Bárimizge belgili jaıt belgili bir ádebı ádiske súıenip jazylǵan ádebıet qazaq halqynyń óner tarıhyndaǵy zor rýhanı qubylys bolǵan uly týyndylar negizinde jasaldy desek, ony dúnıege ákelgen ádebıet alyptary qazaq ádebıetiniń jetekshi kúshi, sýsyndaýshy nári retinde ózin fılologııalyq keń aýqymda zertteıtin ǵalymdar múddelestigin, odaqtastyǵyn túzdi.
Jalqyny tanymaı jalpyny tanı almaıtyndyǵymyzdy Q. О́mirálıev: «Árıne, bul joldyń ózi ádettegi dańǵyl jol da emes, óte qıyn jol. Qıyn bolatyny – Abaı sııaqty birinshi obektiniń ózi aýyr jol, osy joldy ózge ádispen, ózge bir formamen zerttep, sýrettep shyqqan, birine – biri baılanysty, ózektes, sharttas taǵy bir qos jol – Áýezovteı iri zertteýshi, uly sýretker salǵan ekinshi jol bar. Mekemtas osy joldardy erkin, talyqpaı ótip kelip otyr. Osy jolda ózi de Abaıtaný salasynan kelip baryp Muhtartaný jolyn bastaǵan. Biz osy jolda avtorǵa sát sapar tileımiz» [1] – dep, atap kórsetedi. Mine, osy joldan sákentanýda ózindik iz qaldyrǵan S.Qırabaev, R.Nurǵalı syndy zertteýshiler óte bildi.
Jalpyǵa aıan, HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń alǵashqy 30 jyly Sáken Seıfýllınniń ónimdi eńbek etken shyǵarmashylyq altyn kezeńi bolyp, ári aqynnyń qazaq romantızmin damytýǵa ózindik úles qosqan shaqtarynan habar beredi. Qazan tóńkerisinen keıingi on jyldyqtardyń ádebıetin taný, keı tusta Sákendi tanýdan bastaý alyp otyratyny jasyryn emes. Sákentanýdy ádebı aınalysqa engizý qazaq ádebıettanýynda Hýrsheev jylymyǵynan bastaý alǵan bolsa, osy salada eren eńbek etken ǵalymdardyń ekinshi iri tabysy – bıblıografııalyq kórsetkishter arqyly Sákentanýdyń qalaı bastalyp, qalaı damyǵanyn, qalaı jeke ádebı ilim retinde daralanyp shyǵýyn kórsetip, Sákentanýdyń tarıhyn jasaı aldy. Osydan keıin ádebıetimizdiń eń sońǵy qol jetkizgen tabystary negizinde jalpy ulttyq deńgeıde Sáken Seıfýllın muralary túrli aspektide zerdelene bastady.
Al, bul baǵyttyń beldi ókili, S.Seıfýllın eńbekterin júıeli zertteýge úlken úles qosqan ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, ádebıettaný ǵylymyna zor jetistik ákelgen Tursynbek Kákishev ekendigi daý týǵyzbaıdy.
Aqyn 1955 jyly aqtalǵannan keıin sákentanýshylar E.Ysmaıylov, T.Kákishev qurastyrǵan «Sáken Seıfýllın» ádebıetterdiń kórsetkishi 1965 jyly jaryq kórdi. Osy eńbektiń barlyǵy bizdegi mýzeı qorynda saqtalǵan.
