Búgingi azat eldiń aıshyqty Ata Zańy, júıelengen zań salasy men óz isin jetik meńgergen kásibı mamandar ózdiginen paıda bolyp, ózderi jetile salǵan joq – olardyń bastaýynda aldyńǵy býyn aǵalardyń tyń jerge túren salǵandaı qajyrly eńbegi, ınemen qudyq qazǵandaı tynymsyz izdengen bilim-biligi, parasat-paıymy tur. Olardyń árqaısysynyń esimin elimizdiń óskeleń urpaǵy qurmetpen ataýy tıis, al biz kózin kórip, sózin estigen zamandas-áriptes, tálimin alǵan shákirt retinde birqatar azamattar týraly estelik aıtý quqyna ıemiz.
Qazaq zań salasyndaǵy aıtýly tulǵalardyń biri Jumekeń, marqum Jumaq Seıitov bolatyn. Negizi qarshadaıynan taǵdyrdyń talqysyna túsip, teperishin kórgen jan barynsha shydamdy, qaısar ári ádil bolatyn sekildi. Bar men joqtyń parqyn uǵynyp, aq pen qarany aıyryp, jamanmen kúresip, jaqsyǵa jan dúnıesimen úıir bolatyn syndy. Bul aıtqanymyzdyń da dáleli – Jumekeń.
Qazaq tarıhynda dúrbeleńge toly HH ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵynan soń, ıaǵnı 1914 jyly 10 sáýirde kıeli Túrkistan topyraǵynda ómirge kelgen ol arada alty aı ótpeı jatyp ákeden aıryldy, jetim atandy. Taǵdyr ıirimi shyrq úıirip aparyp, 8 jasynda balalar úıiniń bosaǵasynan bir-aq shyǵardy. Ashyqsa da azbaǵan, tońsa da tozbaǵan qazaqtyń qara balasy kúnmen birge jetilip, jas shybyqtaı taralyp kele jatty. Oqý úlgerimi jaqsy, sabaqqa alǵyr bala endigi jerde ózine qorǵan bolar ákesi de, aýzyna as salar anasy da oqý-bilim ekenin bildi, qadirin túsindi. Qınalsa da júnjimeı tek alǵa umtyla berdi. О́mir satysynan tómen syrǵyp ketpeı, alǵa ǵana jyljý úshin bir qaraǵa qol ilindirý qajetin uǵyndy. Osy oımen FZÝ-ǵa qabyldanady. Biraq, jas jigittiń turmysyndaǵy joqshylyq bul oıyna múmkindik bermedi, armanymen arasyn biraz alshaqtatyp jiberdi. Eńbekke aralasyp, jaýapty jumystardyń bel ortasynan tabyldy. Alǵyrlyǵy qaı jumysta da aldyńǵy saptan kórinip, abyroıynyń artýyna sep boldy. Túrkistandaǵy aýdandyq jınaqtaýshy kassanyń baqylaýshysy bolyp bastalǵan eńbek joly ony kassırlik qyzmetke, odan esepshiniń kómekshisi bolýǵa bastady. Istiń tetigin bilip shyrq úıirip alyp ketken bilimdi, ótkir, adal jan kez kelgen tosqaýylyńdy buzyp-jaryp óte shyǵady emes pe?! Joǵary bilim ala almaǵanmen, isine tııanaqty jigittiń qabilet-qarymyn tanyp-bilgen basshylary ózi eńbek jolyn bastaǵan mekemeniń basshysy etip taǵaıyndaıdy. Boıyndaǵy jaýaptylyq, tabandylyq pen qııa baspaıtyn ádildik, bultartpaıtyn shynshyldyq ony quqyq qorǵaý salasyna qaraı jeteleıdi. 1936 jyly qalalyq prokýratýra salasyna qyzmetke qabyldanady da, osy salada 14 jyl tapjylmaı eńbek etedi. 1938-1939 jyldary Almaty qalasyndaǵy sot-prokýratýra qyzmetkerlerin qaıta daıarlaıtyn arnaıy kýrstan ótedi. Salada is-tájirıbe jınap, ysylǵanmen, joǵary bilimdi maman atanýdyń jóni bólek. Sol sebepti Jumaq Seıitov 1950 jyly sol kezeńdegi elimizdiń zań mamandaryn daıyndaıtyn jalǵyz joǵary oqý orny – S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń zań fakýltetiniń stýdenti atanady. Bul Jumekeńniń jastaıynan ańsaǵan armanynyń oryndalǵan sáti boldy, odan ári zań salasynda bilikti basshy, bilgir maman retinde qyzmet etýine esh kedergi qaldyrmaǵan serpilis boldy. Jýaly aýdandyq prokýratýrasynyń tergeýshisi, Arys, Túrkistan aýdandarynyń prokýrory qyzmetterin abyroımen atqardy. Bilimin jetildirý maqsatynda Máskeýdegi prokýratýranyń basshy qyzmetkerlerin daıarlaý kýrsyn támamdap aldy. Zańger úshin zańdy jetik bilý az, oǵan eń basty qajettiliktiń biri – adaldyq. Onyń kirshiksiz aq taqtasyna adamı aryna qylaý túsirmeı ustaı alǵandar ǵana iligedi. Jumaq Seıitov osy sanattan tabyldy. Ońtústik Qazaqstan oblysy prokýrorynyń orynbasary, Almaty oblysynyń, prokýrory jáne Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy bolyp júrip ádildigimen tanyldy. Adamgershilik pen bilim synǵa túsken nebir qysyltaıań shaqtarda azamattyq ardyń týyn, ádildiktiń týyn alasartqan joq. Halqymyzda «Týra bıde týǵan joq, týǵan-dy bıde ıman joq» degen qanatty sóz bar, Jumekeń osy ımanyn álsiretpeı, týralyq jolynan jańylmaı qazylyq etken zańger bolatyn. 