Men qazaq halqy ańsap jetken egemendigimizdi saqtap, memlekettigimizdiń ǵumyrly bolýy jolynda ter tókken jandardyń birimin. Ras, táýelsizdik bárinen qymbat. Sondyqtan qıyndyqpen kelgen táýelsizdiktiń qadirin uǵyna bilýimiz kerek. Táýelsizdik bir kúnde ornaı qalǵan joq. Eshkimniń basyna baq bir kúnde qona salmaıdy. Bul bizdiń san ǵasyrlar ańsap jetken armanymyz edi. Tildiń, tarıhtyń, salt-dástúrdiń qaıta jańǵyrýyna, oı-sananyń qalyptasýyna qyzmet ettik. Mundaı qıyndyqpen kelgen táýelsizdiktiń qadirin túsinbeý de aǵattyq bolar. Desek te, biz endi táýelsizdigimizdi saqtap qalý úshin, ony baıandy etý úshin ómir súrýimiz kerek. El qamy, halyq taǵdyryna qatysty isterde peıishke de, tozaqqa da birge kirýge tıispiz. Uly Dala aldyndaǵy jaýapkershilik te, Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýy da bizdi búgin osyǵan shaqyrady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jyl basynan beri Qazaqstan halqyna eki Joldaý arnady. Ekeýin de zer sala otyryp, tyńdadym. Bul joldaýlar eldik murat pen erlik saltqa adaldyqty aıqyndap, burynǵydan da nyǵaıtyp, bekite tústi. Aqıqatynda, qazaqstandyqtar jyl bastalmaı jatyp kúrdeli kezeń men qasireti mol syndarly oqıǵalardy bastan ótkerdi. Elde oryn alǵan tártipsizdik pen terrorlyq áreketter – konstıtýsııalyq qurylymǵa, bılikti basyp alýǵa baǵyttalǵany aıqyn ańǵaryldy. Osy tusta, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna úndeý joldady. Úkimetke birqatar tapsyrmalar berdi. Lańkestikke qarsy shtabtyń otyrysyn ótkizdi. Parlament Májilisinde «Qasiretti qańtar» sabaǵy men tájirıbesin keń túrde sóz etti. Basym baǵyttar qatarynda: táýelsizdik tarıhy men tájirıbesine toqtalyp, ony nyǵaıtý men baıandy etý isine keń túrde mán berdi. Elde oryn alǵan aýyr ahýal, kúrdeli kezeń kórinisteri - bir kúnniń isi emes ekenine nazar aýdaryldy. Halyqtyń gaz baǵasyna sáıkes narazylyǵynan bastaý alǵan beıbit sherý tártipsizdik pen terrorlyq agressııaǵa ulasty. Memleketti basqarý ınstıtýttaryna, bılikti basyp alýǵa áreket etkenine jiti den qoıyldy. Bitimgershilik kontıngentiniń – strategııalyq nysandardy kúzetý, aqyl-keńes berip, qoldaý kórsetý mıssııasyn oryndaıtynyn da jalpaq jurtqa júıeli jetkizdi. Budan baıqalatyny, arǵy tarıhtaǵy eldik murat pen erlik saltqa adaldyq tanytyp, el-jerdi qorǵaýǵa, dástúrden nár alyp, ómir taǵylymyna mán berý qajettiligi negizgi nazarǵa alynǵany jan-jaqty tanyldy. О́tkenniń ónegesi – bolashaq baǵdary, kemel keleshektiń kórkem kórinisi ekeni jiti baıqaldy.