Osy oraıda, kemeńger ǵalymynyń Nur-Sultan qalasynyń qaq tórinde ornalasqan S.Seıfýllınniń murajaıyna sińirgen ushan-teńiz eńbegin erekshe atap ótken durys. Eń aldymen T.Kákishev murajaı qoryndaǵy qundy eńbekterdiń tolyǵyp, ekspozısııasynyń mazmunynyń keńeıýine úlken eńbek sińirgendigin bóle-jara aıtýǵa tıispiz. S.Seıfýllınniń jan jary Gúlbahrammen suhbattasyp, aqynnyń ekeýara jazysqan hattaryn, tutynǵan zattaı qundy jádigerlerin bizdegi murajaı qoryna alǵash tabystaǵan da jan edi. Murajaı ashylǵannan beri ǵylymı keńestiń múshesi retinde qashan ómirden ótkenshe ǵylymı jobalar jasaýǵa baǵyt-baǵdar, aqyl-keńes berip keldi. Jalpy zerdeli ǵalym S.Seıfýllın murajaıynyń qoryna qujattaı-zattaı 100-ge tarta qundy jádiger ótkizip úlken azamattyq jasap ketti. Nátıjesinde 1936 jyly Sáken Seıfýllın shyǵarmashylyǵynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan alǵashqy bıblıografııalyq kórsetkish jaryqqa shyqty. Búginde Astanadaǵy Sáken Seıfýllın mýzeıi – elimizdegi eleýli mýzeılerdiń biri bolyp sanalady. Onyń sebebi mýzeıdiń elordada ornalasqandyǵynda ǵana emes, judyryqtaı jumylǵan ujymnyń otyz jyldyq ǵumyryndaǵy úzdiksiz eńbektenýde bolsa kerek. Eńbektenýshi mýzeı qyzmetkerleri bolǵanmen, qyzý jumysqa qyzyqty taqyryptardyń ózegi Sákenniń qazaqqa sińirgen eńbeginde.
Sáken – aqyn, jazýshy retinde ádebıettiń barlyq janryna qalam tartyp qana qoımaı, qazaq ádebıetiniń tarıhyn da túgendeýge atsalysqan tulǵa ekendigin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Onyń ústine kúndelikti tez oılap, tez tujyrym jasap, jedel jazýdy talap etetin merzimdi basylymdardan «at-tonyn ala qashpaı», qaıta tyǵyz baılanysta bolýy qazaqqa qaltqysyz qyzmet etýdiń úlgisi edi. Tarıhy tereń qazaq ulty «qyrǵyz» dep atalyp júrgende «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik» dep jarııaǵa jar salǵan namysty uldyń batyl qadamyn HH ǵasyrdyń basyndaǵy qaı qazaq qaıtalaı aldy?
Qazaqqa qazaq atyn qaıtarǵan Sákendeı uly tulǵaǵa qazaqtyń árbiri taǵzym etýge laıyq emes pe?!.
Búgingi kúni kórnekti aqyn Nesipbek Aıtuly basqaryp otyrǵan murajaı qyzý eńbek ústinde. Jyl aralatpaı kitap shyǵarady, Sákenniń jazǵan eńbekterin ǵylymı keńeske salyp, zerttelýin, ǵylymı aınalymǵa túsýin jiti qadaǵalaıdy. Elordaǵa gýmanıtarlyq ǵymylmda júrgenderdiń basyn qosyp, Sáken bastaǵan isti árýaqytta qyzý talqylap, sákentaný ǵylymyn bir ýaqyt ta damyldatpaıdy. Onyń naqty dáleli – «Tar jol, taıǵaq keshý» roman-essesine tekstologııalyq taldaý jasalyp, «Syrsandyq» serııasynyń III tomy bolyp jaryq kórdi. Sákenge qatysty sharalar kún saıyn eseleı túsýde. Búgingi kúni Elbasynyń arnaıy tapsyrmasymen elimizde júzege asyrylyp jatqan «Rýhanı jańǵyrýdy» Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev Sáken Seıfýllın murajaıyna qatysty 1988 jyly-aq bastap bergen. Elbasynyń sol bastamasy úzdiksiz jumys ústinde. Sodan bergi murajaıdyń otyz jylynyń árbir kúni Sáken tóńiregindegi is-sharalarmen órilip otyr. Endi mine dúrkiretip aqıqyn aqyn, bedeldi qoǵam qaıratkeriniń 125 jyldyq mereıtoıyn keń kólemde atap ótýge kúsh salyp jatyr.
Biz Sáken romantızmine qatysty óz oıymyzdy osy shaǵyn maqalaǵa arqaý etpekpiz.
