Qazyǵurttyń Qalaýbegi

Bir kúni Qalekeńmen birge aıańdap, jol boıynda qaıta-qaıta aıaldap, tóńirektegi tirshilikke kóz sala otyryp tynystap, Qazyǵurttyń bıigine asyqpaı kóterilgenimiz bar-dy. Bizben birge kelgen jigitter taý bıigine qaraı tartqan súrleýmen órlep, áldeqashan uzap ketken. Biz, árıne, asyqpadyq... О́ıtkeni, ekeýara aıtylar áńgimemiz de, osyndaı bir ońasha sátte, týǵan jerdiń tósinde shertiler syrymyz da kóp edi. – Shirkin, bizdiń Qazyǵurt tunyp jatqan tarıh qoı, – deıdi Qalekeń azdap entigip, aldaǵy bıikke kóz sala qarap turyp. – Álkeı Marǵulan sekildi ǵulama ǵalymdy kútip jatqan mol qazyna bar munda. Ol kisiniń... átteń, joly túspeı-aq ketti bul jaqqa. Áıtpese... Osy kezde meniń esime, qazirgi Qaraǵandy oblysyna qaraıtyn Shet aýdanyndaǵy aq seleýli jalpaq daladan kórgen bal-bal tas­tar, eski obalar oraldy. «Mine, bul jer Álekeńniń kóp aralap, arheologııalyq zertteýler júrgizgen aımaǵy», dep edi-aý sonda bizben saparlas bolǵan qart kisi... – Mynaý Qazyǵurttyń basyndaǵy úńgir­di kórip pe ediń, – deıdi Qalekeń maǵan su­raý­­­ly júzben qarap. – Onyń da qupııasy kóp... Men endi, óz basymnan ótken bir qyzyq oqıǵany eske alamyn. Birde biz osy taýdyń bókterindegi Atbulaq aýylynda turatyn Ádilhan, Jarqynbek, Rústem degen jigittermen birge álgi úńgirge barǵan edik. Qas qaraıyp, juldyzdar japyrlap kórine bastaǵan shaq bolatyn. Taý ishinde ot jaǵyp, jylynyp alǵan soń, Rústem ekeýmiz qaraýytyp jatqan úńgirdiń ishine kirmek boldyq. Qolymyzda fonar. Bir qyzyǵy, Qazyǵurttaǵy úńgir uzynnan-uzaqqa sozylyp jatqan qýys emes, birinen-birine ótip kete berseńiz, birte-birte tómendep, jer astyna alyp baratyn kıiz úıler sekildi eken. Aıtalyq, siz osy kıeli taýdaǵy úńgirge kirdińiz delik, áýelgi kóretinińiz – alty qanat kıiz úı sekildi qýys. Al endi jan-jaǵyńyzǵa bajaılap qarap alyńyz. Áne, anaý irge jaqta taǵy osyndaı bir «úıge» ótetin tesik, ıaǵnı esik bar. Baıqańyz, basyńyzdy tasqa soǵyp almaı, barynsha eńkeıip, ary qaraı júrińiz... Mine, osylaı jalǵasyp kete beredi. Budan keıin kimniń qansha bólmege óte alatyny, kimniń qanshalyqty tereńge túse alatyny, árıne, óziniń erik-jigerine baılanysty. Al biz, Rústem ekeýmiz bar-joǵy bir-aq esikten óttik. О́ıtkeni, qolymyzdaǵy fonar sónip qaldy. Sodan soń, qarańǵyda túrtinektep, kelgen izimizben keri qaıtýǵa májbúr boldyq. Men osyny aıtyp em, Qalekeń sózime zeıin qoıyp, jymıyp otyryp tyńdady da: «Fonardyń sónip qalýynda da bir gáp bar ǵoı, – dedi oılanyp. – Qazyǵurttyń ústinen ushaq ushyp óte almaıdy degen áńgimeni estip pe edińder?..»