Elde oryn alǵan terrorıstik agressııanyń saldary men sebepterine qatysty birqatar ózekti máselelerge de kóńil bólingenin aıtqan jón. Bul tusta, el qaýipsizdigin nyǵaıtý, quqyqtyq tártipti qalpyna keltirý, lańkestik áreketter artynda kimderdiń turǵanyn anyqtaý, ulttyq ulandy, barlaý Hám shekara qyzmetin, dinı ekstremızmge qarsy kúresti, teńsizdik máselesin ońdy sheshý máseleleri keńinen qozǵaldy. Munyń máni: halyq aqıqatty bilgisi keletinine saıady. Terrorlyq árekettiń bastaýy men negizin, jasyryn kúshterdiń anyq-qanyǵyn da jurttyń bilgisi keledi. El qaýipsizdiginiń mańyzy da osynda jatyr. Budan basqa, halyqty sapaly ómirmen qamtamasyz etý, ál-aýqatyn jaqsartý baǵytyna da mańyz berildi. Eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq tuǵyryn bekitý, kásipkerlerdiń jaýapkershiligin arttyrý, bıýrokratııanyń etek alýyna jol bermeý syndy baǵyttarǵa basymdyq berildi. Sondaı-aq «Samuryq-Qazyna» qory qyzmetiniń tıimdiligin aıqyndaý, makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý, jumyssyzdyq pen jumyspen qamtý isin durys jolǵa qoıý, jalaqy men zeınetaqy júıesin retteý, koronavırýstyń jańa tolqynyna toıtarys berý jaıy da keń túrde sóz boldy. El baılyǵy men jer qazynasy kóptiń ıgiligine aınalýy qajettiligi oryndy qozǵaldy. Jekelegen adamdar men kompanııalardyń baılyq kózderiniń máni men syryna da den qoıyldy.
Kemel eldiń keleshegi – bilim men ǵylym bolsa, bul baǵyttaǵy basty ustanym: sapaly bilimge qoljetimdilikti arttyrýǵa saıady. Osy oraıda, JOO-nyń básekege qabilettiligin arttyrý, elimizde sheteldik JOO-nyń fılıaldaryn ashý, tehnıkalyq mamandyqtarǵa basymdyq berý qajettiligine kóp kóńil bólindi. Anyǵynda: «...bárimizge bilim týraly kózqarasymyzdy ózgertý qajet. Gýmanıtarlyq mamandyqtarmen áýestený kezeńi kelmeske ketti. Basymdyqty tehnıkalyq mamandyqtarǵa berý kerek. Injenerler men ónerkásipshilerdiń jańa býynyn ósirip shyǵarý qajet» ekeni anyq-qanyq aıtyldy. Jasyratyny joq, mańyzdysy: «Jaqyn arada Reseıdiń úzdik tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý josparlanyp otyr... eki tehnıkalyq baǵdarlanǵan fılıal elimizdiń batysynda bolǵany jón» ekeni de jurtqa jetti. Munda da ómir máni men shyndyǵy jatyr.
Bilim júıesindegi sheshýshi tulǵa – ustazdyq qyzmetke mán berý isine de jiti den qoıyldy. Tipti: «...bilim sapasyn jaqsy muǵalimdersiz kóterý múmkin emes» ekenine mán berildi. Aqıqatynda, ustaz – ultqa, onyń bolashaǵyna eńbek etedi. Onyń mánisi: Bala óz ana tilinde tárbıelenbese, óz halqyna qyzmet ete almaıdy.
Budan basqa, «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq-áleýmettik qoryn qurý, qarýly kúshter qataryna jastardy tartý, quqyq qorǵaý salasyn keshendi jańǵyrtý, azamattardyń qaýipsizdigi men menshik quqyqtarynyń qorǵalýyna kepildik berý, el birligi men damý ıdeıasynyń berik negizi – tatýlyq pen turaqtylyqty saqtaý isi jańarý kezeńine bastaıtyny jan-jaqty sóz etilip edi, qazir sol aıtylǵandardyń bári birtindep oryndalyp jatyr. Budan baıqalatyny, bılik pen halyq tutastyǵy – birlikke bastap, bereke men yntymaqty bekite túsedi. Damý negizi men órkenıet órisi ekeni de anyq. «Qasiretti qańtar» sabaǵy, ómir taǵylymy osyny myqtap eske saldy.
