Jaqynda redaksııamyzǵa seksen degen seńgir jasqa kelgenshe sot pen prokýratýranyń tabaldyryǵyn tozdyryp, ádildik izdep júrgen qarııa keldi. Taraz qalasynyń turǵyny, talaı jyl Jambyl oblysynyń aýylsharýashylyq salasynda jaýapty qyzmetter atqarǵan Amanqul aqsaqal Nysanbaev «eń quryǵanda kózi tiri kezimde urpaǵyma adal ekenimdi dáleldep bersem», degen tilegin jetkizdi.
Eńbek ardageriniń «Qulja-О́KB» JShS-ne (Amanqul qarııa osy seriktestiktiń dırektory) qatysty daýly ispen shaǵymdanyp júrgenine 26 jylǵa jýyqtapty. Osy ýaqyttyń ishinde quzyrly organdardan 140-tan astam resmı hat alǵan. «Barmaǵan jerim, qaqpaǵan esigim qalmady. Sot, prokýratýra organdary ótinish, talap aryzdarymda jazylǵan jaıdyń aq-qarasyn teksermesten tek syrǵytpa jaýap berip keledi. Sol sebepti de istiń mán-jaıyna múldem sáıkes kelmeıtin sheshimder shyǵarylyp otyr. Saldarynan áli kúnge deıin quqyǵymdy qorǵaı almaı júrmin. Sońǵy úmitim – senderde», dep qolymyzǵa eki býma qujattyń kóshirmesin ustatty. Sóıtsek, qarııanyń talaı jyldan beri aqıqatyn izdep júrgen eki daýly isi bar eken.
Birinshisi – «Qulja-О́KB» JShS men «Dostyq» beketi arasyndaǵy daýǵa qatysty. Oqıǵa seriktestiktiń 1996 jyly kelisimshart boıynsha О́zbekstannyń Chırakchı aýdandyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy mekemesine quny 261 269 AQSh dollary turatyn aýylsharýashylyq tehnıkasyn ótkizgennen bastalǵan. О́tkizilgen tehnıkanyń aqysyna О́zbekstan Mınıstrler kabıneti quljalyqtarǵa 760 tonna maqta lıntin bergen. Alys-beristi rastaıtyn anyqtama, qaýly kóshirmeleriniń barlyǵy qujatta qanttaı bolyp tirkelip tur. Keıinnen JShS 760 tonna maqtany Qytaıdyń «Sııýı» fırmasyna satyp, taýardy sol jaqqa jiberýlerin aıtqan. Arnaıy berilgen jasaq Qashqadarııa oblysyndaǵy Kasbı, Iаkkabag, Sharhrısabz, Chırakchı maqta zaýyttarynan maqtany 17 vagonǵa tıep, tikeleı Qytaıǵa jiberedi. Taýar tasymaldaýǵa jumsalatyn shyǵyn Chırakchı aýdandyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy mekemesine júkteledi. Alaıda Qytaıǵa satylǵan maqtanyń aqshasy tolyq tólenbegendikten, sońǵy 2 vagon shekaradaǵy «Dostyq» beketinde qalyp qoıady. Beket basshylarynyń kelisimimen 2 vagon maqtany Qytaıdyń «Sın-Dıan» kompanııasyna satyp, aqysyna olardan 65 tonna kúrish alǵan. Al kúrishti Taraz qalasyndaǵy 3 mekemege taratyp beredi. «Sebebi, О́zbekstanǵa ótkizgen tehnıkanyń keıbir bólshekterin aqshasyz, senimhatpen alǵan bolatynbyz», dep túsindirdi aqsaqal.
«Endi 2 vagon maqtany «Sın-Dıan» kompanııasynyń atyna rásimdep, júkti jóneltýge Almaty qalasynan qaıtyp kelsek, «Dostyq» beketi ol maqtany óz betterinshe «Sııýı» fırmasyna berip jiberipti», deıdi osydan shırek ǵasyr bolǵan oqıǵany kúni keshe bolǵandaı táptishtep túsindirip bergen A.Nysanbaev. Osydan keıin «Dostyq» beketi men jaýapkershiligi shekteýli seriktestik arasynda múlik daýy týyndap, is sotqa jetedi. Al seriktestik taratyp jibergen kúrishtiń qaryzynan qutylý úshin bar mal-múlkin, úı-jaıyn satyp, jetpegen aqshasyn elden qaryz alyp tólep bergen.
