«Egemen Qazaqstan» gazetine jaqynda «Balanyń tili shyqsa – tátti» atty maqala jarııalanǵan bolatyn. Osy bir ózekti másele kóterilgen materıaldan keıin qolǵa qalam aldyq. О́ıtkeni onda áriptesimiz balanyń damýynda ata-ananyń bilimi mańyzdy ekenin aıtypty. О́te oryndy sóz. Al sábıdiń fızıologııalyq, psıhologııalyq, til damý erekshelikterinen habary joq jandardyń tanymyn keńeıtý – biz sekildi mamandardyń mindeti.
Bala tiliniń kesh shyǵýy tehnıka men tehnologııa damyǵan zamanda túıindi túıtkilge aınalyp tur. Degenmen ár qıyndyqtan shyǵýdyń keminde bir joly bolatynyn umytpaýymyz kerek. Men usynatyn jol qaısy?
Kún uzaryp, jaz jaqyndap keledi. Mundaıda árıne, kúnine bir mezgil serýenge ýaqyt tabylady. Al kóp ata-ana dál osy serýenniń bala tilin, sóıleýin damytýdyń taptyrmaıtyn tásili ekenin eskere bermeıdi. Logoped retindegi tájirıbemizde kóz jetkizgen oı osy boldy: «Tildi damytýǵa eń qolaıly orta men tásil – kóshede serýendeý». Muny atalǵan tásildi qoldanyp júrgen ózge áriptesterim de rastaı jatar. Áýeli nelikten qolaıly, tıimdi ekenin qysqasha taldaı keteıik.
Bala kóshede serýendegende aınalasyndaǵy álem týraly túsinigin keńeıtedi, áser alady. Kóshedegi kórinisterge: úılerge, adamdarǵa, kólikterge, aǵashtarǵa, qustarǵa, janýarlarǵa qarap, jańa dybystar men ıisterdi tanıdy. Tabıǵat-ana syılaǵan osy «baılyqtyń» bárin, adamzat eńbegimen jasalǵan ıgilikti sózben aıtýǵa múmkindik týady, shabyt alady.
Demek bala belsendi qozǵalsa, jańa áserge bólenedi. Saıabaqtaǵy joldarda júgiredi, oıyn alańyndaǵy baspaldaqqa kóteriledi, kógershinderdi ushyryp oınaıdy, qar nemese muz, qum ıakı shuńqyrdaǵy sýdy qaraıdy. Basqasha aıtqanda, jas zertteýshiniń qozǵalys belsendiligi onyń sóıleý jáne aqyl-oı damýynyń mindetti shartyna aınalady.
Mine, sondyqtan da sóıleýdi damytatyn serýender neǵurlym kóp bolsa, balanyń sózdik qory baıı túsedi jáne kóz aldyndaǵy dúnıe onyń óz betinshe sóıleý qabiletin qalyptastyrady.
Iá, tildi damytatyn serýen dedik. Mundaı serýendi qalaı uıymdastyrýǵa bolady? Sınonımderdi qoldaný arqyly sóılemińizdi túrlendirýge tyrysyńyz: dymqyl qumdy dymqyl, ylǵal dep ataýǵa bolady. Balany salystyrýǵa jáne taldaýǵa úıretińiz: tańerteń qum shyqtan (jańbyrdan keıin) ylǵal boldy, al kúndiz kúnniń shýaǵynan keýip ketedi. Balamen birge qumǵa qarap, qurǵaq qumnyń tógilip jatqanyna nazar aýdaryńyz, al dymqyl qumnan túrli formalar jaqsy shyǵady, óıtkeni ol sýmen «jabysady». Qumsalǵyshta oınap, shelekke nemese qumyraǵa qum toltyryp, qum jolaǵyna jol tósep jatqanda, bala mezgil-mezgil anasynyń bul zattardy qalaı ataıtynyn estýi kerek. Anasynyń sózinde (qum – qumdy – qumsalǵysh – qumsaýyt» sekildi sózjasamdar bolǵany jón. Sonda bala birtindep tildiń qupııasymen tanysady. Jáne qarsy mándes sózderdi de qoldaný qajet. Sol arqyly «jaqsy» jáne «jaman», «úlken» jáne «kishkentaı» degen sózderdi ajyrata bilýdi úırenedi.
Qarapaıymnan – kúrdelige qaǵıdasy. Tıin. Tıin sekiredi, Tıin jańǵaq jeıdi. Tıin butaqtyń artyna tyǵyldy.
Sóıleýdiń durys grammatıkalyq qurylymy úshin kóshede sanaǵan da jaqsy nátıje beredi: bir qyzyl mashınA, ártúrli mashınaLAR, ...qyzyl mashınaLARǴA. Osylaısha bala sanaýdy, tústerdi ajyratýdy, kópshe túrde jalǵaýlardyń qalaı jalǵanatynyn biledi. Mysyqtardy, kepterlerdi, tastardy, japyraqtardy jáne basqalardy sanaýǵa bolady.
Dybystarmen oınaımyz: biz berilgen dybysy bar zattardy tabamyz, sózdegi «Sh» dybysy sózde neshinshi ekenin aıtamyz (qashyq – úshinshi). «Sh» dybysy sózdiń basynda (shana), sońynda kezdesetin sózderdi de (Saırash) tabamyz.
«Bir-kóp» oıyny. Mende bir qysqa taıaq bar, al sizde uzyn taıaqtar kóp. Mende bir baq-baq bar, dalada uzyn-qysqa baq-baqtar bar. Bala qazaq tilinde kóptik maǵyna beretin (kóptegen, biraz, barlyq, on shaqty, myńdaǵan) sózderden keıin keletin zat esimge kóptik jalǵaý jalǵanbaıtynyn túsinýi kerek. Mysaly, aýlada kóp baq-baq bar. Bala 5 jasqa deıin aqparatty barynsha este saqtaýǵa qabiletti keledi. Ol keıbir kúrdeli erejeni túsinbese de, aıtylýy este saqtalyp, sanasynda jattala beredi.
Jumbaqtar. Aınalańyzdaǵy bir zattyń ataýyn jasyryńyz jáne birinshi dybysyn atańyz nemese zatty sıpattańyz. Bala sony tabýy qajet.
Jaıaý júrýdegi taǵy qandaı áser nemese aınaladaǵy múmkindik sóıleýdi damytýǵa túrtki bola alatynyn sizdiń zeıinińiz ben qııalyńyz aıtady.
Biraq myna nárselerdi este saqtaý mańyzdy:
– serýennen jarqyn áser, jaǵymdy emosııa qalyptasý kerek. Bul – balany sóıleýge ıtermeleıtin eń tıimdi quraldardyń biri. Basqasha aıtqanda, bala sonyń áserinen kórgenin aıtýǵa qulshynyp, bul týraly jaqyndaryna, dosyna jetkizýge asyǵady.
– sóıleý jańa dúnıe jasaýǵa baǵyttalsa, bala qyzyǵady. Aınalasyn túsinýge ǵana emes, bala úshin jańa nárseni úırenýge, jańa dúnıe jasaýǵa, qorshaǵan álemdi tanýǵa baılanysty kúrdeli aqyl-oı áreketterin oryndaýǵa múmkindik beredi.
Taza aýada qyzyqty serýen men kóńildi dıalog kóp bolsyn!
Aıdana BALǴABEKOVA,
«Qarlyǵash» balabaqshasynyń logopedi