Jıyrma segiz batyrdyń biri

Adamzat balasy ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń sońynda bastalyp, qyrqynshy jyldardyń ortasyna deıin sozylǵan (1939-1945j.), 50 mıllıonnan astam beıkúná jandardyń ómirin jalmaǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qaıǵy-qasiretin áli de umyta qoıǵan joq. Al sol tustaǵy ataǵy jer jarǵan Keńester Odaǵy úshin Uly Otan soǵysy dep aıdar taǵylǵan,  ot pen oqqa oraǵan, mıllıondaǵan adamdy ajal qushtyrǵan surapyl soǵystyń ákelgen zilmaýyr zardaby men júrekterge salǵan jarasy arada bildeı jetpis jyl ótse de tolyq máninde joıyla, jazyla qoımaı otyr.  Kúni búginge deıin onyń  ár tustan, ár saladan, tipti, ár otbasynan qylań berip qalary bar. Otan otqa oranǵanda... Jumyr jerdi bılep-tóstemekshi bolǵan fashıstik Germanııanyń ba­qaı­shaǵynan basyna deıin muzdaı qarýlanǵan armııasy 1941 jyldyń 22 maýsymynda beıbit ómir súrip, beıqam jatqan Keńester Odaǵyna tutqıyldan soǵys jarııalap, Batys shekaradan lap qoıdy. Araǵa tórt aı salyp, jolyn-daǵynyń bárin japyryp, jaıpap Odaq astanasy – Máskeýdiń irgesine taıap qaldy. Soǵys bastalysymen Almaty qala­synyń túbinde jasaqtalǵan ataqty general-maıor I.V. Panfılov basqarǵan 316-shy atqyshtar dıvızııasy qan maıdanǵa (quramynda dańqty batyrymyz Baýyrjan Momyshulynyń jaý­jýrek batalony da bar), Máskeý qalasyn jaýdan qorǵaýǵa attandy. Kúshi basym dushpanmen qorǵana otyryp soǵysqan qazaqstandyq erjúrek jaýyngerler1941 jyldyń qar jamylǵan aıazdy qarasha aıynyń 16-synda Máskeýge taıaý Volokolam aýdany, Dýbosekovo razeziniń (temir jol aıyrmasy) túbinde Batys maıdany, 16-shy armııanyń 8-shi gvardııalyq atqyshtar dıvızııasy (burynǵy 316-shy atqyshtar dıvızııasy) 1075-shi atqyshtar polkiniń 2-shi batalony 4-shi rotasynyń kishi polıtrýk V.G.Klochkov bastaǵan 28 gvardııashy-panfılovshy sarbazdary álemdi dúr silkindirgen eren erlik tanytty. Olar óz polıtrýgi V. Klochkovtyń: «Reseı keń-baıtaq, biraq sheginerge jer joq. Artymyzda – Máskeý!» degen jalyndy sózin basshylyqqa alyp, nemis-fashısteriniń qurysh bolat qursanǵan 18 tankisin otqa orap, júzden astam soldatyn jer qushtyrdy. Osylaısha jeńilýdi bilmeıdi degen nemis armııasynyń sandyraq uıǵarymynyń, maqtangóı ańyzynyń kúli kókke ushty. О́zderin janpıda etse de dushpandy ilgeri bastyr­maǵan, ár súıem jer úshin keski­lese urys salǵan 28 gvardııashy-panfılov­shylardyń qaharman erligi keńes jaýyn­gerleriniń rýhyn shuǵyl kóterdi, namysyn janydy. Sol bir jaý­júrek 28 batyrdyń 11-i derlik Jeti­sý óńiriniń jaısańdary bolatyn. Solar­dyń qatarynda: G.M.Bezrodnyh, Iа.A.Bondarenko, I.R.Vasılev, P.D.Dý­tov, N.Esbolatov, D. Kaleınıkov, Á.Qoja­bergenov, N.A.Mıtchenko, I.M. Natarov, M.Seńgirbaev, I.D.Shadrın bar edi. Al osy 28-diń, ıaǵnı 11-diń biri qasıetti Qaratal aýdanynyń týmasy, qatardaǵy jaýynger Nıkıta Andreevıch Mıtchenko (1913-1941j.) bolǵanyn bizder árdaıym maqtanysh tutamyz. Endi Otan úshin dep otqa oranǵan pan­fılov­shy jaýyngerdiń ómir deregi men eńbek joly, otbasy, qaharmandyq eren isiniń keıbir tustary jaıly zerdelegenimiz ben bilgenimiz jaıly ortaǵa salǵandy qup kórdik.   