1992 jyldyń qańtar aıynda Shymkent oblystyq sotynyń tóraǵasy qyzmetine saılanyp jumysqa kiriskenimde oblystyq sottyń tarıhyn túgeldeýden jumysty bastadym. О́ıtkeni, ótkendi eske almaı, aldyńǵy tolqyn aǵalardyń is tájirıbelerin oqyp úırenbeı, jańa jumysta jarqyn isterdi bastaý múmkin emes dep oıladym. Sonda ózime deıingi tóraǵalyq qyzmet atqarǵan aǵalardy túgeldep, olardyń sýretterin, ómirbaıandaryn, olar jaıly el aýzyndaǵy estelikterdi jınaqtap, oblystyq sottyń quryltaıshylyǵymen shyǵatyn «Zań jáne zaman» gazetine sýretterin basyp, kim qaı jyldarda sotqa tóraǵalyq etkenin, oqyrmandardyń esine saldyq. Sol kezde olardyń týǵan týysqandarynan kóptegen hattar túsip, olardyń rızashylyǵyna kýá boldyq. Sonda halyq arasynan estelik aıtqandardyń ishinde ádildikten aýytqymaı, «Qara qyldy qaq jarǵan» tóraǵalar jaıly nebir jyly pikirler estip júrdik. Olardyń arasynda Jumekeń jaıly, onyń prınsıpshildigi, eshkimnen yqpaıtyndyǵy, nebir aýyr qylmystardyń ashylýyna ózi kirisip basshylyq jasaıtyndyǵy, oblystyq sottyń tóraǵasy qyzmetinde bolǵan kezde sýdıalardyń tek zańdy basshylyqqa alyp, jumys isteýin qatań qadaǵalaǵany, olardy qorǵaı da bilgeni jaıly, ystyq yqylaspen eske túsirgen áńgimelerdi estip bilip, ózimiz de sol asyl aǵalardyń adaldyq, tazalyq jolymen júrýge umtylys jasadyq. Ol baǵytymyz, sol jolda tókken terimiz bosqa ketpegen sııaqty.
Qadirli Jumekeńmen qyzmettes bolyp, qatar jumys istegen, búginde zeınetker bolyp, toqsan jasty baǵyndyryp otyrǵan, ardager aǵalarymyz Músáli Jorabaev, Ábjál Asqarov, Aıtjan Beknazarovpen qatar úzdik shákirti bolyp, bizben qatarlas qyzmet istegen, Temir Balkender, asyl aǵanyń ómir joldary jaıly óte qyzyqty, tálimdi tárbıelik máni bar oqıǵalardy súısinip eske alyp otyrady.
Aldaǵy kezde, Jumekeń jaıly estelik kitap shyǵyp jatsa, soǵan arqaý bolatyn, bolashaq zańgerlerge baǵyt baǵdar berip, kisilikke kir shaldyrmaı, tazalyq tarazysynan aýytqymaı jumys isteýge, paıda oılamaı, ardy oılap qyzmet jasaýdyń qyr-syryn jetkizetin materıaldar Jumekeń jaıly jetkilikti. Jumekeńniń azamattyq bolmysy, zań salasyndaǵy kelbeti týraly estelik aıtýshylardyń biri, shákirti – Túrkistan qalasynyń qurmetti azamaty, otstavkadaǵy sýdıa Temir Balken «25 jasymda Jumekeńniń qaramaǵynda bir jyldaı ǵana qyzmet jasaǵan men ol kisiniń taýsylmas qazyna ekenin kezinde jete túsinbegen ekenmin. Keıingi ańyzǵa bergisiz áńgimeler ustazymnyń jarqyn beınesin aıqyndaı túsken bolatyn. Jumekeńniń bireýge arasha túsip, óz aǵaıyndary jınap ákelgen bir qap aqshadan bas tartyp, «kináli adam óz qolymen istegen kinásin óz moınymen kótersin» dep aǵaıyndarynyń qolqasyn oryndamaǵany – kóp mysaldyń biri» dep eske alady. Mine, týra bıde týǵan joq degen – osy. Búginde Jumaq Seıitov aramyzda joq. Ol tek saǵynyshpen aıtylar estelikterdiń arqaýy. Artynda qalǵan urpaqtary áke atyna kir keltirmeı, ol salǵan adaldyq, izgilik jolyn laıyqty jalǵastyryp keledi. Al Jumaǵalı nemeresi búgingi zamannyń bilgir kásipkeri atanyp, halqymyzdyń baılyǵyn eselep arttyrýǵa qyzmet ete júrip, Jumekeńdeı asyldy ardaqtap, 100 jyldyq merekesin halyqpen birge bıik dárejede atap ótýge kirisip ketti.
Báıterek butaqtaryndaı ósip-óngen urpaqtarynyń qurmetteýi óz aldyna, ardyń jibin attamaı, adal qyzmet etken ulynyń ǵasyrlyq mereıtoıynan halqy, jerlesteri de tys qalmaı, atsalysýy tıis dep oılaımyz.
Beket TURǴARAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
eńbek sińirgen zańgeri.