Prezıdent naýryzdaǵy Joldaýynda aldymen qańtar dúrbeleńi jaıly maǵlumat berip, Ujymdyq shart uıymynan ásker aldyrýdyń sebebin túsindirdi. Prezıdenttiń aıtýynsha, bul qandy oqıǵa teris pıǵyldy adamdardyń memlekettik tóńkeris jasamaq nıetinen týǵan. Jańa Qazaqstandy qurý keıbir yqpaldy adamdarǵa unamady. Olar jyldar boıǵy zańsyz áreketterin odan ári jalǵastyrý úshin bılikke ıe bolýdy kóksedi. Astyrtyn top qurdy. Prezıdentti bılikten ketirgisi keldi. Tóńkeris jasaýǵa umtylǵandardyń ishinde joǵary laýazym ıeleri, áskerı jáne arnaýly organdar basshylary da bary ókinishti.
Maǵan «Búgingi kúni ulttyq qundylyqtardy ulyqtaı alyp júrmiz be?» degen saýaldy kóp qoıady. Men birden olaı dep aıta almaımyn deımin. Nege? О́ıtkeni halyqty bir baǵytqa, bir múddege jeteleıtin kúsh – ıdeologııa. Bizge ulttyq ıdeologııa qajet, qazaq halqynyń múddesin qorǵaıtyn, rýhyn kóteretin, tarıhyn, memlekettik tilin, salt-dástúrin qoldaıtyn, týǵan jerin, Otanyn qorǵaıtyn ıdeologııa kerek.
Biz bala kezimizde qazaqtyń yrym-tyıym, salt-dástúriniń bárin biletin edik. Qazir sonyń bári shetinen ketip jatyr. Búginde teledıdardy qaraýǵa júreksinetin boldyq. Ekrandy qosyp qalsań jyn-shaıtan sııaqty. Shashtary alba-julba, jartylaı jalańash, ylǵı shaıtan sekildi sekeńdegen, sekirgen bireýlerdi kóresiń. О́tirik kúledi. Halyqtyń talǵamy tómendep barady.
Qazaq áý bastan, tabıǵatynan tereń oıly, fılosof halyq. Al myna búgingi kók jáshikten kórsetip jatqan dúnıeniń deni qazaqtyń tabıǵatyna jat dep bilemin. Osylaı jalǵasa berse, biz naǵyz ulttyq qasıetterimizden aıyrylyp qalýymyz múmkin. Jastar óte eliktegish keledi. Bular Batysqa eliktep jatyr. Onyń bári bizge úlgi, ónege bola almaıdy.
Biz ata-salt, ata-dástúr degennen aıyrylyp jatyrmyz. Men jańashyldyqqa qarsy emespin, biraq biz qazaqı qalpymyzdy saqtaı otyryp, jańarýymyz kerek. Myna jahandaný degen dáýir – óte qıyn dáýir. Az halyqtar shabaq sekildi jaıyndardyń kómeıine jutylyp ketedi. Bizdi ondaıdan ulttyq tutastyq qana saqtaıdy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý» dep atalatyn Joldaýy otandastarymyzdyń kókeıindegi taǵdyrsheshti suraqtarǵa jaýap berip, ózekti máselelerdiń naqty sheshimi usynyldy. Bul rette otyz jyl boıy elimizdi keri tartyp kelgen sýperprezıdenttik júıeniń jańa turpattaǵy prezıdenttik – parlamenttik júıege aýysatyny, bolashaq Prezıdenttiń sheksiz quzyretke ıe bolmaıtyny, onyń týǵan-týystaryna memlekettik qyzmet, kvazımemlekettik qurylymdarda qyzmet etýge tyıym salynatyny belgili boldy.
Joǵary aýdıtorlyq palata qurylyp, olardyń Májilis aldynda jylyna eki ret esep beretini de osy Joldaýdyń kópti qýantqan tyń jańalyǵy. О́z aldyna derbes Abaı, Ulytaý, Jetisý oblystarynyń ashylatyny da tarıhı sheshim. Iаǵnı bul Joldaýdyń mán-mańyzy aıryqsha. Endi solardyń birqataryna jekelep toqtalaıyq.
