Qazaqtyń uly jazýshysy, qoǵam qaıratkeri, ǵulama ǵalym M.Áýezovtiń týǵanyna bıyl – 125 jyl. Muhtar Omarhanulynyń búkil ómiri, barlyq is-áreketi týǵan eline arnaldy. Keńestik dáýirde ózi abaqtyny da, jazǵandary «qamaýdy» da kórgen, biraq saǵy synbaı tulǵalyq keıpin joǵaltpaǵandardyń biri jáne biregeıi Muhtar Áýezov desek qatelespeımiz. Dinmuhammed Qonaevtyń birde jazýshyǵa «talaı márte Joǵary Keńes depýtaty boldyńyz, endi Kommýnıstik partııa qataryna ótińiz» degen usynysyna «Dımashjan, men «Alash» partııasy qatarynda bolyp abaqtyǵa qamaldym. Endi esh partııaǵa múshe bolmaı-aq qoıaıyn» dep bas tartypty.
Jala jabylyp, qyrǵyzdyń Manasy da, qazaqtyń Jambyl Jabaevy da teristelgen shaqta arasha túsip, zııalylyǵyn tanytqan Muhtar Áýezov bolatyn. Al jazýshynyń kóne Otyrardy talqandaýdan aman alyp qalǵanyn ekiniń biri bile bermeıdi...
Baıyrǵy qala orny HH ǵasyrdyń ortasynda, dálirek aıtsaq, 1960 jyly tehnıkamen qoparylyp, quryp ketý qaýpi aldynda bolǵanyn kópshilik bile bermes. Sebebi Otyrar eskertkishterine qorǵan bolǵandar da biz osylaı ettik dep kókirekterin uryp eshqaıda barǵan emes-ti. Bolǵan jaǵdaıdy sol kezde jas bolǵan, Otyrartóbeni buzyp qysh al degen tapsyrmany oryndaýshy, jumysshylardyń brıgadıri, qazirgi Túrkistan oblysynyń Otyrar aýdanyna qarasty Sháýildir aýylynyń turǵyny Ibrahım Bronnyń aýzynan tiri kezinde estigender bar. Ibrahım Brondy kóbine aýyldastary Foma dep te ataıtyn, Otyrar aýdanynda biraz ýaqyt komhozdy basqardy, Qyzylqumǵa Moldavııadan Sovet ókimeti kúshtep kóshirip ákelgenderdiń biri. Fomanyń qazaqqa sińisip ketkeni sonshalyqty ózin dúnıe salǵan soń musylmansha jerleýdi ósıet etken eken. Estýimshe, sol tilegi qabyl bolypty.
HH ǵasyrdyń 60-shy jyldary kavkaztektes Tabıtov degen azamat «Arys» sovhozynyń dırektory bolǵan. Ol budan buryn kóne eskertkishterge baı Túrkmenııada qyzmet jasap júrgen kezinde qurylys úshin qajetti kirpishti baıyrǵy ǵımarattardy buzyp alyp paıdalanǵan tájirıbesi bar atqaminer eken. Eski tásildi paıdalaný maqsatynda aýdannyń qarııalarynan qaı jerden qysh alýǵa bolatynyn surap, kóne Otyrar ornyn anyqtap alǵan soń, ol Otyrartóbe ústine traktormen qosa jumysshylar brıgadasyn jiberipti. Otyrartóbeniń ústinde qysh alý maqsatynda eskertkishti tas-talqan etý jumystary bastalady. Bul jaǵdaıdy kózben kórip, beıjaı qala almaǵan Qoǵam aýylyndaǵy mekteptiń bıologııa pániniń muǵalimi Ákimqul Ábdiraıymov (qazirgi áıgili «Shanshar» teatrynyń negizin qalaýshy Ýálıbektiń ákesi) «Bilim jáne eńbek» jýrnalyna hat jazady. «Otyrartóbede gúrildegen traktordy, qoldaryna kúrek ustap, jumysqa qyzý kirisken adamdardyń júrgenin kórdik. Bul burynǵy Otyrar qalasynyń orny edi. Tóbeden 70 mashınadan astam ádemi kúıgen kirpishter shyqty. Onyń keıbireýiniń betinde
1 219, 1 220 degen sıfrlar bar. Qazylǵan jerdiń tereńdigi 8-9 metrdeı... Kirpish alynǵan jerler tereńdegen saıyn kúıgen aǵash, maıda tıyndar, oıýly keselerdiń synyqtary, 50 lıtrlik sý quıatyn qumyralar, iri janýarlar súıegi, taǵy basqa zattar tabyldy. Bizdiń mektep oqýshylary sabaqtan tys ýaqyttaryn osy tóbede ótkizedi. Olar taýyp alǵan bir kesek kúkirt, janǵan aǵash kómiri, arabsha jazylǵan tıyndar, kirpish, shyny synyqtary, temeki tartatyn múshtekti redaksııaǵa joldap otyrmyz. Al jiberýge bolmaıtyn zattar mektebimizde saqtalyp tur», dep aıaqtaıdy hatyn Á.Ábdiraıymov.
