Gazdandyrý – kezek kúttirmeıtin másele

Jıyndy ashqan Senat Tóraǵasynyń orynbasary Olga Perepechına sala­nyń elimiz úshin mańyzdy ekenine toq­tal­dy. Gaz ónerkásibi áleýmettik-ekono­mı­kalyq damýda mańyzdy oryn alatynyn, memlekettiń energetıkalyq qaýip­siz­diginiń quramdas bóligi ekenin atap ótti.

«Úkimet aldynda elimizdiń gaz salasyn tıimdi damytýdy qamtamasyz etý boıynsha strategııalyq mindetter tur. Birinshi kezektegi máseleler boıynsha qysqa merzimde naqty sharalar qabyldaý qajet», dedi O.Perepechına.

Senat Tóraǵasynyń orynbasary qazirgi ýaqytta gaz salasyn basqarýdyń menedjment, óndiris, baǵa belgileý jáne sıfrlandyrýdyń qazirgi zamanǵy tásilderi qamtylatyn neǵurlym tıimdi, yqsham jáne ıkemdi úlgisine kóshý jóninde naqty sharalar qabyldaý qajet ekenine ekpin berdi.

«Investorlardy kómirsýtegin bar­laýǵa tartýda jumysty jandandy­rý jáne jalpy, Qazaqstanda gaz óndi­rý jobalarynyń ınvestısııalyq tartym­dy­lyǵyn arttyrý qajet», dedi Olga Pere­pechına.

Ekonomıkalyq saıasat, ınnovasııalyq damý jáne kásipkerlik komıtetiniń tóraǵasy Dáýren Ádilbekov Úkimet saǵa­tyn asha kelip, kezdesý barysynda sena­­torlar men salanyń basqa da sarap­­shy­larynyń pikirine oraı oryn alǵan máselelerdi sheshýge kómektesetin naq­ty sharalar men tetikter talqylanyp, usy­nylatynyn atap ótti.

Senator Erik Sultanov atalǵan salany zerdeleý barysynda sheshýdi qajet ete­tin negizgi 4 bóliktegi problema anyq­talǵanyn atap ótti. Sonyń ishinde resýrs bazasynyń jetkiliksizdigi, gaz tasymaldaý júıesiniń eskirip-tozǵany, elimizde gazben qamtamasyz etý deńgeıiniń óte nasharlyǵy jáne tarıf belgileý júıesiniń tıimsiz ekeni bar.

Memleket basshysynyń gaz salasyn sapaly qaıta qalyptastyrý jónindegi tapsyrmasy aıasynda senator atalǵan problemalardy jedel sheshý úshin birqatar shara usyndy.

«Salany basqarý júıesinde qury­lym­dyq ózgerister júrgizý qajet. Resýrstyq bazany tolyqtyrý maqsatynda jer qoı­naýyn paıdalanýshylardyń jańa gaz jobalaryn iske asyrýy úshin qosymsha yntalandyrý sharalaryn ázirleý usynylady. Gazǵa baǵa belgileýdiń jańa úlgisin qalyp­tastyrý mańyzdy. Gazdy ishki naryq­qa jetkizý kólemine memlekettik retteý engizý arqyly jer qoınaýyn paıdala­nýshylardyń gaz tańdaý prosesi ashyq bolýyn arttyrý qajet», dedi senator E.Sultanov.

Depýtat «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyry qurylysynyń baıaý júrip jatqanyna nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, soltústik jáne shyǵys óńirlerdi gazdandyrýdy 2025 jylǵa deıin aıaqtaý múmkin emes.

«Búgingi tańda gazdyń bolmaýy ınves­tısııalar tartý, jańa óndirister qurý, halyqty jumyspen qamtý jáne óńirler men tutastaı eldiń ekonomıkasyn damytý úshin basty tejeýshi faktorlardyń biri bolyp otyr. Sondyqtan qalyptasqan aǵymdaǵy jaǵdaıdy eskere otyryp, ulttyq jáne ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin óńirlerdi gazdandyrýdyń qolaıly nusqasyn kózdeý usynylady», dedi E.Sultanov.

Budan keıin Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov óńirlerdi gazben qam­tamasyz etýdi damytý jóninde áńgimelep berdi. Vedomstvo basshysy 2021 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha eldi gazdan­dyrýdyń jalpy deńgeıi 57,7 paıyzdy quraǵanyn habarlady. Mınıstr keltirgen derekterge súıensek, ishki naryqta gazdyń tutynýy turaqty ósip keledi. Keıingi tórt jylda 4,8 mlrd tekshe metrge artyp, 18,6 mlrd tekshe metrge jetken.

«Tutynýdyń serpindi ósýine baılanys­ty 2025 jylǵa qaraı gaz tapshylyǵyna kezige bastaımyz dep boljap otyrmyz. Biraq taý-ken metallýrgııa kásip­oryndary kómirden gazǵa belsendi kóshse, onda tapshylyqtyń kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıady.

Osyndaı jaǵdaıda elimizdiń resýrs­tyq bazasyn tolyqtyrý máselesi týyndaıdy. Bul maqsatta gazdy barlaý, óndirý jáne óńdeý sekildi búkil kezeńde gaz jobalary úshin preferensııalar qajet. Budan basqa, jer qoınaýyn paıdalanýshylar úshin yntalandyrý baǵasyn berý máselesi pysyqtalyp jatyr», dedi B.Aqsholaqov.