Saıası jańǵyrýdyń basty maqsaty – azamattardyń memleketti basqarý isindegi rólin arttyrý bolsa, bul saılaý úderisi arqyly júzege aspaq. Partııalyq tizimmen saılaý halyqtyń saılaýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn tómendetip jiberdi. Saılaýdy kerek qylmaıtyn adamdar qatary kóbeıdi. Olar ózderiniń daýysy mańyzdy ekenine, el ómirin jaqsartýǵa yqpal ete alatynyna senbeıtin boldy. Aqıqatynda, qazir jurt depýtattardy asa tanı bermeıdi. Osyndaı jaǵymsyz jaıtty joıý úshin aralas saılaý júıesi engizilmek. Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaqtalady. Bul saılaý úlgisi oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy máslıhattar saılaýyna da engiziledi. Budan bylaı majorıtarlyq júıe boıynsha, árbir aımaq Parlamenttiń tómengi palatasyna óziniń keminde bir depýtatyn saılaı alady. Bul kózqarasy ártúrli azamattardyń Májiliske kelýine jol ashylady. Sondaı-aq aýdan, qalalardaǵy saılaý tolyǵymen majorıtarlyq júıege kóshiriledi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, bul jergilikti jerde básekeli saıası orta qalyptastyryp, eldiń aldynda bedeldi, jańa tulǵalardyń saıasatqa kelýine jol ashady. Áıtpese, depýtattyqqa túsetinder kóbine óz bıznesterin qorǵap, ózderiniń jeke sharýashylyǵyna jaǵdaı jasaý úshin ǵana baratyn sııaqty kórinedi maǵan.
Sodan keıin Joldaýdaǵy erekshe toqtalǵan salalardyń biri – quqyq qorǵaý júıesi boldy. Bul oraıda elimizde Konstıtýsııalyq Sot qurylatyny jarııalandy. Prezıdent muny ádil ári quqyqtyq memleket qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam dedi. О́ıtkeni Konstıtýsııalyq Sot azamattar men zańdy tulǵalardyń zańdy quqy men múddesin qorǵaý deńgeıin arttyratyn bolady. Qazirgi tańda elimizdegi zań aktisi men sheshiminiń Ata Zańǵa sáıkestigin anyqtaýda kedergi bar. Qazaqstandaǵy túrli quqyq normalaryn konstıtýsııalyq keńes túsindiredi. Biraq azamattar osyndaı túsinikteme alý úshin bul orynǵa tikeleı júgine almaıdy. Kóptegen memlekette Konstıtýsııalyq Sot ınstıtýty bar. Oǵan kez kelgen adam óziniń saýalyn joldaı alady. Ata Zań erejeleriniń múltiksiz saqtalýyn osy mekeme tıimdi qamtamasyz etetinin álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Memleket basshysy Bas prokýror men Adam quqyqtary jónindegi ýákilge de Konstıtýsııalyq Sotqa júginý múmkindigin berýdi usyndy. Menińshe, mundaı múmkindikti solarmen qatar memlekettik emes, basqa da qoǵamdyq uıymdarǵa berý kerek dep esepteımin.