«Sottaǵy is saǵyzsha sozyla bergen soń 2 vagon maqtanyń artynan izdeý salyp Qytaıǵa bardym. Barsam, «Dostyq» beketiniń adamdary «Sııýı» fırmasynan 2 vagon maqtanyń aqshasyn alyp, «Qulja-О́KB» JShS atynan «150 000 jáne 387 800 AQSh dollaryn aldym» dep ótirik qolhat berip ketipti. Osy qujattardy negizge alǵan qytaılar menen artyq alǵan aqshany qaıtarýymdy talap etip, azamattyq pasportymdy alyp qoıdy. Sebebi, qytaılardyń bizden alǵan 760 tonna maqtasy kelisimshart boıynsha 250 800 AQSh dollaryna baǵalanǵan edi. Endeshe ótirik qolhattaǵy sonsha artyq aqshany maǵan ne úshin beredi?», degen qarııa daýly istiń Qytaıda arnaıy qaralyp, sot saraptamasynyń sheshimimen ol qolhattardyń jasandy ekendigi dáleldengenin de jetkizdi. «Alaıda, «Sııýı» fırmasy aqshany «Dostyq» beketine bergendigin aıtyp, maǵan aqsha tóleýden bas tartty. Sonymen men alty aı Qytaıda qorlyq kórip, sol jaqtaǵy qazaqtardyń kómegimen elge qaıttym», deıdi aýyr kúnderin bir sát esine túsirgen aqsaqal.
Ol kisi Qytaıdan elge qaıta almaı júrgende 1998 jyldyń 20 mamyrynda JShS men «Dostyq» beketi arasyndaǵy daý boıynsha is Almaty qalalyq sotynda qaralyp ketedi. Almaty kólik prokýratýrasy quljalyqtardyń múddesin qorǵap sotqa talap-aryz jáne «Quljanyń» kinásizdigin kórsetip, talap qoıý merzimin qalpyna keltirýin surap sotqa hat jibergen. Biraq isti qaraǵan sýdıa bul hatty nazarǵa almaı, kerisinshe «Qulja»-nyń ózin О́zbekstan men Qytaı arasyndaǵy «deldal» retinde kórsetken. Osylaısha talap qoıý merziminiń ótip ketkendigin jeleý etip, talap-aryzdy qanaǵattandyrýsyz qaldyrǵan.
«Seriktestiktiń óz qarajatyna satyp alǵan maqtasyn «Dostyq» beketiniń basqa bireýge berip jiberýge qandaı qaqysy bar? Isti qaraǵan sýdıa О́zbekstannyń qabyldaǵan sheshimin nege esepke almaıdy? О́ıtkeni sýdıa О́zbekstan qujattarymen múldem tanyspaǵan. Ol qujattar týraly sot sheshiminde biraýyz sóz joq. Qabyldanǵan sot sheshimine bergen narazylyq aryzymyz da qaraýsyz qaldy. Almaty kólik prokýratýrasy sot sheshimine narazylyq keltirýden bas tartyp, qytaılarǵa bergen jasandy qujattary úshin «Dostyq» beketi qyzmetkerleriniń ústinen qylmystyq is qozǵaýdyń ornyna «Quljany» maqtanyń egesi emes, ortadaǵy «deldal», olardyń bul iske aralasýǵa qaqysy joq», degendi jeleý etip aqyr sońy isti qysqartyp tastady. Bul 2000 jyl bolatyn. Arada attaı 12 jyl ótkennen keıin meniń aryzyma baılanysty 2012 jyldyń 16 shildesinde Bas kólik prokýrorynyń orynbasary A.Tursynbekovtiń qaıta tekserýinen keıin joǵaryda kórsetilgen sheshimderden shıkilik shyǵyp, «Quljanyń» «deldal» emes, maqtanyń egesi ekeni anyqtaldy. Al osynyń ózi uıat emes pe?», deıdi sharasy taýsylǵan qarııa.
Osydan keıin de Amanqul aqsaqal ádildik izdep, biraz sarsańǵa túsedi. Alaıda istiń eskirip ketýine baılanysty eshqandaı nátıje shyǵara almaǵan.