Ibrahım Bronnyń aıtýynsha, Otyrardan kirpish taýsylǵansha alýdy josparlaǵan sovhoz dırektorynyń buıryǵyn Muhtar Áýezov toqtatypty. Qazý jumysy júrip jatqanda ǵulama jazýshy kelip qalypty. Otyrartóbedegi sumdyqty kórgende Muhań kýálerdiń aıtýynsha, keıip álgilerdi «varvarlar» dep, ıaǵnı jabaıylar dep ursypty. «Osydan soń biz Otyrardan qysh alýdy toqtattyq», deıdi F.Bron. «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń 1961 jylǵy 4-sanynda aýyl muǵalimi Ákimqul Ábdiraıymovtyń hatymen qosa áıgili arheolog, akademık Álkeı Marǵulannyń maqalasy jarııalandy. Maqalada Otyrarda Muhtar Áýezovtiń bolǵany aıtylady. Akademık «Alystan kórinetin osy záýlim úıindiniń ózi kópshiliktiń kóńilin tartyp, «osynda ashylmaı jatqan bir syr bar-aý!» degendeı, Otyrar qalasynyń tarıhı mańyzyn kózge elestetkendeı bolady. Syrdarııa boıyna barǵan adamdardyń muny kórmeı ketetini kemde-kem-aq! О́tken jyly bul tarıhı oryndy jazýshy Muhtar Áýezov te baryp kórip, «zertteýge turatyn múlik eken», dep ketken», dep jazady. Osyǵan qaraǵanda ǵulama jazýshy 1960 jyly Otyrarda bolǵan. Akademık Otyrartóbeniń buzylyp jatqanyn qynjyla jazady: «Biraq bul qymbatty qazynaǵa Sháýildir aýdanynyń keıbir sharýashylyq oryndary sońǵy 20 jyldyń ishinde qol suǵyp, onyń ǵasyrlar boıy syr bolyp kele jatqan múlkin buza bastady. Aýdandyq mekemelerdiń keıbirine kirgende onyń edeniniń osy Otyrar qalasynan alynǵan kirpishten tóselgenin kóresiz. Kirpish izdeý maqsatymen ruqsatsyz qazylǵan bul qalanyń ornynan qanshama qymbat zattar, onyń ishinde ıskýsstvo buıymdary shyqty deseńizshi! Biraq ǵylymı ádispen, retimen qazylmaǵan soń olardyń barlyǵy ekskavatordyń ekpinimen tas-talqany shyǵyp, iske alǵysyz bolyp qalǵan. Otyrar qalasynyń kıeli jerin ruqsatsyz qazyp, odan 70 mashına tasyp alǵansha Sháýildir aýdanynyń ákimshilik oryndarynyń úndemeı tyıym salmaı qalǵanyna tańǵalýǵa bolady».
Ataqty arheologter Kemel Aqyshev, Karl Baıpaqov, Lev Erzakovıch birlesip jazyp, 1972 jyly basylǵan «Ejelgi Otyrar» atty monografııada Otyrartóbe sıpattalyp, ondaǵy tonaýshylyqpen jasalǵan shuńqyrlar týraly aıta kele kóne qalanyń ortalyq bóliginde uzyndyǵy 20 metr, eni – 3 metr, tereńdigi 2 metr transheıa bary aıtylady. Jáne ony jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, kúıdirgen qysh alý maqsatynda býldozermen qazǵany kórsetiledi.