Prezıdent sot júıesine qatysty da naqty tapsyrmalar berdi. Zań ústemdigin qamtamasyz etý úshin barlyq deńgeıdegi sottardyń shyn mánindegi táýelsiz, ashyq jáne kásibı bolýynyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Sodan keıin qaıta qaralatyn zańdardyń biri – Buqaralyq aqparat quraldary týraly qujat bolmaq. О́ıtkeni Joldaýda jýrnalısterge qatysty da naqty mindetter aıqyndaldy. Bul oraıda negizgi basymdyq buqaralyq aqparat quraldarynyń básekege qabilettiligin arttyrý jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń rólin nyǵaıtýǵa jasaldy. Sonymen qatar BAQ-tyń erkin bolýy, bul talaptyń qazir kez kelgen órkenıetti el úshin aıryqsha mańyzdy ekendigi aıtyldy. Prezıdent atap ótkendeı, otandyq aqparat quraldarynyń Qazaqstanda, óńirde jáne álemde bolyp jatqan úderister týraly óz kózqarasy bolýy tıis. Sebebi elimizdiń aqparattyq qaýipsizdigi, tipti ıdeologııalyq derbestigi osyǵan tikeleı baılanysty. Prezıdent BAQ bılik pen halyqtyń arasyndaǵy tıimdi baılanys arnasy bola otyryp, eldegi qordalanǵan máselelerdi kóterýge mindetti ekenin jáne muny joǵary azamattyq jaýapkershilikpen jasaý kerektigin málimdedi. Sondyqtan memlekettiń múddesin, qoǵamnyń suranysyn jáne medıasalanyń damý úrdisin eskere otyryp, BAQ týraly zańdy qaıta qaraý kerektigi óte durys dep oılaımyn. Qazir senatorlar men Májilis depýtattary elge shyǵyp, jergilikti BAQ ókilderimen kezdesýler ótkizýde. Bul óz nátıjesin beredi degen senimdemin.
Taǵy bir toqtala ketetin jaıt, tarıhı jerlerge oblys mártebesi berilýi, ıaǵnı jańǵyrýdyń bir parasy elimizdiń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyna qatysty aıqyndaldy. Qýanyshtysy, halyqtyń qalaýyna saı birqatar oblystyń qurylatyndyǵy belgili boldy. Buryn Jambyl jalǵyzsyrap turatyndaı edi, endi oǵan Abaı qosylyp, Semeı qalasy jańa oblystyń ortalyǵyna aınaldy. Kezinde Alash arystarynyń basyn qosqan Semeı qalasynyń jaǵdaıy búginde qıyndap ketkeni belgili. Demek bul sheshim tarıhı ádildikti ornatyp, ulylarymyz dúnıege kelgen kıeli ólkeni qaıta jańǵyrtýǵa jol ashary sózsiz. Sol sekildi Jezqazǵan aýmaǵynda Ulytaý oblysy qurylyp, Jezqazǵan qalasy qaıtadan oblys ortalyǵy mártebesin ıelendi. Prezıdent muny ekonomıkalyq qana emes, rýhanı jaǵynan da mańyzdy sheshim dep atap kórsetti. О́ıtkeni keń baıtaq qazaq jeriniń dál júregine ornalasqan Ulytaýdyń tól tarıhymyzdaǵy orny erekshe. El taǵdyryna qatysty uly jıyndar ótken, Altyn Ordanyń kindigi bolǵan bul aımaqtyń týrıstik áleýeti de óte zor. Onyń óndiristik qýatyn, logıstıkalyq múmkindigin de utymdy paıdalaný kerek. Almaty oblysyn ekige bólý de oryndy: Jetisý jáne Almaty oblystary quryldy. Almaty oblysynyń ortalyǵy Qapshaǵaıǵa keıingi kezderi aty atalmaı qalǵan, qazaq halqynyń uly perzenti Dinmuhamed Qonaevtyń esimi beriletin boldy. Eldiń kókeıinen shyqqan bul qadamdardyń aımaqtardy damytý isine tyń serpin bereri anyq.
Qoryta aıtqanda, bul Joldaý – elimizdiń uzaq merzimdi damýyna arnalǵan strategııalyq mańyzdy qujat. Ondaǵy árbir bastama el múddesi úshin ekendigin ańǵartty. Endigi jerde elimizdiń keleshegine qatysty barlyq sheshimniń oryndalýyna birge atsalysaıyq, Jańa Qazaqstandy birge qalyptastyraıyq, qashan da bir bolaıyq, birge bolaıyq, ardaqty aǵaıyn!
Myrzataı JOLDASBEKOV