Q. Muhametqanuly HH ǵasyr basyna deıin qazaq ádebıeti Shyǵystyq negizde ǵana damyp kelse, endi Abaı úlgisimen eýropadan úırený dáýiri bastalǵandyǵyn sóz etedi. Osy shaqta qazaq qalamgerleri túrli romantıkalyq aǵymdardy ómirge ákeldi. Eki erekshe romantık aqyn Sáken men Maǵjan batys pen shyǵystan úlgi alýdy doǵaryp, ulttyq naqyshtaǵy alashtyq romantıkalyq álemdi týǵyzdy.
HH ǵasyr basyndaǵy qazaq romantızmniń ózindik erekshelikterin, basqa elderdiń romantıkterimen uqsastyqtaryn tanyp bilý jolynda jasalǵan sony izdenister[2] legi kóńildi qýantady. Bizde, ózimizshe, osy bir romantıkalyq ádebıetimizdi Sákenge qatysty jańasha zerdeleýge talpynys jasaýǵa tyrystyq.
Otandyq ádebıettaný ǵylymynda túrli baǵyttar men aǵymdar, kórkemdik ádis – tásilder máselesi tóńireginde kókeıkestilik zertteýshiler nazaryn áli kúnge ózderine aýdaryp keledi. Sonyń ishinde qazaq ádebıetindegi, ásirese, lırıkadaǵy ár dáýirdegi romantızmniń damýy kúrdeli de, júıeli zertteýdi qajet etedi. Ádebıetimizdegi Sáken negizin salǵan tóńkerisshil romantızm damýynyń ereksheligi men dástúr jalǵastyǵy óz kezeginde sóz etilýde.
HIH ǵasyrdyń sońǵy shıregi men HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetindegi romantızm óziniń mazmunyna qaraı:
1.tóńkerisshil nemese ilgerindi;
2.áleýmettik – konservatıvtik;
3.elegııalyq – fılosofııalyq
4.dinı - ósıetshil;
5.ındvıdýaldyq romantızm bolyp keletin qazaq ádebıetindegi bul aǵymdaryn zertteý kúrdeli, ári zertteýshisin kútip jatqan qyzǵylyqty problema[2,64]. Qazan tóńkerisinen keıingi alma – ǵaıyp kezeńde osy shyǵarmashylyq túr ádebıetimizde jetekshi rólge ıe boldy. Bizdiń buǵan alyp – qosarymyz, Sákende ushyrasatyn azamattyq, psıhologııalyq romantızm. Romantızm aǵymdarynyń qıly belgilerin osy kezeńde ádebı ǵumyr S.Seıfýllınnen jolyqtyramyz. Ilııas pen Sáken romantıkalyq óner túrin óz shyǵarmashylyǵynda neǵurlym molynan paıdalandy.
HH ǵasyrdaǵy orys romantızmine jasalǵan Ý.R.Foht jáne E.A.Maımın klassıfıkasııasyn basshylyqqa ala otyryp, qazaq romantızmin bylaısha bólýge bolatyn sııaqty:
Azamattyq romantızm: A.Baıtursynov, M. Dýlatov t.b. Revolıýsııalyq romantızm: S.Seıfýllın, I. Jansúgirov t.b. Fılosofııalyq romantızm: M. Kópeıuly, Ǵumar Qarash t.b. Psıhologııalyq romantızm: S.Toraıǵyrov, B. Kúleev t.b. Sıntetıkalyq romantızm: Abaı men Shákárim.Bolmys pen arman arasyndaǵy qarsy turýshylyq romantızmniń eleýli mánin ashyp, onyń pafosyndaǵy tereńdikti aıyrady. Romantıkter tekten – tek eskishe ómir súrýge, eskishe oılanýǵa qarsy shyqpaıdy. Shynaıy, olar qabyl almaıtyn bolmysqa romantızmdi / ár túrli turpatta, túrlinshe uǵylatyn /, «joǵarǵy», poetıkalyq bolmysty qarsy qoıady.
Álbette, osyndaı bolmys ıdealynyń qarsy turýshylyǵy tek qana romantıkalyq sana men romantıkalyq ónerdiń nyshandary bolyp tabylmaıdy. Sonymen birge basqa baǵytta jazatyn sýretkerlerge de tán erekshelik, al bul romantızmde aıyryqsha, birinshi dárejedegi mánge ıe. «Arman men shyndyq» antıtezasy romantıkter úshin jemisti bolyp, romantıktiń kórkemdik álemin quryp, bir mezette ári basty ıdeologııalyq, ári basty estetıkalyq prınsıp bolyp tabylady.
