О́renderiniń óresi bıik el

Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin aıta keteıik, Pisa zertteýi 15 jastaǵy oqýshylardyń oqý, matematıka jáne jaratylys­ta­ný ǵylymyn bilý deńgeıi bo­ıynsha saýatyn baǵalaıdy. Osy­­lardyń bireýi ár 3 jyl saıyn negizgi baǵyt sanalady. Iаǵnı beriletin suraqtardyń jar­­tysyna jýyǵy belgili bir ba­ǵytqa arnalady. PISA-2018-de oqý saýattylyǵy basym ba­ǵyt retinde esepteldi. PISA tes­ti oqýshylardyń aka­dem­ııa­lyq bi­limderin anyq­taý­ǵa emes, fýnk­sıo­naldyq saýat­ty­lyq­ta­ryn anyqtaýǵa, ıaǵnı al­ǵan bi­limderin qoldana bilýge, tal­daýǵa, synı oılaýǵa baǵyt­tal­ǵan.

Estonııanyń jastary keıingi jyldary tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizip júr. Mysaly, 2006 jyly atalǵan eldiń órenderi 13-shi orynǵa turaqtaǵan edi. Pisa-2018 nátıjesi boıynsha oqý jáne jaratylystaný baǵyty boıynsha úshinshi, matematıkadan altynshy satyǵa jaıǵasty. Osylaısha, qart qurlyqtaǵy bilim salasy eń myqty memleket sanalyp otyr.

Baltyq jaǵalaýyndaǵy ala­qan­­daı memleket búginde tórt­kúl dúnıedegi damyǵan el­der­­diń birine aınalǵan. Máse­len, Es­to­­nııanyń ishki jalpy ónim kólemi 35,2 mıllıard dol­l­arǵa teń. Jan basyna shaq­qan­daǵy kórsetkishi – 27 myń dollar. Sa­lys­tyrmaly túrde qara­sa­ńyz, azattyǵyn qaıta qal­py­na keltirgen tusta joǵa­ryda atal­ǵan kórsetkish nebári 100 dol­lar­ǵa áreń jetetin.

Nebári 1,4 mıllıon halyq mekendegen, aýmaǵy at shaptyrym ǵana eldiń bilim salasy 30 jyl ishinde qarqyndy damydy. Estonııada búkil oqýshyǵa ortaq jalpy bilim berý júıesi qa­lyp­t­as­qan. Balalardyń tur­mys­tyq jaǵdaıyna qaramas­tan bári birdeı deńgeıde qamtylady. My­saly, aýyldyq jerdegi mek­tep­­terdiń jabdyqtalýy qala­­daǵy mektepterden bir mys­qal kem emes.

Bilim salasyn jandandyrý táýelsizdigin alǵannan keıin kóp uzamaı-aq bastalǵan. El bıligi 1996 jyly Estonııadaǵy árbir mek­tepke kompıýter ornatýǵa kirisedi. Árıne, ol kezeń Baltyq teńizi jaǵalaýy elderi úshin ońaı bolǵan joq. Keńes Odaǵy ydy­rap, halyq isherge tamaq, kıerge kıim tappaı júrgen kezi bola­tyn. El tizginin qolyna us­ta­­ǵandar bilim salasynyń ma­ńy­zyn túsingendikten, osyndaı qıyn jaǵdaıǵa qaramastan buǵan erekshe mán berdi. Nátıjesinde, 1999 jyly búkil mektep ınternetke qol jetkizdi. Joba es­to­nııa­lyqtardy tehnologııaǵa baý­lydy. Mektepterdegi kompıý­­­­ter kabınetteri sabaq ýa­qy­­ty­nan tys kezde jurtshy­lyq­qa esi­gin aıqara ashty.

Sondaı-aq mektepter aıtar­lyq­­taı derbestikke ıe. Ult­tyq oqý baǵdarlamasynda ár oqý orny oqý baǵdarlamasyn jasaýyna múmkindik beredi. Mektep dırektorlary muǵalimderdi ju­mys­qa óz betinshe alyp, ju­mystan bosatý quqyǵyna ıe. Bıýd­jetti bólý máselesimen de ti­keleı aınalysady. Muǵalim­der­di qajet dep tapsa qosymsha trenıngterge jiberip otyrady. О́z kezeginde ustazdar paı­da­la­ný­ǵa tıimdi dep tapqan oqý­lyq­tar men ádisterdi qol­danýy­na ruqsat etilgen.