«О́tken jyly Ákimshilik rásimdik prosestik kodeks kúshine engende bir úmit oty tutanǵandaı boldy. Bar qujatymdy qoltyqtap, qarttyq kelgende eń quryǵanda «deldal», «alaıaq» emes ekenimdi dáleldep keteıinshi dep, Almaty qalasynyń ákimshilik sotyna taǵy aryz berdim. Olar aryzymdy ekonomıkalyq sotqa siltepti. Al bul sot isti qaraý úshin aldyn ala 1 146 007 teńge baj salyǵyn tóleýdi talap etip, isti qaramastan keri qaıtaryp jiberdi. Nege? Bul is alǵash ret Almaty kólik prokýratýrasynyń talap-aryzy boıynsha 1998 jyly qaralyp, sot sheshimi shyqqan joq pa? Endi sol sheshimniń durystyǵyn tekserý úshin nege baj salyǵyn tóleýim kerek?», deıdi «Dostyq» beketi men quqyq qorǵaý oryndarynyń tarapynan jasalynǵan qııanatqa shyr-pyr bolǵan qarııa.
Ekinshi is – Máskeý asyp ketken mıllıonǵa qatysty. Túsinikti bolý úshin oqıǵany basynan bastaıyq. 1991 jyly «Qulja-О́KB» JShS Máskeý qalasyndaǵy «Elıtron» seriktestigimen Taraz qalasynda qurylys mekemesine qajetti zattardy shyǵaratyn zaýyt salmaqshy bolyp kelisimshartqa otyrady. Kelisimshart talaby boıynsha «Elıtron» aqshasy tólengen soń zaýytqa qajetti qural-jabdyqtardy ózderi alyp kelip ornatýlary tıis bolǵan. Osylaısha «Qulja» Tarazdaǵy «Taım-Bank»-ten nesıe alyp, bir mıllıon úsh júz myń som aqshany Ulttyq banktiń Jambyl oblystyq basqarmasy arqyly Máskeýge aýdarady. Tipti «Taım-Bank» zaýytty quljalyqtarmen birge salatyn bolyp, úlesker retinde kelisimshartqa da turady. Biraq Máskeýge jiberilgen mıllıon sol kúıi joq bolyp ketedi.
«Jibergen aqshamyz «Elıtronǵa» jetpegen soń olar kelisimshartty buzyp jiberdi. Moınymyzda qyrýar qaryz qaldy. Ústine aqsha qosyp, nesıeden áreń qutyldyq. JShS shyǵynǵa batty. Al joǵalǵan aqshany Jambyl oblysyndaǵy Ulttyq bank basqarmasy izdestirýden bas tartty. Amal joq, óz betimizshe izdeýge kiristik. 10 jyl ótkennen keıin ǵana aqshanyń qaıda jatqanyn Reseı Úkimetiniń kómegimen anyqtadyq. Ulttyq banktiń Jambyl oblysyndaǵy basqarmasy aqshamyzdy sol kezde Máskeýge jibermeı ózderi paıdalanǵan bolyp shyqty. О́ıtkeni 1992 jyly jibergen aqsha Máskeýge eki jyldan soń 1994 jyldyń 18 aqpanynda ǵana túsken. Muny Ulttyq bank bizge habarlamaǵan, bul jaıly biz tek Máskeýdegi «Fonon» bankisiniń haty arqyly bildik», deıdi mán-jaıdy bastan-aıaq baıandap bergen aqsaqal.