Nıkıta reseılik emes, aqmolalyq О́kinishke qaraı, Keńes Odaǵy saltanat qurǵan jyldary jaryq kórgen «Sovet Odaǵynyń qazaqstandyq batyrlary» anyqtamalyǵynda «Nıkıta Andreevıch Mıtchenko 1913 jyly Novosıbırsk oblysy Novovladımırovka selosynda sharýa otbasynda dúnıege kelgen. Ata -anasynan aıyrylǵan soń, 1935 jyly otbasymen Qazaqstanǵa kóship keledi. 1935 -1937 jyldary Kırov aýdanynyń qyzylsha ósiretin sovhozynda, al 1937 jyldyń qarashasynan 1941 jyldyń 19 shildesine deıin Úshtóbe stansasyndaǵy jumysshylardy jabdyqtaý bóliminde júk túsirýshi-tıeýshi bolyp jumys is­te­gen. Ol soǵysqa deıin úılenip, Kse­nııa Borısovnamen turmys qurǵan. Dúnıege kelgen qyzy Valıa eki jasynda qaıtys bolǵan. N.A. Mıtchenko 1941 jyldyń shildesinde ásker qataryna shaqyrylyp, general-maıor I. Panfılovtyń dıvızııasy qatarynda Máskeý qalasyn qorǵaýǵa qatysady. Oǵan KSRO Joǵar­ǵy Keńesi Tóralqasynyń 1942 jylǵy 21 shildedegi Jarlyǵymen Keńes Odaǵy­nyń Batyry (qaza tapqannan soń) ata­ǵy beriledi. Onyń esimimen Qara teńiz­diń teńiz parohodstvosynyń tep­lo­hody (27 jeltoqsan, 1980 jyl), Úsh­tóbe qalasynyń bir kóshesi atalǵan. Pıonerler úıinde batyrdyń shaǵyn bıýsti ornatylǵan» delingen. Erlik qashanda elge mura, urpaq­qa uran boldy, bolyp qala beredi de. Tanymal qalamger Beıbit Qoıshy­baevtyń respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń 1985 jylǵy sanynda uly erlik shejiresiniń 40 jyldyǵyna oraı batyr N. Mıtchenkoǵa arnalǵan «Súıispenshilik» atty ocherki jarııalandy. Onda avtor Nıkıta Andreevıchtiń reseılik emes, qazaqstandyq, onda da burynǵy Selınograd (qazirgi Aqmola) oblysy, Novovladımırovka aýylynda 1913 jyly 13 sáýirde týǵandyǵyn alǵa tartady. Buǵan N. Mıtchenkonyń ómir jolyn zerttep júrgen otstavka­daǵy maıor V.E. Ahıtkınniń atal­ǵan oblystyń Novogeorgıevka aýylyn­daǵy Ýspen shirkeýi arhıvinde­gi jazbada onyń ata-anasy Andreı Mıhaılovıch pen Praskovıa Matveevna­nyń Novovladımırovka aýylynda turatyndyǵy dáleldi aıǵaq bolady. Uzaq jyldar boıy jiberilip, qaıta­lanǵan osy olqylyq 2010 jyly res­pýblıkalyq «О́ner» baspasynan (Alma­ty qalasy) basyp shyǵarylǵan «Qazaqstandyq Keńes Odaǵynyń batyrlary» anyqtamalyǵynda birshama túzetilip, tolyqtyrylǵan. Áıtse de, qynjylarlyǵy sol, batyrdyń týǵan jyly úsh jasqa úlkeıtilip, 3.04.1910 jyly Aqmola oblysy, Arshaly aýdany, Novovladımırovka aýylynda týǵan delingen (mátindi daıyndaýshynyń qandaı derek kózine súıengeni beımálim). Ári qaraı ulty – ýkraın. 1935-1941 jyldary Almaty oblysy, Qaratal aýdany, Úshtóbe qalasynda jumys iste­gen. Máskeýdiń gımnine aınalǵan «Doro­gaıa moıa, stolısa» óleńinde 28 gvardııashy-panfılovshylar týraly aıtylady. Mıtchenkonyń esimi Aqmola oblysy, Arshaly aýdany, Saryoba atyndaǵy mektepke berilgen», delingen. Bul jazbadan ańǵarǵanymyz, bizge halqymyzdyń maqtanyshy sanalatyn batyr jerlesimizdiń ómirbaıanyn ár saqqa júgirtpeı, birizdendirý qajet. Súısinerligi sol, erlik pen eldikti qashan da qaster tutatyn qarataldyqtar óziniń tól perzentine aınalǵan Nıkıta Mıtchenkonyń esimin qadirlep, oǵan qurmet kórsetýde birshama ıgi isterdi atqardy. Sózimizdiń basynda aıtqandaı, aýdan ortalyǵy – Úshtóbe qalasynyń kórikti kóshesiniń birine onyń esimi berilgen. Qaladaǵy Keńes Odaǵynyń Batyry, ushqysh S.Morozov atyndaǵy №51 mektep-gımnazııasynda ólketanýshy ustaz T.I. Molchanovanyń uıytqy bolýymen jaýyngerlik Dańq mýzeıi ashylǵan. Onda batyrdyń shaǵyn bıýsti ornatylǵan. Jeńis merekesi qarsańynda jas urpaq habardar bolatyndaı eske alý keshteri men tárbıe saǵattary ótedi.   