О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń ortasynan bastap mekteptegi geometrııa orys akademıgi A.V.Pogorelovtiń oqýlyǵymen oqytyla bastady. Onyń osy oqýlyǵynyń Búkilodaqtyq oqýlyqtar baıqaýynda júldeger bolǵanyna qaramastan, onda kópshilik «maıda-shúıde» dep eskere bermeıtin ǵylymı qateler az emes edi.
Akademık osy oqýlyǵynda geometrııanyń eń negizgi, eń qarapaıym uǵymy – úshburyshty «Úshburysh dep bir túzýde jatpaıtyn úsh núkteden jáne osy núktelerdi qosatyn úsh kesindiden turatyn fıgýrany ataıdy», dep anyqtaǵan. Ǵalym bul anyqtamada úshburyshtyń mándi belgilerin kórsetýdiń ornyna, qaǵaz betine salynǵan úshburyshtyń sýretine qarap otyryp, kózi kórgen nársesin qarapaıym sózdermen ǵana sýrettep berip otyr. Iаǵnı bul ǵylymı uǵymnyń qatań logıkalyq anyqtamasy emes. Sonyń saldarynan ol «úshburyshty» emes, «tuıyqtalǵan úshbýyndy synyqty» anyqtaǵanyn «baıqamaǵan» syńaıly. Osylaı bir uǵymdy basqa bir uǵymmen aýystyryp alý qateligin logıkada «paralogızm» dep ataıdy.
Ǵylymnyń durys qalyptasýynyń negizgi sharttarynyń biri – ondaǵy uǵymdardyń úılesimdi bolýy, ıaǵnı bir-birimen qarama-qaıshy kelmeýi. Geometrııada «úshburysh» uǵymymen birge «úshburyshtyń aýdany» uǵymy da qarastyrylady. Akademıktiń paıymynsha, «úshburysh – úsh kesindiden turatyn fıgýra». Sonda akademık «úsh kesindiniń» aýdanyn taba beretin bolǵany ma? Bul qaıshylyq – akademık tujyrymdaǵan anyqtamanyń qate ekendiginiń taǵy bir dáleli. Al bizdiń búgingi qoldanyp júrgen oqýlyqtarymyzdyń avtorlary, bizdiń osyndaı dálelimizge qaramaı, Pogorelovti pir tutyp, sonyń kúldibadam dúnıesin kóshirýmen keledi.
Men mektepte qyzmet etken elý jyl boıy shákirtterimdi «tuıyqtalǵan úshbýyndy synyq pen jazyqtyqtyń osy synyqpen shektelgen bóliginiń birigýi úshburysh dep atalady» dep oqyttym. Oqýlyqtarda oryn alyp júrgen osy sııaqty qatelerdi túzetý máselesin birneshe respýblıkalyq salalyq ǵylymı-ádistemelik jáne jalpy kópshilikke arnalǵan basylymdarda qaıtalap jazdym. Kóńil bólgen eshkim bolmady. Degenmen, men osy másele qashan sheshimin tapqansha aıta bermekshimin.
Salalyq mınıstrlik bilimdi tulǵa qalyptastyrýdy kúnige san qaıtalap aıtady. Belgili bir máseleni sheshý úshin sezder de ótkizilip turady. Qanshama bilikti ǵalymdarymyz bola tura, biz úshburyshty qyryq jyl boıy qate oqytyp kelemiz. Álde ǵylymnyń aqıqat qurylýy men ony jastarǵa qatesiz oqytýdyń elimizdegi eshkimge qatysy joq pa?
Qalmyrza IZTILEÝULY,
ardager ustaz
ShYMKENT