«Shyndyq pen arman» antıtezasy – romantıkalyq óner túriniń tek qana sıpaty men nyshany ǵana emes, ony ádebı baǵyt retinde ómirge ákelgen bastaý kózi. Rýhanı jáne materıaldyq naqty shyndyqty joqqa shyǵarý romantızmniń erekshe baǵyt retindegi áleýmettik – dúnıetanymdyq alǵysharty bolyp tabylady.
Romantıkalyq óner túri belgili bir dáýirdiń sheńberinde tuıyqtalyp qalmaıdy, qaıta ótkenge araǵa ýaqyt salyp, qaıyra bir soǵyp otyrady degen tujyrym jasaǵanymyz oryndy. Osylaısha sýretkerler tarapynan ózderi tańdap alǵan óner túriniń tabıǵatyna, estetıkalyq suranysyna oraı romantızmge degen kórkemdik qajettilik jańadan, qaıtadan týyndap otyrady.
Osyǵan baılanysty kórkemdik jańalyq paıda bolady, biraq ol ulttyq salt – sanada burynan bar túsinikterdiń (Sákenniń «Dombyra», «Tulpar» t.b. revolıýsııalyq sımvoldary) el ómirindegi qalyptasqan jańa jaǵdaıǵa oraı qaıyra jańǵyrýy bolyp tabylady. Qalyptasqan kórkem ýaqyt pen shartty keńistikti ıgerýge laıyqty izdenis jolynda keıde sýretker romantıkterimizdi burynnan bar beınelilik quraldary ózderine yntyq etse, keıde Sáken dástúrindegi romantıkalyq tulǵalaný óz yrqyna tartqanymen, árdaıym qalamgerdiń poetıkalyq tańdaýyn aıqyndaýda onyń qoǵamdyq ustanymy, estetıkalyq prınsıpi, ómir tájirıbesi jetekshi ról atqaratynyn esten shyǵarmaýymyz kerek.
Shyndyq ómirdegi jaǵdaılar romantıkasy keńes qazaq romantızminiń paıda bolýyna sebepshi boldy. Qazan tóńkerisinen keıingi dáýir jáne azamat soǵysy ónerde óte kúshti romantıkalyq serpilis týdyrdy. Qoǵam týdyrǵan jańa adam tebirenisin beıneleý, shyndyq ómirge nazar salyp, oqıǵalar men oktıabr qaharmandaryn dáripteý etek aldy. О́tken ǵasyr basynda paıda bolǵan ulttyq romantızm jańa jaǵdaıǵa beıimdelip, óz ómir súrýin jalǵastyrdy.
Sýretker ıdealy, onyń qoǵamdyq ıdealmen bite qaınasýy kez kelgen shyǵarmada tóbe kórsetse de, onyń osy boı kórsetýi ár túrli bolyp keledi. Naqty – realıstik týyndylarda ıdeal keıipkerdiń áreketin, ózara qarym – qatynasyna, barlyq kórkemdik kesteleýge nur shashatyn jasyryn jaryq kózi retinde ne ana, ne myna qaharmannyń is – áreketin ashyp beredi. Biraq tabıǵılyq buzylmaýǵa tıis. Jasandylyqqa jol joq. Romantıkalyq shyǵarmada bári de basqasha bolyp keledi. Munda ıdeal obrazdar harakteri men júıesine úlken áser etedi. Kórkemdik órneginen aıqyn kórinip, óziniń beıneli tańbasyn basady. Aqyn paıymdaǵan rýhanı qundylyq beınede ózgeshe álpetke ıe bolady. Ideal tek jaǵymdy keıipkerdi áspettep qoımaıdy, jeksuryndyq ta erekshe ıdealǵa ıe bolady:
Lek – lek jyndaı
Jaý aınala qursandy
Qan sorǵyshtar
Bar quralyn jumsady,
Antanta sum
Attandasyp,
Jantalasyp,
«Qyr, qyr!» desip,
Jyndy sumdar urysady.