Erler esimi umytylmaıdy Sonymen, ótken ǵasyrda 1418 kún men túnge sozylǵan Uly Otan soǵy­synyń tarıhı jylnamasyna jar­qyn bet bolyp jazylǵan, 1941 jyl­dyń 16 qarashasyndaǵy Máskeýdiń Dýbo­sekovo razezi túbindegi bolat saýyt qursanǵan, ajal oǵyn shashqan dush­pan­nyń 18 tankisine betpe-bet kelip, jalań qoldarymen, granata jáne suıyq jarylǵyshtyń kómegimen órte­gen, eki júzge jýyq fashısti jer jastan­dyrǵan, jaraly jolbarystaı alysyp, erlikpen qaza tapqan 28 panfılovshy batyrlardyń patrıottyq is-qımyly dúnıejúzin eleń etkizdi dese bolady. Osy rette myna eki jaıtqa kóńil aýdarǵan jón. Onyń birinshisi, Otan úshin, Máskeý úshin ólispeı berispeımiz dep ant etken, joǵaryda esimderi atalǵan 28 gvardııashy-panfılovshylardyń kózsiz batyrlyǵy sol tustaǵy odaqtyq «Krasnaıa zvezda» gazetiniń tilshisi A.Krıvıskııdiń maqalasyna arqaý bolyp, shartarapqa taraýy edi. Tarıhı derekterge súıensek, keskilesken qandy shaıqastan soń medısınalyq sanıtarlar urys dalasynan áýpirimniń kúshimen tiri qalǵan, qyzyl qanǵa boıalǵan jaýyngerdiń birin (keıbir derekte Ivan Natarov (1910 – 1941 jyly), al ekinshisi Ivan Shadrın (1917-1985 j. Kóksýlyq jerlesimiz, zapastaǵy starshına) medsanchastqa jetkizedi. Gazet tilshisi A.Krıvıskıı onymen suhbattasyp, oqıǵanyń jaı-japsaryna qanyǵady. Polıtrýk V.G.Klochkovtyń qamal buzar qaharly sózin uran etip, ortaǵa tastaıdy. Erlerdiń eren erligimen joǵarǵy áskerı basshylyq habardar bolǵannan keıin ǵana baryp, araǵa jeti aı salyp KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń 1942 jylǵy 21 shildedegi Jarlyǵymen 28 gvardııashy-panfılovshyǵa (27-sine qaza tapqan soń. Jerlesimiz I.Shadrın aman-saý elge oralǵan) Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi. Qalamy ushqyr jýrnalıst A.Krıvıskıı araǵa biraz ýaqyt salyp, general-maıor I.Panfılov basshylyq jasaǵan 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń qaharmandaryna arnalǵan «Máskeý túbindegi qaraýyl» kitabyn jazady. Atalǵan tarıhı erliktiń mán-maǵynasy men taǵylymyna marshal K.Jýkovtyń estelikterinde, A.Bektiń «Arpalys» povesinde /«Volokolamskoe shosse»), B.Momyshulynyń «Bizdiń general» jáne «Moskva úshin shaıqas» shyǵarmasynda birshama oryn berilgen. Ekinshi bir aıtpaǵymyz, taǵdyr jazyp Keńester Odaǵynyń quramyndaǵy odaqtas respýblıkanyń biri sanalǵan Qazaqstan, onyń ishinde qazaq jaýyn­gerleri osy bir el basyna kún týǵan alapat shaıqasta týmysynan batyr da erjú­rek halyq ekendigin jasampaz erligimen dáleldedi. Bul ýájimizge osydan týra jetpis jyl buryn Odaqtyń astanasy, júregi sanalatyn Máskeý qalasyn jaý­dan qorǵaýda qaharman erliktiń úlgisin kórsetken jetisýlyq 28 