Estonııada zań boıynsha ortasha bilim alý tegin. Túski as, oqýlyq­tar, mektepke tasymal­daý sekildi qyzmetter túgel te­gin. Budan bólek, qajet jaǵ­daı­­da qosymsha kómek te ala alady. Oqý kezeńiniń uzaqtyǵy 4 toq­sannan, 175 oqý kúnge (35 apta) sozylady.

Eń bastysy, ustazdar da, mek­tep dırektorlary da jaýap­ker­­shilikti sezinip, júk­tel­gen mindetti abyroımen at­qa­­­rýǵa aparatyn jol retinde qa­ras­tyrady. Sondyqtan ár bilim ordasynda qabyldanǵan sheshim, atqarylǵan jumys oqý­shy­­lardyń ilimin jetildirýge baǵyt­talady.

Bilim sapasynyń joǵary bolýyna oqý oryndarynda zamanaýı teh­nologııany jappaı qol­da­ný da úles qosyp otyr. Búkil mektep joǵary jyldamdyqty ınternet je­lisine qosylǵan. Sa­baq barysyna qajet túrli qu­ral-jabdyqtar bárinde bar. Oqý­­shy­lar keı synypta tek plan­shet­pen jumys isteıdi. Taǵy bir pán oıyn túrinde ótkizil­ýi múmkin.

Oqýshylardyń kópshiligi elek­t­rondy sabaq kestesin paı­da­lanady. Emtıhan tapsyrý da birte-birte onlaın rejimine kóship jatyr. Úı tapsyrmalary elektrondy túrde beriledi. Osylaısha, muǵalimderdiń baǵa­laýy jeńildetilgen. Eston mek­tep­terinde qaǵazbastylyq degen múldem joq. Sondaı-aq 20 myń­nan astam bilim berý materıaly jınaqtalǵan e-Schoolbag dep atalatyn ulttyq onlaın kitap­ha­na jumys isteıdi.

Osyndaı jaǵdaı jasal­ǵan­dyqtan muǵalimder jaýap­ker­shi­likti sezinedi. Onyń ústine, elde ustazdar da óte kóp. Salys­tyr­maly túrde qarasaq, ár oqý­shy­ǵa shaqqandaǵy Estonııa­daǵy muǵalimder sany Anglııadan eki esege kóp. Sondaı-aq EYDU elderi ishinde synypta az ýaqyt ótkizedi. Iаǵnı olardyń sabaq­qa daıyndalýyna, kásibı shyń­da­lýyna ýaqyty jetip artylady. Orta mektepterdegi muǵa­lim­der­diń bári magıstr dáreje­sin alý­ǵa mindetti. Al bala­baq­sha tárbıe­shi­leri ýnıversıtet bitir­ýi shart.

Jalpy, balalar jeti jasqa deıin mektepke barmaıdy. Biraq 3 jastan bastap zańdy túrde bala­­baqshaǵa barýǵa quqyly. Mem­leket balabaqshalarǵa aýqym­­dy sýbsıdııa beredi. Son­dyq­­­tan onyń quny eń tómengi jal­aqy­nyń 20 paıyzynan aspaıdy. Ba­la­baqshany aıaqtaǵan soń ba­la­larǵa daǵdylary men damýyn sıpattaıtyn arnaıy daıyn­dyq kartasy beriledi. Qoldaý qajet etetinderi mektep tabal­dyryǵyn attamas buryn logoped sekildi mamanǵa jiberi­ledi.

Estonııada sıfrly saýat­ty­lyq balabaqshadan bastalady. Tipti balalar jas­taıynan robot qurastyrý sekil­di kúrdeli tapsyrmalardy oryn­daıdy. Education Estonia basta­ma­sy­nyń joba menedjeri Eva Tým­nyń aıtýynsha, mundaı qadam sábı kezinen jyldam úı­re­nýge kómektesedi. Basty maq­sat – ba­lalardy belgili bir maman­dyq­qa baǵyttamaı, jas kezinen teh­nologııaǵa qyzyǵýshylyqty oıatý. Qazirgi tańda Estonııa IT salasynda kóshbasshy mem­le­ket­tiń biri sa­na­lady. Eva Týmnyń paıym­daýyn­sha, IT kásipkerlerdiń kóp­tigi kezdeısoq emes, bilim berý júıesi júrgizgen júıeli ju­mys­tyń nátıjesi.

