Táýelsizdik alǵannan keıin quqyqtyq reformalardy júrgizý barysynda quqyqtyq statıstıkanyń biryńǵaı organyn qurý qajettigi týyndady. Ol kezde statıstıkany ár organ ózderi qalyptastyratyn, aralarynda eshqandaı júıe bolmaǵan. Bul elimizdegi qylmystylyqtyń jaǵdaıyna durys jáne tolyq baǵa berýge múmkindik bermedi.
1997 jylǵy 22 sáýirde Memleket basshysy osy máselege qatysty sheshim qabyldady. Ishki ister, Ádilet mınıstrlikteriniń jáne burynǵy Memlekettik tergeý komıteti Krımınaldyq aqparat ortalyǵynyń statıstıkalyq qyzmetteriniń bazasynda Bas prokýratýranyń janynan Quqyqtyq statıstıka jáne aqparat ortalyǵy quryldy.
Osylaısha, óz tarıhynda alǵash ret quqyqtyq statıstıka qadaǵalaý organynyń qaramaǵyna berildi. Bul salany mundaı qaıta qurý ol kezde tek Qazaqstanda ǵana boldy. Qazirdiń ózinde TMD elderiniń arasynda baqylaý-qadaǵalaý fýnksııalary bar bizdiń komıtetke uqsas mekeme joq. Bul – qazaqstandyq prokýratýranyń jáne jalpy elimizdiń quqyqtyq júıesiniń aıryqsha erekshelikteriniń biri.
Bastapqyda quqyqtyq statıstıka organdarynyń mindetteri shekteýli edi. Biraq memleketimizdiń damýy jáne qylmysqa qarsy kúres jónindegi quqyq qorǵaý mindetteriniń keńeıýi komıtettiń jumysyn kórkeıtip, prokýrorlyq qadaǵalaý men IT tehnologııalardy úılestire otyra, zamanaýı aqparattyq organdardyń birine aınaldy.
Sapaly basqarý sheshimderin qabyldaý úshin, komıtet qylmystyń jaı-kúıi, quqyq qorǵaý organdary men sottardyń qyzmeti týraly quqyqtyq aqparatty qalyptastyrýdyń biryńǵaı tetigin uıymdastyrdy. Arnaıy esepke alýdy júrgizý, anyqtamalyq jáne muraǵattyq jumys retke keltirildi, salalyq zańnamanyń negizgi normalary qabyldandy. Qazirgi tańda komıtet qylmystyq, azamattyq jáne ákimshilik salalarda 23 statıstıkalyq jáne taldamalyq esep qalyptastyrýdy qamtamasyz etip otyr. Sottylyǵy týraly, teris sebeptermen jumystan shyǵarylǵan, izdestirilip jatqan qylmyskerler, boryshkerler, habar-osharsyz ketken jáne t.b. málimetter boıynsha arnaıy esepke alýdyń 24 túri júrgiziledi.
Aqparattyq júıelerdiń kómegimen qazir sottylyǵy jáne qylmystyq nemese ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵany týraly málimetterdiń barlyǵyn jedel alýǵa bolady. Bul óz kezeginde jańa quqyq buzýshylyqtardy boldyrmaý, aldyn alý, sondaı-aq kúdiktilerdiń is-qımylyna jáne olardyń múlkine shekteý qoıý boıynsha jedel sharalar qabyldaýǵa múmkindik beredi. Quqyqtyq aqparat azamattar men zańdy tulǵalar úshin ashyq jáne qoljetimdi.
Búginde qylmystyq proseste azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý, sondaı-aq esepten jasyrylǵan qylmystardy anyqtaý komıtet jumysynyń basym maqsattarynyń birine aınaldy. Bul baǵyttaǵy jumysty qamtamasyz etý úshin zamanaýı aqparattyq júıelerdi qoldana otyryp, aqparattyq-statıstıkalyq júıe damytyldy.
Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmalarǵa sáıkes 2021 jyldyń 1 qańtarynan bastap tergeý jáne prokýratýra organdary kezeń-kezeńmen qylmystyq is boıynsha negizgi sheshimderdi elektrondy túrde rettep otyrýǵa kóshti. Endi kúdikti dep taný, onyń is-áreketiniń jáne qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń saralanýy, sotqa deıingi tergep-tekserý merzimderin úzý, toqtatý týraly sheshimder, sondaı-aq aıyptaý aktisi prokýrordyń kelisiminsiz zańsyz dep esepteledi. Bul ózgerister kúdiktilerdiń de, jábirlenýshilerdiń de konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵap, tergeýdiń obektıvtiligi men tergeýshilerdiń ýaqytyn únemdeýge múmkindik beredi. Sondaı-aq elektrondy kelisim tergeý organdarynyń basshylyǵy men qadaǵalaýshy prokýror qylmystyq isterdiń tergeý barysyn onlaın rejiminde baqylaı alady.