Iá, estigenbiz. Bala kúnimizde aýyldaǵy qarııalar: «Bul kıeli taý. Yqylym zamanda jerdiń betin topan sý basyp, aqyrzaman týǵan kezde Nuh paıǵambardyń kemesi osynda jetip toqtaǵan. Onyń ústinen qazir ushaq turmaq, qus ushyp óte almaıdy», deýshi edi. – Búginge deıin men de shamamnyń kelge­ninshe Qazyǵurtqa qatysy bar derekterdi jınap kelem, – dedi Qalekeń ornynan turyp, alǵa qaraı adymdap. – Osy ólkede bolyp ótken oqıǵalar men tarıhı tulǵalardyń ómirin arqaý etip, bir úlken shyǵarma jazsam ba degen oıym bar edi. Biraq oǵan anaý Odaqtaǵy qyzmet, taýsylmaıtyn jumys múmkindik berdi me... Endi qoldaǵy bardy tizip, derekti dúnıe usynbaqpyn. Múmkin, sonyń ishinen myna senderdiń kerekterińe jaraıtyn biraz dúnıe tabylyp qalar. Qansha degenmen, kórkem shyǵarma halyqtyń júregine jaqyn, ómirsheń bolady emes pe. Mine, osy jaǵyn bir oılanyp kórińdershi ózderiń... Keıin, arada biraz jyldar ótkende Qalekeńniń – jazýshy Qalaýbek Tursynqulov aǵamyzdyń «Qazyǵurt: ańyz ben aqıqat» atty kitabyn qolyma alyp turyp, taý bókterindegi áńgimemizdi taǵy da bir ret oı eleginen ótkizetinimdi men ol kezde árıne, bilgenim joq. Jalpy, Qalekeń shyǵarmalarynyń qaı-qaısysy da Qazyǵurt ólkesiniń topyraǵynan, tarıhynan nár alyp, máýelep jemis salyp jatatyn alyp aǵashqa uqsaıdy. Biz osy, bala kezimizde-aq aýyldaǵy úlken kisilerdiń áńgimesinen estip-bilip, keıinnen ózimiz qyzyǵa oqyp shyqqan «Kápirzada oqıǵasy» dramasynan bastap, qalamgerdiń kózi jumylar sátine sheıin saryla izdenip, tirnektep jıyp, som dúnıe etip qaldyrǵan «Qazyǵurt ensıklopedııasyna» deıingi eńbekterinen onyń týǵan jerge degen ystyq mahabbatyn, jan jylýyn sezinbeý áste múmkin emes. El ishinde ejelden aıtylyp kele jatqan Qazyǵurt ańyzdaryn alǵash ret kórkem shyǵarmaǵa arqaý etip, tórtkúl dúnıege bederli til, beıneli sóz arqyly jetkizgen de osy Qalekeń bolar-aý, sirá. «Kápirzada oqıǵasy» – keshegi feodaldyq dáýirde Reseı patshalyǵyna bas ıip, bolys-bolysqa bólinip, bılik qýyp, mansap jıǵan baı-shonjarlardyń pasyq pıǵyly men jymysqy saıasatynyń qurbanyna aınalǵan móldir mahabbattyń muńly da sherli hı­kaıasy. Sheshimi de óte tosyn. Sondyqtan bolar, baǵzy bir zamandarda búkil eldi dúrliktirip, estigen jannyń jaǵasyn ustatqan bul sumdyq oqıǵa urpaqtan-urpaqqa jetip, ańyz bop qalǵan. Baı-shonjarlardyń barmaq bas­ty, kóz qysty saıasatynyń oıynshyǵyna aınalyp, bedeldi kisige toqal bop barýdan bas tartqan jáne óz teńine qosylǵysy kelgen jas qyzdyń aldynan tas qamal soǵyp, ejelden qyz alysyp, qyz berisip kele jatqan eki rýly eldi aǵaly-inili týys dep jar salyp, «ata jolyn attady» degen syltaýmen birin-biri súıgen eki jasty tas boran qyp óltiredi... Feodaldyq dáýirden jarty ǵasyr keıin, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda dúnıege kelgen biz Qalaýbek Tursynqulovtyń «Kápirzada oqıǵasy» atty dramasyn oqyǵanda kózimizge jas alyp, sol bir sumdyq oqıǵa óz basymyzdan ótkendeı kúı keshkenimiz anyq. Bul árıne, qatal dáýirdiń keleshekke sabaq bolyp qalar úlken bir qateligi ekenin de ishteı jan-júregimizben sezinip, túısinip otyrǵan