Estonııanyń sıfrly damýy munymen bitpeıdi. Jańa tehnologııa kúndelikti ómirge dendep engen. Mysaly, eldegi búkil áleýmettik qyzmetter men úkimet agenttikteri ózara baılanysqan. Búkil memlekettik qyzmet sıfr­ly qoltańba arqyly alyna­dy. Salyq tóleý júıesi de to­lyq avto­mattandyrylǵan. Iаǵnı bir­neshe mınýttyń ishinde atqa­ry­lady.

Sondaı-aq Estonııada elektrondy azamattyq engizilgen. Bul jańashyldyq shetel­dik­terge sıfrly azamattyq alyp, Eýro­pa­lyq odaqta kásip­ker­likpen aınalysýyna múm­kin­dik beredi. Bıznes bastaýǵa ruqsat alý da qıyn emes. Telefon arqyly aı­nal­dyrǵan 5 mınýttyń ishinde qajetti qujat qolyńyzda bolady. Osyndaı jańashyldyqtyń arqa­synda qyrýar qarjy – ishki jalpy ónimniń 2 paıyzyna teń qarajat únemdeledi.

Orta mektepke jeti jastan bastap baryp, on alty jasqa deıin bilim alady. Munda oqý­shy­­lardyń jaǵdaıyna úlken mán beriledi. Mekteptegi túski as, kólik, oqýlyqtar men saıahattaý tegin. Tártibi qıyn balalar men úlgerimi tómen oqýshylarǵa qosymsha kómek retinde jeke oqytylyp, basqalarǵa ilesip ketýine múmkindik jasalady. Sonymen qatar mektepterde je­ke psıhologter jumys isteıdi. Budan bólek, oqýshylar men mu­ǵa­limderdiń psıhologııalyq jaǵ­daıyn baǵalaıtyn ulttyq saýaldama júrgiziledi.

Jastardyń kópshiligi 19 jas­qa deıin bilimnen qol úzbeı­di. Shamamen 25 paıyzǵa jýy­ǵy kásiptik oqý oryndaryna barsa, qalǵany akademııalyq gım­na­zııalarǵa túsedi. Sabaq ba­ry­­synda oqýshylar máseleni she­shýge, synı oılaýǵa, qundy­lyq­tarǵa, azamattyqqa, kásip­ker­likke jáne sıfrly saýatqa basa nazar aýdarady. Mektepti bitirgen soń oqýshylar úsh pánnen – eston tili, matematıka jáne shet tilinen emtıhan tapsyrady. Jastardyń kópshiligi úshinshi pán retinde aǵylshyn tilin tańdaıdy eken.

Estonııadaǵy bilim salasy­nyń damýy sheteldik stýdent­ter­di de qyzyqtyryp otyr. EYDU málimet­terine súıensek, on jyl buryn atalǵan elde 400-den astam sheteldik stýdent oqysa, búginde bul kórsetkish 4 myńnan asqan. Onyń ústine, muǵalimderdiń jalaqysy da jedel ósip keledi. Ortasha jalaqy bes jyldyń ishinde 50 paıyzǵa – 810 evrodan 1210 evroǵa deıin kóterildi.

Árıne, munyń bárin qys­qa ýaqytta júzege asyrý qıyn ekeni túsinikti. Buǵan qol jet­­kizýge basty ke­dergi – jem­­qorlyq. Muny túsin­gen eston jurty sybaılas jem­qorlyqpen kúresýge baryn saldy. Sonyń nátıjesinde, eldegi «barmaq basty, kóz qys­ty» is-áreketter tyıylǵan. Tran­sparency International uıy­my­nyń reıtıngine súıensek, jem­qorlyqty qabyldaý ındek­sinde Estonııa qazirgi tańda 13-orynda tur. Qoryta aıt­qan­da, Estonııa áleýmetiniń áleýe­tin ǵana túzep qoıǵan joq, óren­de­riniń óresin arttyra bildi.