Sonymen qatar bıyldan bastap qylmystyq prosestiń úsh býyndy modeliniń ekinshi kezeńi engizildi, onda tergeýshilerge sotqa deıingi tergep-tekserýdiń aıaqtalǵany týraly esepterdi jáne prokýrorlarǵa asa aýyr ister boıynsha aıyptaý aktilerin engizýge ókilettikter berildi. Bul rette quqyqtyq statıstıkanyń dáıektiligin qadaǵalaýdy qashyqtan júzege asyrý jáne ýákiletti memlekettik organdardy, sondaı-aq qylmystyq proseske qatysýshylardy obektıvti quqyqtyq aqparatpen qamtamasyz etý prosesi damýda.
Sońǵy bes jyl ishinde komıtet basqa organdarmen birlesip, «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda bes jobany engizdi. Olar: elektrondy qylmystyq is, ákimshilik is júrgizýlerdiń biryńǵaı tizilimi, tekserý sýbektileri men obektileriniń biryńǵaı tizilimi, elektrondy ótinishter jáne taldaý ortalyǵy.
Elektrondy qylmystyq is jobasy- nyń sheńberinde sot isin júrgizý elektrondy formatqa aýystyryldy, bul isterdi tergep-tekserýge jáne olardy sıfrly júıeler arqyly sotta qaraýǵa múmkindik beredi. Bul jobany engizý sotqa deıingi tergeý organdarynyń jáne qylmystyq prosestiń barlyq qatysýshysynyń jumysyn ońtaı- landyrdy. Osynyń arqasynda qylmystyq prosestiń ashyqtyǵy qamtamasyz etilip, is materıaldaryna onlaın qoljetimdilik, sms habarlamalar arqyly sotqa shaqyrtý alý múmkindigi paıda boldy.
Qylmystyq prosestiń barlyq qatysýshysy, onyń ishinde advokattar, elektrondy qylmystyq isterdiń materıaldaryna Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tiziliminiń (SDTBT) «Jarııa sektory» arqyly onlaın qol jetkize alady. Ol úshin qamqor.gov.kz portalynda elektrondy sıfrly qoltańbanyń kómegimen avtorlaný jetkilikti. Onda is júrgizý qujattarynyń kóshirmelerin kórýge, ótinish berip jáne oǵan jaýap alýǵa bolady.
О́tken jyly komıtettiń aqparattyq júıelerin Joǵarǵy sottyń «Tórelik» baǵdarlamasymen biriktirildi. Osynyń arqasynda qylmystyq ister materıaldary men sanksııalar sotqa elektrondy formatta joldanatyn boldy. Osyǵan uqsas jumys Ádilet mınıstrliginiń «E-Zań kómegi» jáne «E-Saraptama» júıelerinde de júrgizildi. Nátıjesinde, memleket kepildik bergen zań kómegi sheńberinde advokattardy jáne sot saraptamalaryn taǵaıyndaý avtomatty túrde júrgizile bastady.
Qylmystyq isterdi elektrondy formatta júrgizý kúnnen-kúnge ulǵaıyp keledi. Búgingi kúni elektrondy formatta qaralǵan qylmystyq quqyq buzýshylyqtar sany 88 paıyzdan asty.
Ákimshilik isterdiń biryńǵaı tizilimi júıesi de sátti iske asyrylýda. Bul júıede quqyq buzýshylyqty tirkeýden bastap, ol boıynsha shara qoldanyp, jazany oryndaýmen aıaqtalatyn ákimshilik is júrgizýdiń búkil prosesi avtomattandyryldy.
Bul jedel ári ashyq prosesti, azamattarǵa aıyppuldardy tez jáne yńǵaıly tóleýdi, sondaı-aq adamı faktordy boldyrmaı, prosessýaldyq qatelikterge jol bermeýge múmkindik mol. Sıfrlandyrýdyń arqasynda memlekettik organdar qyzmetkerleriniń de, azamattardyń da ýaqyty edáýir únemdeldi.
Buryn polısııa qyzmetkerine qaǵaz hattamany jasaýǵa 20-30 mınýt qajet bolsa, qazir on ese az ýaqyt jumsalady. Is boıynsha mán-jaılar planshette toltyrylady, al quqyq buzýshyǵa aıyppuldy birden, 50% jeńildikpen tóleýge múmkindik beriledi. Aıta keterligi, eger 2010 jyly aıyppuldy tórt quqyq buzýshynyń bireýi ǵana tólese, al qazir tórt quqyq buzýshynyń úsheýi óteıdi.
Osy ákimshilik júıege qosylǵan beınetirkeý quraldaryn jappaı engizý «jazanyń bultartpastyǵy» qaǵıdatyn saqtaýdyń tıimdi quraldarynyń birine aınaldy. Barlyq buzýshylyqtar «Prosessıng» ortalyǵynda tirkeledi, al olardy jasaǵan azamattar qysqartylǵan óndiris tártibimen ákimshilik aıyppul tóleý qajettigi týraly sms habarlamany avtomatty túrde alady. Aıyppuldy tóleý Qazposhta nemese 20-ǵa jýyq banktiń mobıldi qosymshalary arqyly júzege asyrylady. Qazirgi tańda ákimshilik hattamalardyń 88 paıyzy elektrondy formatta jasalady.