Alaıda onyń aıtýynsha, eki jyldan soń esepshottaryna aqsha kelip túskenimen «Elıtron» bul jaıynda quljalyqtarǵa jumǵan aýyzdaryn ashpaǵan. Kerisinshe JShS-niń atyn ózgertip, áli kúnge aqshany zańsyz paıdalanyp keledi. Bul is boıynsha da A.Nysanbaev kómek surap, talaı esikti qaqqan. Reseı prokýratýrasy, Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligine jazǵan hattarynan da esh nátıje shyqpaıdy. Bul is boıynsha qarııa Ulttyq banktiń Jambyl oblysyndaǵy fılıalyn ǵana aıyptap otyr. «Olar aqshany ýaqtyly jibermegenimen qoımaı, sol aqshaǵa qatysty qajetti qujattardy qasaqana joıyp jiberip, ózderiniń zań buzýshylyq áreketin jasyryp otyr. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 1993 jylǵy №1945-HII qaýlysyna sáıkes, olar aqshany 12 kúnniń ishinde jetkizip berýge mindetti bolatyn. Al olar bolsa aqshany 720 kúnnen keıin aýdaryp otyr. Zań boıynsha Ulttyq bank qabyldaǵan aqshanyń árbir keshiktirgen kúnine sol qarjynyń 0,5% aıyppulyn tóleýge mindetti. Bul talap ta oryndalǵan joq», degen A.Nysanbaev Ulttyq bank tarapynan keltirilgen zalaldardy óndirip alý maqsatynda talap-aryzben birneshe ret sotqa júgingenin de aıtyp berdi. Alaıda jeme-jemge kelgende sot aqsaqaldyń talap-aryzyn qaraý úshin aldyn ala memlekettik baj salyǵyn tóleýdi talap etken. Osylaısha eńbek ardageriniń 7 ret joldaǵan talap-aryzyn keri qaıtarǵan. «Prokýratýra da bizdiń múddemizdi qorǵap sotqa talap-aryz berýden bas tartty. Olardan «Sotqa júginý kerek», dep keńes berýden ary aspaǵan 100-ge jýyq hat aldyq. Seksenge kelgende men osy isterdiń aq-qarasyn ajyratyp berem dep júrip kánigi zańgerge aınaldym. Zań men kodeksterdi jattap aldym. Máselen, Azamattyq kodekstiń 353-babyna sáıkes basqanyń aqshasyn zańsyz paıdalanǵany úshin Ulttyq bank bizge aıyppul tóleýge mindetti», deıdi kodeksti qujattarymen birge qosa alyp júrgen qarııa.
Aqsha Máskeýge som kezinde aýdarylǵan. 1993 jyly tól teńgemiz shyqqannan keıin joǵarydaǵy mıllıonnan astam somnyń qunsyzdanyp ketkeni túsinikti. Alaıda Amanqul aqsaqal mynandaı dáıekterdi alǵa tartty.
«Statıstıka komıtetiniń anyqtamasyna sáıkes 1992 jyldyń 1 aqpanynan 1993 jyldyń 15 qarashasyna (Qazaqstannyń teńgesi shyqqan kún) aqshanyń qunsyzdanýy 13606,7% bolǵan nemese 1 300 000 som aqshamyz 353 774,2 teńge bolǵan. Endeshe 1994 jyldyń 18 qańtarynda, ıaǵnı aqsha Máskeýge túsken kúni bul qarjy 757 642,8 teńgeni quraǵan. Demek, joǵarydaǵy qaýlyǵa sáıkes Ulttyq bank árbir keshiktirgen kúnine 0,5% aıyp aqy tóleýge mindetti bolǵan jaǵdaıda 757642 teńge keshiktirgen 720 kún úshin 2 727 511 teńgege jetken. Qarjy 1994 jyly «Elıtron» seriktestiginiń esepshotyna túskende 757 642 teńgeni quraǵan bolsa, búgingi kúni eshqandaı ósimsiz 51 375704 teńgeni qurap otyr. Al bul qarjyny «Elıtron» 28 jyldan beri tegin paıdalanyp keledi», deıdi mańdaı termen tapqan ár tıynyna esep júrgizip kelgen aqsaqal. Bizge ustatqan bir býma qujatta osy iske baılanysty barlyq dáleldi isqaǵazdar men qujattardyń kóshirmesi tirkelgen eken.
TÚIIN. Ras, Amanqul aqsaqaldyń osynshama jyldar boıy ádildik surap, aqıqatyn anyqtamaq bolyp júrgen bul eki isi de kúrdeli. Ár sózin, ár deregi men árbir hatyn tıisti qujattarmen, quzyrly organdardyń sheshimderimen shegelep, dáleldep berip otyrǵan qarııanyń yjdaǵattyǵy men muqııattylyǵyna rıza boldyq. Alaıda san jyl sergeldeńge salǵan daýly ister qarııanyń densaýlyǵyna da salmaǵyn túsirgen. «Mende qazir bir ǵana maqsat bar – kózimniń tirisinde osy isterdi túbegeıli sheship, «Quljanyń» kinásiz, ózimniń alaıaq emes ekenimdi dáleldeý», deıdi qarııa.