Balalardyń quqyǵyn qorǵaýǵa basa mán beriledi

Buǵan deıin qujat Májiliste maqul­danyp, Joǵarǵy Palata qaraýyna ji­berilgen edi. Zań jobasy qoǵamda qyzý talqyǵa tústi. Atalǵan másele jóninde baıan­dama jasaǵan senator Lázzat Súleı­men jobany ázirleý kezinde balalardy qor­ǵaý salasyndaǵy, halyqaralyq stan­dart­tar, damyǵan memleketterdiń halyq­aralyq tájirıbesi eskerilgenin atap ótti.

«Birinshi, «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekske eger káme­letke tolmaǵan balaǵa týysy, ógeı ákesi (sheshesi) tulǵasynda dereý qamqorshy ta­ǵa­ıyndaý qajet bolsa, tıisti organdar psı­ho­logııalyq daıyndyqtan ótkizbesten qam­qor­shylyqty belgileýge quqyly. Qazirgi zańnama boıynsha balany alý úshin 1 jyl psıhologııalyq daıyndyqtan ótý kerek.

Ekinshi, «Halyq densaýlyǵy jáne den­saýlyq saqtaý júıesi týraly» kodekske múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan medısınalyq ońaltý ortalyqtaryn tek astanada, oblystarda, qalalarda ǵana emes, aýdan ortalyqtarynda, qol­da­nystaǵy aýrýhanalar men emhanalardyń ba­zasynda qurý boıynsha jergilikti atqa­rýshy organdardyń quzyreti beki­tiledi», dedi depýtat.

Bul norma aýyldyq, aýdandyq eldi mekendegi erekshe qajettiligi bar balalardy ońaltý qyzmetin qoljetimdi etpek. Osylaısha, árdaıym medısınalyq pro­sedýralarǵa muqtaj balalardy tolyq­qandy qamtýǵa jol ashylady.

Úshinshi, «Turǵyn úı qatynastary týra­ly» zańǵa ata-anasynyń qamqor­ly­ǵynsyz qalǵan balalardy memlekettik turǵyn úı qorynan baspana alý úshin esepke qoıýdyń merzimin 6 aıdan 3 aıǵa deıin qysqartý boıynsha túzetýler engiziledi. Osy merzimniń jetkilikti ekenin tájirıbe kórsetip otyr.

Tórtinshi, «Qazaqstan Respýblı­ka­syn­daǵy balanyń quqyqtary týraly» zańǵa «Balany jábirleý (býllıng)» túsi­nigi engiziledi. Býllıng – qorlaý sıpa­tyndaǵy júıeli (eki jáne odan kóp) áreket­ter, qýdalaý nemese qorqytý, onyń ishinde qandaı da bir áreketti jasaýǵa nemese jasaýdan bas tartýǵa májbúrleýge baǵyttalǵan áreketter, sol sııaqty jarııa túrde nemese buqaralyq aqparat qural­dary jáne kommýnıkasııa jelileri paıdalanyla otyryp jasalǵan dál sol áreketter», dedi zań jobasynyń negizgi qaǵıdalarymen tolyq tanystyryp ótken L.Súleımen.

Senatordyń aıtýynsha, mundaı túsinik mektep oqýshylary arasynda ótki­zilgen áleýmettik saýaldamanyń nátı­jesinde zańnamalyq deńgeıde alǵash ret engizilip otyr. Sondaı-aq bul – kámeletke tolmaǵandardyń ortasynda zorlyq-zombylyq, kemsitý, qysym kórsetýdiń aldyn alýdyń, eresekterdiń balaǵa qarym-qatynasynyń mańyzdy tarmaǵy. Norma ǵalamtor keńistiginde jasalǵan osyndaı áreketterge de qatysty. Zań jobasy arqyly balaǵa ǵalamtor keńistiginde jasalǵan kıberbýllıng derekterin qaraý, alyp tastaý máselesi boıynsha aryz tártibi de qarastyrylady.

«Memleket balanyń jeke basyna eshkimniń tıispeýin, ıaǵnı balaǵa fızı­kalyq nemese psıhıkalyq kúsh kórse­týden, adamnyń qadir-qasıetine qatygez­dikpen, dórekilikpen qaraýdan, ony qorlaýdan qorǵaıdy. Endi «Balany býllıngten» qorǵaý quqyǵy bekitiledi.

Bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organǵa psıhologııalyq qyzmetterdiń ju­mys erejesin, balany qýdalaýdyń (býl­lıngtiń) aldyn alý qaǵıdalaryn ázirleý men bekitý boıynsha quzyrettilik berý kózdelip otyr. Buǵan deıin bul ókilettilik jergilikti atqarýshy organdarda boldy. Jumys nátıjesi mardymsyz.

Kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý ortalyqtaryna 3 jastan 18 jasqa deıingi qaraýsyz, qorǵansyz qalǵan balalar ýaqytsha ornalastyrylady. Osyǵan deıin bul ortalyqtarda balanyń ata-anasyn nemese basqa da zańdy ókilderin anyqtaý ǵana qajet edi. Endi olarǵa osy balalardy berý týrasyndaǵy qyzmeti naqtylanyp otyr», dedi depýtat.

Qujatta kórsetilgen besinshi ózgeris «Bilim týraly» zańǵa qatysty. «Ulttyq bilim berý derekqory» aqparattyq júıe­siniń bilim berý salasyndaǵy ákimshilik jáne ózge de derekterdi jınaýǵa, óńdeýge jáne taldaý boıynsha fýnksııalary anyqtalady. Onlaın-oqytýdy engizýge baǵyttalǵan túzetýler bar. Sondaı-aq kolledjderge akademııalyq derbestik berý kózdelip otyr.

Joǵary oqý oryndarynyń bilim berý sapasyn arttyrý, sondaı-aq olar­dyń qoǵam, memleket, stýdentter, ata-analar qoǵamdastyǵy aldyndaǵy jaýap­kershiligin kúsheıtý maqsatynda jańa joǵary oqý oryndary úshin lısen­zııanyń, jumys istep turǵan joǵary oqý oryndary úshin olar kadrlar daıarlaýdyń jańa baǵyttaryna lısenzııa qosymshalaryn alǵan kezde 5 jyldyq merzim engiziledi.

«Lısenzııasynan aıyrylǵan bilim berý uıymdary stýdentterdi oqýyn jalǵastyrý úshin basqa joǵary bilim berý uıymdaryna aýystyrýǵa jáne olardyń jeke isterin tapsyrýǵa tıis. Kelesi máse­le. Keıingi úsh jylda jalpy bilim bere­tin pánder boıynsha halyqaralyq olım­pıa­dalardyń jáne halyqaralyq kon­kýrs­tar men sporttyq jarystardyń je­ńim­paz­dary men júldegerlerine joǵa­ry bilim bilim berý uıymdaryna grant berý arqyly qabyldaý sharttary retteledi.

Altynshy, «Pedagog mártebesi týraly» zańǵa jalpy bilim beretin pánder bo­ıynsha halyqaralyq olımpıadalardyń je­ńim­pazyn, júldegerin daıyndaǵan peda­gogke bıýdjet qarajaty esebinen bir­jolǵy syıaqy-kótermeleý qaralyp otyr.

Jetinshi, «Arnaýly áleýmettik qyz­metter týraly» zańda áleýmettik qyzmet­kerlerdiń quqyqtary men mindetteri naqtylandy. Áleýmettik qyzmetker kásibı minez-qulyq etıka normalaryn saqtaýy jáne áleýmettik qyzmet kezinde jeke josparyn qurýy mindetti bolady.

Segizinshi, jobada «Baılanys týraly» jáne «Aqparattandyrý týraly» zańdarǵa BAQ salasyndaǵy ýákiletti organnyń quzyretin telekommýnıkasııa jelilerinde ulttyq zańnamany saqtaý bóliginde ózara is-qımyl máselelerimen naqtylaý usynylady. Sheteldik onlaın-platformalar jáne jedel habar almasý qyzmetteriniń zańdy ókilderiniń mártebesi men mindetteri naqtylandy», dedi L.Súleımen.

Zań jobasy jóninde pikir bildirgen Senat Tóraǵasy balalardyń múddesin qorǵaý Prezıdentimiz belgilep bergen memlekettik saıasattyń basym­dyq­tarynyń biri ekenin aıtty. Sondyqtan bul salada qoldanylyp júrgen tásilder men quqyqtyq tetikter únemi jańartyp otyrýdy qajet etedi jáne týyndaǵan syn-qaterler men problemalarǵa qarsy der kezinde áreket etýdiń de mańyzy zor.

Soǵan baılanysty zań jobasynda balalardyń quqyǵyn qorǵaýǵa basa mán berildi. Atap aıtqanda, bul qujat jetim balalar men ata-anasynyń qamqor­lyǵynsyz qalǵan balalardy turǵyn úı alý úshin esepke qoıý merzimin qysqartýdy kózdeıdi. Sondaı-aq balalardy ońaltý ortalyqtaryn qurý boıynsha jer­gilikti atqarýshy organdardyń quzyreti keńeıedi jáne balalardy jábirleýden, onyń ishinde kıberbýllıngten qorǵaýǵa qatysty zańnamalyq sharalar engiziledi.

Bul zań jobasy qoǵamda qyzý talqy­lanǵany belgili. Azamattyq qoǵam belsen­dileri balalardy qorǵaý týraly normalardy iske asyrýǵa qatysty túrli usynystary men pikirlerin bildirdi. Palata Tóraǵasy senatorlar kelip túsken ótinishterdi eskerip, zań jobasyndaǵy normalardy muqııat zerdelegenin, sonyń nátıjesinde birqatar erejeni qaıta qaraýdy usynyp otyrǵanyn jetkizdi.