Ibrahım Bronnan tóbeni qazǵanda qandaı qurylys buzylǵanyn suraǵanda qabyrǵalary lotos gúlimen órnektelgen edi dep jaýap beredi. Bizdiń boljamymyzsha bul ataqty Ámir Temir qaıtys bolǵan Otyrar bıleýshisiniń Berdibek saraıynyń kórinishanasy bolǵan. Sharaf ad-dın Álı Iazdıdiń «Zafar-name» atty qoljazbasynda Temirdiń Otyrarǵa kelýi bylaı sýretteledi: «Seıhýn jaǵasynan attanǵan Temir sársenbi 12 radjab kúni Otyrardaǵy Berdibektiń saraıyna kelip toqtady. Barlyq hanzadalar, ámirler jáne Temirge jaqyn bolyp sanalatyndardyń árbiri jeke bólmelerge ornalasty... Osy kezde Temirge kópten beri Deshti Qypshaq dalasynda bir jerge qańbaqtaı turaqtaı almaı júrgen Toqtamystyń eski qyzmetshisi – Qaraqoja keldi. Sol kúni Temir kórinishanaǵa saltanatty túrde kirip, bıik taqqa jaıǵasty. Onyń oń qol jaǵyna Úgedeı qaǵannan taraǵan Tanzı oǵlan, Joshy hannan taraǵan Bastemir oǵlan men Shekire oǵlan, sol jaǵyna hanzadalar Ulyqbek, Ibraım sultan, Aıdjelıa otyrdy. Toqtamys elshisin ámirler Berdibek, onyń aǵasy Shaıh Nur ad-dın, Shah Melık, Qoja Júsip alyp kirdi».
Jetpis mashına qysh alynǵan jerde ne bolǵan? Ibrahım Bronnyń jaýabyn eskersek, qabyrǵalary lotos gúlimen órnektelgen dep sıpattaǵan qyshtan órilgen qurylys Berdibek saraıynyń kórinishanasy bolsa kerek dep boljaımyz. Berdibek saraıynyń eń saltanatty bóligi – kórinishana óz qalpynda jetse Otyrar qazir týrıstik Mekke bolary anyq. О́kinishke qaraı, qazaq jerinde baıyrǵy bıleýshilerdiń saraıy saqtalǵan oryn joqtyń qasy.
Muhtar Áýezovtiń tikeleı aralasýymen Otyrartóbeniń buzylýy toqtap, saraıdyń qalǵan bólikteri, basqa da jádigerler aman qaldy deýge negiz bar. Keıde oılaımyn, dál sol zamatta Muhań kelmeı qalyp Otyrardan qysh alý jalǵasa berse ne bolar edi? Qazirgi arheologter ǵylymı qazba júrgizip ashqan jádigerler bolar ma edi, ózimizdiń, ne sheteldiń týrısterine ne kórseter edik? Otyrarǵa arasha túsýi – Muhtar Áýezovtiń óz ultynyń, adamzattyń perzenti ekenin taǵy da pash etti. Muhtar Áýezovtiń 20 jasynda jazǵan myna joldary ómirlik baǵytyn kórsetip turǵandaı: «Adamda eki túrli qylyqtyń joly bar: biri – tirshilik qamy, biri – adamshylyq qamy. Barsha dúnıedegi paıda-maqtan áýeli basyma bolsa nemese týysqanyma, eń bolmasa atalasyma bolsa dep neǵurlym ózine qaraı tartyp talap qylý, bul bir ǵana tirshilik qamyn kózdegen haıýanı salahııat dep aıtylady. Ekinshi, menen jaqsylyq tarap, adam balasyna álim kelgenshe paıdamdy tıgizsem eken degen jol. Bul ınsanııat, ıaǵnı adamdyq jol».
Gúljanat BAISARIEVA,
Otyrar memlekettik arheologııalyq
qoryq-mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri
Túrkistan oblysy