gvardııashy-panfılovshylardyń qataryndaǵy qandas­tarymyz: Narsutbaı Esbolatov, Álıas­qar Qojabergenov, Álikbaı Qo­saev, Musabek Seńgirbaevtyń esim­derin bóle-jara ataǵan jón. Kezinde orystyń qalamy júırik jýrnalıst-jazýshylary I.Erenbýrg, K.Fedınnen bastap qazaq jaýyngerleri men komandırleriniń máńgi óshpes erligine tánti bolyp, «Prav­da» gazetiniń betteri arqyly «Qazaq­tar teginde batyr halyq», dep baǵa ber­geni búgingi urpaq – bizder úshin maqtanysh.   Urpaqqa úlgi bolǵan Biz bul joly kúni keshegi kúrkirep ótken Uly Otan soǵysynyń óte bir aýyr kezeńinde kózsiz erlik kórsetken, osy rette janyn pıda etken qazaqstandyq 28 gvardııashy-panfılovshylardyń biri Nıkıta Mıtchenkonyń batyrlyǵy jaıly azdy-kópti sóz ettik. Halqymyz erler esimi – el esinde dep beker aıtpaǵan. Attary ańyzǵa aınalǵan bahadúr batyrlarymyzǵa týǵan Qazaqstanymyz ben ejelden kórshiles Reseı Úkimeti tarapynan júzege asyrylyp otyrǵan ıgi sharalar ábden quptarlyq. Almatydaǵy 28 panfılovshylar atyndaǵy saıabaqtaǵy Máskeýdi keýdesimen qorǵaýshylarǵa arnalǵan monýment eskertkish, 28 batyrdyń árqaısysyna jekeleı ornatylǵan taqtaısha belgi, osyndaǵy dańqty qolbasshy, Keńes Odaǵynyń Batyry (12.12.1990 j.) Baýyrjan Momyshulynyń eńseli eskertkishi olarǵa degen halyqtyq qurmet pen eldik iltıpattyń ystyq belgisindeı. Al Reseı jaǵyna keletin bol­saq, Máskeý shaıqasynyń tarıhı mańyz­dy­lyǵyna joǵary baǵa bere otyryp, 1944 jyldyń ózinde «Máskeýdi qor­ǵaǵany úshin» medalin taǵaıyndady. Bertinde, 1966 jyly Máýskeý qalasyn­daǵy Soltústik Týshıno aýdanynda pan­fılovshylardyń qurmetine kóshe atalyp, monýment ornatyldy. Jeńistiń 30 jyldyǵyna oraı, 1975 jyly qandy shaıqastyń izi qalǵan Dýbosekovoda memorıal, Nelıdovo derevnıasynda (Dýbosekovodan 1,5 shaqyrym qashyqtyqta) erjúrek panfılovshy batyrlarǵa eńseli eskertkish ornatylyp, murajaı ashyldy. Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 60 jyldyǵy qurmetine ótken (2005 jyl) Máskeýdegi saltanatqa qatysqan Elbasymyz N.Nazarbaev Dýbosekovo razezinde bolyp, panfılovshy batyr­lardyń qany tamǵan topyraqqa taǵzym jasady. Munan soń Volokolamsk qalasynda Keńes Odaǵynyń qos batyry I.V.Panfılov pen B.Momyshuly bıýstiniń ashylý rásimine qatysyp, quttyqtaý sóz sóıledi. Dýbosekovo razezi mańaıynda bolǵan shaıqastyń Otan soǵysy jylnamasyna aıshyqty bet bolyp jazylǵanyn, onyń, 1941 jyly 22 maýsymda qaýyrt bastalǵan surapyl soǵysqa túbirli ózgeris engiz­gen, qorǵanystan shabýylǵa kóshýge betburys jasaǵan tarıhı mańyzynyń joǵary ekendigin basa aıtyp kórsetti. Soǵysty kórmesek te, soǵys kórgen analar­dyń aq sútin emgen bizder de bes qarýyn asynǵan jaýdyń oǵyna keýdelerin tosyp, qaza tapqan, sóıtip, dushpandy alǵa bastyrmaǵan, dańqty panfılovshy batyr babalardyń rýhy aldyndaǵy perzenttik paryzymyzdy ótep, sol bir surapyl kúnderdiń beınesin qal-qaderimizshe alǵa tartqan jaıymyz bar. Erlikke, erlerge qashan da myń taǵzym! Qarasha QARAMAN. Almaty oblysy, Úshtóbe qalasy. –––––––––––––– Sýretterde: jerles batyry­myz N.A.Mıtchenko; Nelıdovo derev­nıa­syn­da­ǵy panfılovshy erlerge arnalǵan eskertkish.