S. Seıfýllın.
Buryn ádebıetimizde jeksuryn beıneler: Medǵat, Murat, Júsip t.b. bolyp kelse, endi tutas bir áleýmettik top jınaqtalyp, tıpajdanyp jyrlana bastady. Ony eki túrli turǵydan qarastyrýǵa bolady. Biri – ultshyldar.
Sen keshe saıada jattyń ǵoı?
Arsyldap talaıǵa shaptyń ǵoı?
Mashınıst sııaqty kir basqan
Talaıdy julmalap qaptyń ǵoı? –
dep, aqyndar ózderi ınternasıonalızm jaýlary dep eseptegenderin syn sadaǵyna alǵan dáýir edi. Ekinshisi – býrjýa beınesi.
Sovetstan – segiz jasar arystan,
Sansyz jaýyn qaltyratqan alystan.
Álemdi alǵan
Shynjyr salǵan,
Eski jalǵan
Jeti basty jalmaýyzben alysqan, –
dep Sáken tolǵanady. Munyń barlyǵyn jazý tek oı, ıdeıa bildirý emes, tehnıkany da jete meńgerý ekenin baıqatady. Tehnıkasyz ıskýsstvoda kúsh joq, óleń onsyz ıdeıasyn asha almaıdy aqyndyq sheberlik te tek obrazǵa, til baılyǵyna ǵana baılanysty emes, tehnıkaǵa da táýeldi[3,197]. Sákenniń jańa túr tabýdaǵy, leksıka men sóılem qurylysy salasyndaǵy ózgeris, jańalyqtary ádebıetshiler qaýymy arasynda birden qoldaý taýyp ketken joq.
Adamdyq «Men» dúnıedegi birden – bir, ári jalǵyz shyndyq retinde shyǵarmashylyq kúshtiń jasampazdyǵy retinde tanylyp, tulǵalyq bir tektilik aqyr aıaǵynda búkil adamzattyń ózindik tanym – túsinigimen úılesetindigi romantıkterdi ımandaı uıytty. Ol Islam áleminde – Muhammed paıǵambarǵa, Almanııada – Hıtlerge degen, Fransııada – Bonapartqa degen, Resseıde jáne onyń quramynda bolǵan Qazaqstanda – Lenınge degen senim saıası romantızmde Bonapartızmdi týǵyzdy, osy ustanym saıasılanǵan erekshe tulǵalardy jyrǵa qosýǵa kedergi bola almady. Osyny oryndy ańǵarǵan M. Gorkıı: «Romantızm... tulǵany qoǵamnan joǵary qoıyp, ony erekshe tylsymǵa orantyp, adamnyń erek qabiletimen marapattap kórsetýge tyrysady»[4,43] – dep atap kórsetti. Bul Sákenniń saıası adasýy emes, óz dáýirindegi ádebı proseske ózindik ustanymymen aralasýy boldy.
Romantıkalyq óner – kórkem mádenıet tarıhynda ózinshe erek qubylys. Onyń qazaq ádebıetindegi Sáken sııaqty iri tulǵalarynyń shyǵarmashylyǵyndaǵy orny men mańyzyn anyqtap almaı, kórkemdik damýynyń zańdylyqtaryn tyńǵylyqty zertteý múlde múmkin emes.
Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń
«Nur-Sultan qalasynyń Birlesken murajaılar dıreksııasy»
MKQK Sáken Seıfýllın mýzeıiniń biliktiligi
joǵary deńgeıli mamany S. D. Magzımbaeva
Paıdalanǵan ádebıetter tizimi
1.О́mirálıev Q. Abaıtaný men Muhtartanýdaǵy jańa óris // Jalyn № 2, 1981.
12 2.Tileshov E.E. Sýretker jáne kórkemdik ádis – Almaty, «Arqas», 2005. 278
b.
29 3.Qırabaev S. Seıfýllın. Monografııa. Jazýshy, Almaty.1974. 432 b.
36 4.Gorkıı M. Istorııa rýsskıı lıteratýry. M., 1939.