgenimen, jalpy krıptoındýstrııa nashar damyǵan. Naryqqa qatysty basqa qyzmetter (bırjalar, tólem krıptojúıesi, saqtaý qyzmetteri) usynylmaıdy. Úkimet krıptoındýstrııany damytý máselesin pysyqtady. Demek, onyń elge qosymsha tabys ákeletinine kóz jetkizdi. Alaıda maınıng Qazaqstanda jeke kompanııalardyń áreketimen derbes damyǵan bolsa, onda ıdýstrııany tutasymen rettemeı qalyptastyrý múmkin emes. Retteý tetigi bolsa ǵana eldiń qazynasy qampaıady. Belgili bolǵandaı, normatıvtik-quqyqtyq negiz áli de ázirlený ústinde jáne memlekettiń qandaı normatıvtik qujat qabyldaıtyny belgisiz. Dese de, bıyl «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń negizinde krıptobırjalardyń jumys isteý erejeleri iske qosylmaq.