Vedomstvo basshysynyń derekterine saı, Qazaqstandaǵy gazdyń 80 paıyzdan astamy «Qarashyǵanaq», «Qashaǵan» jáne «Teńiz» kenishterine tıesili. 2021 jyly óndirilgen shıki gaz kólemi 53,8 mlrd tekshe metrdi qurady. Munyń 20 paıyzy jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń óz qajettiligine, elektr energııasyn óndirýge jáne basqa da maqsatqa ketken. Jartysyna jýyǵy taýarlyq gaz retinde qaıta óńdeldi.

«Boljamdy derekterge sáıkes 2030 jylǵa qaraı shıki gaz óndirý 87,1 mlrd tekshe metrdi quraıdy. Sonyń ishinde úsh iri jobanyń óndirý úlesi 83 paıyzǵa jetpek. О́ndirilgen gazdyń 42 mlrd tekshe metri taýarlyq gaz retinde qaıta óńdelmek. Jer astyna aıdalatyn gaz kólemi 47 paıyzǵa, óndirýshiler muqtajdyqtaryna paıdalanatyn gaz 15 paıyzǵa teńesedi», dedi mınıstr.

Mınıstrdiń aıtýynsha, «Qashaǵannyń» gaz resýrstaryn monetızasııalaý úshin gaz óńdeý zaýytyn úsh kezeńmen salý boıynsha jumys júrgizilip jatqan kórinedi. 2021 jylǵy maýsymnan bastap qýaty 1 mlrd tekshe metrlik bolatyn birinshi kezeń qurylys-montajdaý jumystary bastalyp ketken. Birinshi kezeń 2024 jyldyń basynda paıdalanýǵa beriledi dep josparlanyp otyr.

«Energetıka mınıstrligi men Qazaq­Gaz Ulttyq kompanııasynyń taǵy bir mindeti – magıstraldyq gaz qubyr­laryn jańǵyrtý. Gaz tasymaldaý ınfra­qurylymy negizinen keńes zamanynda salynǵan. Qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin úlken ınvestısııa qajet. Qazirgi ýaqytta birqatar gaz qubyry tolyq qýatynda jumys istep tur. Otandyq gazdy tur­ǵyndarǵa turaqty jetkizýdi jalǵas­tyrý úshin qýatty qubyrlar salý kerek. Mysaly, magıstraldy gaz qubyrla­rynyń 21 paıyzyn 50 jyldan beri, 50 paıyzyna jýyǵyn 40 jyldan beri paıdalanyp kelemiz. Tozǵan qubyrlar ortasha eseppen 75 paıyzdan asty», dedi B.Aqsholaqov.

Mınıstrdiń aıtýynsha, tutyný­shy­larǵa gazdy úzdiksiz jáne qaýipsiz jetkizýdi qamtamasyz etý maqsatynda ınvestısııalyq jobalar iske asyrý kózdelgen. Jobalardyń jalpy quny 603,9 mlrd teńgeni quraıdy.

«Bıyl elimizdiń gazdandyrylýyn damytýǵa mınıstrliktiń bıýdjettik baǵdarlamasy boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten 45,8 mlrd teńge bólindi. Sondaı-aq 2022 jylǵa respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý sheńberinde 50,1 mlrd teńge aldyn ala qoldaý tapty. Bul 147 myń adamdy nemese 95 eldi mekendi gazben qamtýǵa múmkindik beredi», dedi vedomstvo basshysy.

Budan keıin mınıstr taýarlyq gazǵa baǵa belgileýdiń qazirgi shemasyna qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, elimizdiń ishki naryǵyn gazben turaqty qamtamasyz etý maqsatynda 2014 jyly munaı ken oryndarynda óndiriletin gazdy satyp alýǵa memlekettiń artyqshylyqty quqyǵy berilgen ulttyq operator ınstıtýty engizildi.

«Ulttyq operator – QazaqGaz UK AQ gazdyń satyp alý baǵasy men magıstraldyq tasymaldaý tarıfterin negizge alyp, taýarlyq gazdy kóterme saý­dada ótkizýdi jáne gazben jabdyqtaýdyń biryńǵaı júıesi boıynsha gaz taratýdy biryńǵaı dıspetcherleýdi júzege asyrady. Bul shema memleketke gaz baǵasyn ustap turýǵa múmkindik beredi.Bul rette kóterme saýda ulttyq operator úshin shyǵyny kóp, ol sýbsıdııalanady jáne eksporttyq túsimderge tikeleı táýeldi. Máselen, 2015-2021 jyldar aralyǵyndaǵy ulttyq operatordyń shyǵyny 587 mlrd teńgeni qurady», dedi B.Aqsholaqov.

Búgingi tańda gazdy ishki tutyný sońǵy jyldary kúrt óskenin, gaz tasymaldaý júıesin jańǵyrtý, qaıta qurý jáne gazben jabdyqtaýdyń balama jáne utymdy kózderin izdeý qajettigi eskerile otyryp, eldi gazdandyrýdyń bas keskin-kestesin qalyptastyrý boıynsha jumystar júrgizilýde.

Úkimet saǵatynyń qorytyn­dylary boıynsha Úkimetke gaz salasynyń jaı-kúıin jaqsartý jóninde usynymdar jiberiletin bolady. Onda gaz resýrsynyń bazasyn, ony qaıta óńdeý kólemin ulǵaıtý, soltústik óńirler men Shyǵys Qazaqstan oblysyna gaz jetkizý, sondaı-aq elimizdiń osy saladaǵy zańnamalyq bazasyn jetildirý jónindegi usynystar kórinis tappaq.