bolarmyz-aý. Al «Andy-Qaraqyz» she?.. Ol da atadan ba­laǵa, urpaqtan-urpaqqa kóship, keı tustary umy­tylyp, keı tustarynyń boıaýy ońyp, ýaqyt aǵynymen qalt-qult etip júzip kele jatqan eskilikti bir áńgime, ańyz emes pe edi. Qaıran Qalekeń sol ańyzdyń jelisine úńilip, oılanyp-tolǵanyp, bul kúnde máń­gi­likke eskertkish bop qalǵan bir kórkem dúnıe somdady. Ol – «Andy-Qaraqyz» hıkaıaty. Topan sýdaı aqparat tasqynyna tap bolǵan búgingideı qym-qýyt zamanda «Andy-Qaraqyz» ańyzy el esinen shyǵyp ta ketýi múmkin edi-aý. Qaısybir jyly Táńirtaýdyń sulý da tákappar silemderiniń biri – О́gem shatqalyna saıahattap barýdyń sáti túsken-di. Sol kezde Maqpal saıdyń joǵarǵy jaǵyndaǵy shoqyǵa kóterile berip, qasymyzdaǵy qoryqshy jigit Aıdar: «Áne, ana-a-aý, kóz ushynda kóringen – Andy-Qaraqyz shoqylary, – dedi alystan qaraýytqan jartastarǵa qaraı qolyn sozyp. – Ilgeride osy shatqaldyń ishindegi ıir-ıir jolmen qazaq-qyrǵyz bir-birine jıi qatynap turady eken...». Búginde asfalt jolǵa ábden úırenip qalǵan bizdiń kózimiz qalyń aǵash, buta-búrgen ósken, jan-jaǵy tik jarqabaq, quzar shyń bop keletin tereń shatqalǵa júreksine qaraıdy. «Apyr-aı, ańyz da adam balasynyń aıaǵy jete bermeıtin bıiktegi tup-tunyq tabıǵat aıasynda týady eken-aý», degen oı keledi basymyzǵa. Iá, Andy-Qaraqyz da qatar qonǵan, bir-birine qaraılas jatqan, tili men túri uqsas eki eldiń jastarynyń arasyndaǵy kóz jasyna tunshyqqan mahabbat ańyzy. Mine, mynaý О́gem taýyndaǵy quz-qııalardyń birinen Qaraqyz sulýǵa tutqıyldan atylǵaly turǵan aq barysqa ajal qushtyryp, qyz kóńiline shoq salǵan qyrǵyzdyń Andy batyry odan qapyda aıyrylyp qala beredi. Álimsaqtan el men eldiń, adam men adamnyń arasyna ot salyp, biri men birin qyrqystyryp, qyrylystyryp kele jatqan – dúnıe-baılyq degen ázázil bar emes pe. Kúnderdiń bir kúninde mine, sol ázázildiń azǵyrýymen qyrǵyz barymtashylary qazaqtardyń qosyna shaýyp, qalyń jylqysyn barymtalap alyp ketedi. Mundaǵy elge qorǵan bolyp otyrǵan Aıtý batyr ol kezde joryqta júr eken. Muny qyrǵyzdar ózderiniń bir jansyzy arqyly aldyn-ala bilip alǵan ǵoı. Sodan qyz da bolsa qaıratty, batyr bop týǵan Qaraqyz atqa qonyp, jaý sońynan qýa jóneledi. Betpe-bet kelgende jón sózge kónbegen Andy batyrmen aıqasyp, árýaq qoldap, attan aýdaryp túsiredi. Tirideı namys otyna kúıgen jigit jekpe-jektiń shartyn buzyp, qapylysta oǵan kezdik jumsaıdy. Sóıtip, ózimen aıqasyp jan tapsyrǵan batyrdyń bóten emes, bógde emes, ózi súıgen Qaraqyz ekenin bilgende ah uryp, álgi kezdikpen ózin de óltiredi... Mine, Andy-Qaraqyz ańyzy osylaı aıaqtalady. Kezinde jazýshy Qalaýbek Tursynqulovtyń shyǵarmashylyǵyn tutas­taı zerttep, «Qazyǵurt perzenti» atty súbeli eńbek jazyp qaldyrǵan belgili áde­bıet synshysy Saılaýbek Jumabek osy hıkaıat týraly: «Týyndy, sóz joq, kemel sýretkerlik qalamnan týǵan. Týyndy, sóz joq, tarıhı pafosymen meılinshe tań qaldyrady, meılinshe tánti etedi. Tragedııalyq ańyz osy shyǵarmanyń ónboıynda tragedııalyq poveske aınalyp ketken! Tragedııalyq povest osy shyǵarmanyń ónboıynda tragedııalyq ańyzǵa aınalyp