Sýdıa – qylqalam sheberi. Dóp basyp aıtsaq – sýretshi. Onyń kórkem shyǵarmasy – sot aktisi. Sot aktisiniń mándi bolýy sýdıanyń tulǵasyna tikeleı baılanysty. Alaıda, zańdy úkim shyǵarý úshin zań normalaryn, onyń termınologııasy men tehnıkasyn bilý azdyq etedi. Aıtar oıyńdy naqty jetkizý úshin ulttyq quqyqtan bastaý alǵan kórkem oı, kósemsóz, tildiń baılyǵy qajet-aq. Mundaıda kemeńger jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Ar jazasy – bar jazadan aýyr jaza», – dep ar men uıatty joǵary qoıýy tegin emes ekendigi aıqyndala túsedi. Al sol ar jazasyn aıaqasty etip, adaldyqtan attaǵan jandarǵa zańdy turǵydan baǵa berip, kesip-pishý tek qazylardyń enshisine tımek. Mine, sol kúrmeýi qıyn qazylyq qyzmetinde talaı marapatqa ıe bolyp, tarazy basyn teń ustaýymen tanylǵan, áriptesterine úlgi bolǵan sýdıalardyń biri – Ádil Quryqbaev demekpiz. Árıne, ar-ojdanyn basshylyqqa alyp, ádildik áıneginen ómirge úńilýge úırengen jandardyń qyzmeti ońaı emes ekeni belgili. Bul oraıda Abaı atamyzdyń ulylyǵyna júginsek, tolyq adam fılosofııasynyń negizi – adaldyq, taza ar-ojdan, ádildik arqyly ultyńa jaqsylyq tıgizý. Endeshe tulǵasy ózgeden bólek, qarapaıymdylyǵy ónegeli, únemi tyńnan túren salyp, izdenýdi murat tutqan Ádil sýdıanyń bulaq-qaınary osy ulttyq quqyqtan tamyr alyp jatqandaı kórinedi. Buǵan qosa onyń sot salasynda 32 jyl úzbeı qajyrly eńbek etip kele jatqany da kóp mán-jaıdy bildiredi.
Ádil Jambasbaıuylynyń sot tóreligin júrgizýden basqa, sot reformasyn tereńdetýge qosqan jazba eńbekteri de kóptep sanalady. Sot tóreligin júzege asyrýdyń jańa úrdisin engizý, menshikke qarsy qylmystardy saralaý, tıimdi sot tóreligin atqarýdyń tetikteri týraly máseleler jazǵan maqalalarynda tereńnen sóz bolady. Demek, ýaqytpen úndesken qazy eldik murattardy enshileı bilýimen daralanady. Tipti, kitaptarynyń ataýlarynan-aq taqyryp keńdigi, kemeldik kókjıegi aıqyndalǵan. Sondyqtan da, Ádil Jambasbaıulyn tek sýdıa ǵana emes, alqabılerdiń qatysýmen qylmystyq isterdi qaraý ınstıtýtynyń negizin salýshy, úlken ǵylymı zertteýshi, qoǵam qaıratkeri, «segiz qyrly bir syrly» jan dep tanımyz.
Talas týdyrmas bir aqıqat – adamzattyń ómiri de, jalpy tynys-tirshiligimen baılanysty bolatyny sózsiz. Ol S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń quqyqtaný fakýltetine túsip, ony 1981 jyly úzdik aıaqtaıdy. Qaltasynda kúrekteı dıplomy bar jigittiń armany asqaq edi. Sýdıa bolsam degen jas maman alǵashqy eńbek jolyn tergeýshi bolýdan bastaıdy. Nebári 8 aıda jas jigit ómirdi tanýdyń, jumbaq álemniń qupııa-kiltin ashýdyń syryn uǵyndy. Keıinnen 1982 jyly qarasha aıynda Qostanaı qalalyq sotynyń sýdıasy bolyp saılandy. О́mir kóshi óskeleń belesti baǵyndyrýymen qundy. Qaı salaǵa qarasańyz da qarqyndy damý, ósip-óný joly bar. Kúni keshegi bı-sheshenderimizdiń uly jolyn jalǵastyryp, sýdıalyqtyń qyr-syryn meńgergen Ádil Jambasbaıulyn da ýaqyttyń ósirgenin, tájirıbesin kóterip, bilimi men biligin tolyqtyrǵanyn baıqaımyz. Qazynyń bıik tanymyn, ushqyr talǵamy men taýdaı talabyn eskerilgendikten bolar, ol 1986 jyly Qostanaı oblystyq sotynyń múshesi bolyp saılanady. Araǵa jeti jyl salyp Almaty oblysy Ile aýdandyq sotynyń tóraǵasy, al 2000 jyly Almaty qalalyq sotynyń sýdıasy bolyp taǵaıyndalady.