Prokýratýranyń taǵy bir basym mindetteriniń biri – bıznesti zańsyz tekserýlerden qorǵaý. Osy baǵytta komıtet arnaıy Tekserý sýbektileri men obektileriniń biryńǵaı tizilimi júıesin júzege asyryp, kásipkerlerdi baqylaýshylar tarapynan negizsiz qysymnan qorǵaýdyń quralyn jasady. Bul júıege tekserýlerdi taǵaıyndaý týraly aktiler, olardyń merzimderin uzartý týraly qujattar jáne elektrondy formattaǵy tekserý nátıjeleri engizilgen.
Komıtet ázirlegen Qamqor mobıldi qosymshasy arqyly kásipker tekserýdiń zańdylyǵyn, onyń máni men merzimin bile alady, sondaı-aq tekserýshiler týraly málimetterdi kóredi. Eger kásipker tekserý barysymen kelispese, ol prokýratýraǵa onlaın shaǵym jibere alady, oǵan arnaıy mobıldi toptar jaýap beredi. Qosymshany qazirdiń ózinde 110 myńnan astam kásipker paıdalandy.
Kelesi joba – prokýratýra organdary men memlekettik organdardyń mindetterin sheshý úshin kópfýnksıonaldy taldaý quraly retinde ázirlengen Taldaý ortalyǵy. Ákimshilik, azamattyq jáne qylmystyq quqyqtyq salalardaǵy barlyq aqparat biryńǵaı platformaǵa shoǵyrlandyrylǵan. Osy ortalyq arqyly belgili bir ýaqyt aralyǵynda, aýmaqtar, taldaý túrleri men obektileri boıynsha quqyqtyq statıstıkany baqylaýǵa jáne salystyrýǵa bolady. Bul quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý sharalaryn jedel qabyldaýǵa, eldegi qoǵamdyq qaýipsizdik pen zańdylyqty qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Komıtet 2021 jylǵy 1 shildeden bastap Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligimen birge «e-О́tinish» aqparattyq júıesin iske qosty. Búginde bul júıeni barlyq memlekettik organ men 180 myńnan astam adam paıdalanady. Biryńǵaı platforma ótinishti tirkeýden bastap, jaýap joldaýǵa jáne ony qaraý sapasyn baǵalaýǵa deıingi búkil prosesti avtomattandyrady. Ony mobıldi qosymsha nemese aqparattyq júıeniń jeke kabıneti arqyly kórýge bolady. Barlyq joba 2021 jyldyń sońynda ónerkásiptik paıdalanýǵa engizildi.
Prezıdent azamattardyń problemalaryn ýaqtyly sheshý jáne durys quqyqtyq aqparatpen qamtamasyz etý úshin «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý aıasynda taldaý quraldaryn damytý boıynsha jumysty jalǵastyrýdy tapsyrdy. Bizdiń tájirıbemizdi keıbir sheteldik áriptester nazarǵa alyp, qazaqstandyq úlgi boıynsha ózderiniń sıfrly júıelerin qurýda.
BUU sarapshylarynyń aıtýynsha, Qazaqstannyń biryńǵaı quqyqtyq statıstıkasy qylmysty baqylaýdyń tıimdi quralyna aınaldy. Reseı Ishki ister mınıstrliginiń Bas aqparattyq-taldaý ortalyǵynyń memleketaralyq aqparattyq bankimen, Eýrostatpen jáne AQSh Ádilet mınıstrliginiń Statıstıka bıýrosymen tyǵyz ózara is-qımyl júrgizilýde.
Qazirgi tańda BUU-nyń Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasymen tyǵyz yntymaqtastyqtyń arqasynda komıtet qylmystardy jikteýdiń halyqaralyq tájirıbesin engizýde. Bul Qazaqstandaǵy qylmys týraly statıstıkalyq derekterdi basqa eldermen júıeleýge jáne salystyrýǵa múmkindik beredi. Budan bólek komıtet balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqty ólsheýge arnalǵan taldamalyq quraldy ázirleý jónindegi halyqaralyq saraptamalyq jumys tobyna kirdi. Top quramynda álemniń 107 eliniń ókilderi bar.
Búgingi kúni komıtet basqa da kóptegen mańyzdy jumysty qolǵa alyp keledi. Bizdiń jetistikterimiz – barlyq quqyq qorǵaý organymen ózara is-qımyl jasaı otyryp, quqyqtyq statıstıkany qalyptastyratyn vedomstvonyń ár qyzmetkeriniń nátıjeli jumysy. Komıtet qyzmetkerleri ýaqyt talabyna sáıkes quqyqtyq statıstıka júıesin sıfrlandyrýdyń bastamashysy boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. 25 jyldyǵymyz qarsańynda quqyqtyq statıstıka organdarynyń ardagerleri men barlyq qyzmetkerin quttyqtaımyn.
Sábıt NURLYBAI,
Bas Prokýratýranyń
Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń tóraǵasy