ketken! Povest-ańyzdyń mundaı sırek tabysqa kóterilýi, sóz joq, sheber de sýretker qalamnyń zańdy jeńisi bolyp tabylady. Sondyqtan shyǵar, búgingi kúnge deıin «Andy-Qaraqyz» povest-ańyzyn jazýshy Qalaýbek Tursynqul prozashylyǵynyń – shyǵarmashylyǵynyń shyńy, táji desek, áste qatelespeıtin bolarmyz», dep tolǵanady. Bul, árıne, daýsyz shyndyq. *   *   * Biz, Qalekeń ekeýmiz aıańdap bolsa da, biraz bıikke kóterilip qalǵan ekenbiz. Endi mine, aınaladaǵy el, asý-asý bel anyq kórine bastady. Qazyǵurt, Qarjan, Qos mola, О́gem taýlarynyń bókterindegi aýyldardyń biri alystan buldyrap kózge shalynsa, taǵy biri tym-tym jaqynnan qol bulǵap, shaqyryp turǵandaı bolady. Áne, anaý Atbulaqqa qarańyzshy, álginde ǵana jaıaý adam terlep-tepship, bir saǵatta áreń jetetin jer sııaqty edi. Qazir bolsa, bıikten kóz salǵan kisige aýlasyndaǵy qazan-oshaǵy men samaýryn, tegeshterine deıin jarqyrap kórinip jatyr. Al ana-a-aý – Jańabazar, onyń ar jaǵynda Altyntóbe, Turbat aýyldary. Iá, aıtpaqshy, Qalekeń sol Jańabazarda eńbek etken ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri, qan maıdanda «efır snaıperi» atanǵan baılanysshy partızan, keýdesine Keńes eli men Cheh Respýblıkasynyń orden­­­­derin qatar taqqan Álıhan Kóshikov atamyz týraly da «Partızan Kóshikov jáne onyń dostary» atty derekti áńgime jazyp edi-aý! Iá-á, ol tek Kóshikov týraly ǵana emes, barlaýshy-partızan Dáripbek Ábdiraıym haqynda da, sondaı-aq, soǵystan qaıtpaı qalǵan, esimderi baýyrlastar zıratyndaǵy tas taqtaǵa qashalyp jazylǵan bozdaqtar týraly da jazdy emes pe. Demek, kóne zamandarda týǵan Qazyǵurt ańyzdarymen qatar bul eldiń keshegi ótken tarıhyn, sondaı-aq, batyrlary men bozdaqtarynyń taǵdyryn da Qalekeń óziniń kórkem ári derekti dúnıelerine arqaý etti. Jastaıynan keshegi komsomol, partııa uıymynyń jumystaryna aralasyp, birqatar laýazymdy qyzmetter atqarǵan jazýshy Qalaýbek Tursynqulovtyń qalamy derekti prozaǵa kelgende eshkimge des bermeı, zamandas-qalamdastarynyń ortasynan sýyrylyp alǵa shyǵýshy edi. Sondyqtan da, qalyń oqyrman qaýym onyń «Alysta qalǵan aǵalar», «Olar oralǵan joq», «Polıar sheńberiniń mańynda» atty kitaptaryn kezinde qyzyǵa da qumarta oqydy. Sol arqyly soǵys jyldaryndaǵy naqty, derekti dúnıelermen, máńgilik toń basyp jatatyn elderdiń keshegi, búgingi tarıhymen keńirek tanysty. Qalekeń qujatqa óte muqııat edi. Birin­shiden, bul onyń sonaý bir kezdegi komsomol, partııa, baspa isi salasynda laýazymdy qyzmetter atqarǵan jyldarynda ótken ómir mektebiniń jemisi bolsa, ekinshiden, óziniń týa bitti, tabıǵı jaratylysynda da jaýapkershilik seziminiń joǵary bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. *   *   * Áne, ana-a-aý bir tusta, Qazyǵurt aýdanynyń ortalyǵy bolyp sanalatyn úlken aýylda taǵdyry Qalekeńniń shyǵarmasyna arqaý bolǵan bir erekshe jan turady. Ol jazýshynyń el ishine keń taraǵan «Búırek» atty áńgimesiniń prototıpi. O-o, bul áńgime kezinde Qazyǵurt óńirindegi úlkenniń de, kishiniń de aýzynda júrdi. О́ıtkeni, búırek aýystyrý degenińiz ol ýaqytta óte sırek kezdesetin, asa kúrdeli