Osyǵan oraı Máýlen Áshimbaev sena­torlar engizgen birqatar naqty túzetýge toqtaldy. Atalǵan ózgeris­terge sáıkes balaǵa qatysty kıberbýllıng faktileri boıynsha ótinishterdi sol úshin arnaıy qurylǵan saraptama toby qaraıdy. Senat Tóraǵasynyń aıtýynsha, buǵan deıingi jobada bul máselelerdi sheshý ýákiletti organnyń jeke-dara quzyretine jatqyzylǵan.

«Senatorlar zań jobasynan ýákiletti organǵa óz qalaýy boıynsha ınternet-resýrstardyń, áleýmettik jeliler men messendjerlerdiń qoljetimdiligin shek­teýge ne jumysyn toqtata turýǵa múmkin­dik beretin ókilettikterdi alyp tastady. Soǵan sáıkes onlaın-platformalardyń ókilderimen ózara is-qımyl kezinde balaǵa qatysty kıberbýllıng dep tanylǵan aqpa­ratty ǵana joıýǵa mán berildi. Mun­daı tártip balalarǵa qatysty kıberbýl­lıng faktilerine jedel nazar aýdarý men qoǵamnyń aqparatqa degen sura­nysy arasyndaǵy teńgerimdi ortany tabýǵa múmkindik beredi dep senemiz. Mun­daı qadam «Jańa Qazaqstan» tujyrym­damasyna jáne Memleket bas­shysynyń bastamasymen elimizde júrgi­zilip jatqan saıası reformalardyń maz­mu­nyna saı keledi», dedi Máýlen Áshim­baev.

Palata otyrysynyń qorytyndysy boıynsha zań jobasyn atalǵan jáne basqa da túzetýlermen Májiliske qaıtarý týraly sheshim qabyldandy.

Sonymen qatar otyrys barysynda senatorlar kóktemgi sý tasqyny boıynsha eldegi jaǵdaı jóninde ortalyq memlekettik organdar men óńir basshylarynyń málimetterin tyńdady. Esterińizge sala keteıik, ótken aptadaǵy Palata otyrysynda senator Sergeı Ershov osy máseleni kóterip, Úkimetten tótenshe jaǵdaılarǵa, onyń ishinde sý tasqynyna qarsy turýǵa arnalǵan zańnamalyq jáne júıeli sharalar týraly aıtyp berýdi suraǵan edi.

Soǵan baılanysty depýtattardyń saýaly boıynsha búgingi jıynda Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Iýrıı Ilın, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev jáne Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystary ákimderiniń orynbasarlary sóz sóıledi. Senatorlar ınfraqurylymdyq máselelerge, sý resýrstaryn basqarýǵa jáne taǵy basqa jaıttarǵa qatysty usynystaryn aıtty.

Máýlen Áshimbaev Úkimet tótenshe jaǵdaı saldaryn joıýǵa ǵana nazar aýdarmaı, tasqynnyń aldyn alýǵa da baǵyttalǵan naqty qadamdar jasaýǵa tıis ekenin aıtty.

«Buǵan deıin senatorlar parlamenttik tyńdaýlarda jáne depýtattyq saýaldar arqyly birneshe ret Úkimetke osy baǵyttaǵy problemalardy sheshý joldaryn usyndy. Biraq áli kúnge deıin naqty nátıje joq. Bul máselege nemquraıdy qaraýdyń saldary qandaı bolatynyn bárimiz kórip otyrmyz. Sondyqtan qazir keshendi sheshimder qabyldaý qajet. Osy rette Úkimet músheleri búgin senatorlar kótergen máseleler men aıtqan usynystardy aldaǵy jumysta eskeredi dep senemiz», dedi Senat Tóraǵasy.

Otyrys kezinde senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn da joldady. Serikbaı Trumov Úkimet basshysy Álıhan Smaılovqa joldaǵan saýalynda Mańǵystaý oblysynyń turǵyndaryn aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesin kóterdi. Bul rette ol Jańaózen qalasynyń halqyn taza aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin teńiz sýyn tushytý zaýytyn salý jumystaryn tezdetýdiń mańyzdy ekenin aıtty.

Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa joldaǵan saýalynda Erik Sultanov Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy avtomobıl joldaryn jaqsartý boıynsha jedel sharalar qabyldaý kerektigine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, mundaı qadam óńirdiń ǵana emes, tutas elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna mýltıplıkatıvti áser etedi.

Tótenshe jaǵdaılar mınıstrine joldaǵan saýalynda Álimjan Qurtaev sý sharýashylyǵy boıynsha bólek memlekettik organ qurýdy usyndy. Bul memlekettiń sý sharýashylyǵy saıasatyn jetildirý jáne osy salany basqarýdyń qalyptasqan qurylymyn qaıta qaraý turǵysynan mańyzdy qadam bolmaq.