operasııa edi. Árıne, qazir de ony ońaı dep, eshkim aıta almasa kerek. Biraq, medısına salasyndaǵy búgingi jetistikter, atap aıtqanda, júrekti transplantasııa jasaý, adam aǵzasyn klondaý sekildi buryn-sońdy el estip-bilmegen jańalyqtar qazir búırek aýystyrýdy keıingi oryndarǵa qaraı ysyrǵany anyq. Áıtse de, baýyr úshin baýyrdyń, túptep kelgende, adam úshin adamnyń qaterge bas tigip, óz etinen et kesip berýi – kórkem ádebıettegi týysqandyq, baýyrmaldyq, qımastyq sezimderdiń ómirden alynǵan naqty kórinisi bolyp qala beretindigi zańdy. Jazýshynyń «Búırek» áńgimesi mine, sonysymen de qundy, sonysymen de baǵaly. Taratyp aıtqanda, sonaý bir jyldary ajal aýzynda jatqan inisine óziniń bir búıregin berip, Máskeýde óte kúrdeli operasııa jasatqan jannyń júregindegi baýyrmaldyq sezimi adamgershilik qundylyqtardy arqaý etken kórkem shyǵarmanyń ózegine aınalǵan. *   *   * Qalekeń jalpy, týmysynan dıplomat, uıymdastyrýshy, qaıratker tulǵa. Sondyqtan da bolar, kóp ýaqytyn shyǵarmashylyqtan góri qyzmetke, san-salaly qoǵamdyq jumystarǵa arnaǵandaı bolyp kórinedi. Áıtkenmen, jazýshynyń shyǵarmashylyǵyna zer salyp qaraǵan oqyrman onyń óz shyǵarmalaryna arqaý etken árbir derekke, árbir keıipkerge jiti úńilip, muqııat ári tyńǵylyqty túrde zerttep alǵan soń baryp qalamǵa júginetindigin ańǵarady. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda uzaq jyldar boıy hatshy bolyp qyzmet atqarǵan Qalekeńniń kózin kórgen zamandastary da osy qasıetin basa aıtyp: «Qalaýbektiń qolynan ótken hat bolsyn, qujat bolsyn mynaý qoǵamnyń ketigine qalanǵan kirpish sııaqty kádege jarap kete berýshi edi», dep eske alyp otyrady. Demek, qyzmette de, shyǵarmashylyqta da ol árbir málimetke ámanda uqypty bolǵan kisi. Árıne, jazýshy shyǵarmashylyǵyndaǵy bul qasıettiń ýaqyt ótken saıyn qadiri artyp, baǵaly bola bereri haq. О́ıtkeni, keshegi kúnniń derekterine úńilgen búgingi, keleshek oqyrmandar úshin árbir málimettiń naqty, shynaıy bolǵandyǵy mańyzdy emes pe. *   *   * Qazyǵurt taýynyń bıigine kóterilgen soń Qalekeńniń tóńirektegi tirshilikke oılana qarap, uza-a-aq turyp qalǵan keıpi keıingi kúnderi kóz aldyma jıi elesteıtin bolyp júr. Keıde tipti: «Qandaı-qandaı oılar keldi eken qııalyna?.. Bálkim, bolashaqta jazsam degen shyǵarmalary mazalady ma?! Átteń, onyń bárine úlgerip, aıaǵyna jetý múmkin emes qoı... Qazekemniń myna ómirdi «Qamshynyń sabyndaı qysqa» deýi de sodan shyǵar» – degen oı keledi. Jalpy, bul pánıde paıǵambar jasynan asqan kisilerdiń aýyq-aýyq óz ǵumyryna shúkirshilik etip, «e-e, shyraqtarym, biz asarymyzdy asadyq, jasarymyzdy jasadyq» dep otyrǵanyn estigenimizben, «men óz shy­ǵar­mashylyǵymda aıtarymdy aıtyp, jazarymdy jazyp kettim» degen qalamgerdi kórmegenimizdi moıyndaıtyn sát týǵan sekildi. *   *   * Qalekeń ǵumyr boıy Qazyǵurtty pir tutyp ótti. Sońǵy demi úzilgenshe «Qazyǵurt ensıklopedııasyn» qurastyryp jatty... Týǵan jer, ósken ólkege degen shynaıy mahabbattyń jarqyn úlgisi osy bolar-aý, sirá. Nurǵalı ORAZ, jazýshy, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń ıegeri. ALMATY.