«Eńbek – álemniń ámirshisi» ekeninde daý joq. Muraǵattardy shań basyp, sarǵaıǵan paraqtarda qalǵan qandy derekterdiń syryn ashyp, aıyptaýshylardyń jasaǵan qylmysyn dáleldep, adam taǵdyrynyń aq-qarasyn tarazylaý úlken tózimdilik pen qajyrly eńbekti talap etedi. Bar ǵumyryn sot tóreligin atqarýǵa arnap, ardyń aýyr júgin arqalaýǵa bel býǵan Quryqbaev qashanda ádil sheshim shyǵarýdy maqsat etedi. Osy mejeden bir sát aýytqyǵan emes. Onyń jemisti eńbeginiń kilti de osynda. Ákesi Bolattyń otbasyndaǵy kisilik pen kishilik, bilim men bilik, parasat pen paıymdy tanýǵa bastaý bolǵan tereń tárbıe onyń baǵytyn túzep, qadamyn qate jasamaýyna muryndyq bolyp keledi. Sol balań tárbıeni búkil bolmysyna aınaldyrǵan sýdıa aqyry 2000 jyldyń 23 naýryzynda Prezıdenttiń usynýmen Joǵarǵy Sottyń sýdıasy bolyp saılandy. Bul - qara qyldy qaq jarǵan qazylar úshin bıik beles edi.
Sot reformasyn tereńdetý – memlekettik saıasattyń basym mindetteriniń biri. Osy baǵytta kúsh jumyldyra eńbek etken Ádil izdenistiń jolyna tústi. Sebebi, 21 ǵasyrda ulttyń damýynyń mańyzdy ólshemi – minsiz jáne tıimdi ulttyq sot tóreligin qurý qajettigin jaqsy túsindi. Naqty aıtqanda, táýelsiz jáne ádiletti sot - quqyqtyq memlekettiń negizi, sondyqtan da sot tóreligin atqarýda ózindik mazmundy pishini bar tamasha sheshim usyndy. Eń alǵash ret qazaqstandyq sot júıesine órkenıetti elderdiń tájirıbesin zerttep, sot tóreligin alqabılerdiń qatysýymen júrgizý ólshemin engizdi. Onyń basty maqsaty – qarapaıym azamattardy sot isine qatystyrý, sol arqyly sottyń ashyqtyǵyn, qoljetimdiligin qalyptastyrý, eń bastysy, sot pen halyq arasyndaǵy altyn kópirdi jandandyryp, sot tóreligin atqarýdyń qıyndyǵyna kóz jetkizý.
Halyq ókilderi atynan qatysatyn alqabıler ınstıtýty adamdardyń quqyǵy men bostandyǵyn jáne zańdy múddelerin zańsyz áreketterden qorǵaıdy. Máselen, 2007 jyly - 36, 2008 jyly - 42, 2009 jyly 59 qylmystyq is qaralsa, 2010 jyly respýblıkanyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottary alqabılerdiń qatysýymen 323 adamǵa qatysty 258 qylmystyq isti qaraǵan. Alqabıler qatysqan sot 43 adamǵa qatysty aqtaý úkimderin shyǵardy. Demek, bul zań nebári jeti jyldyń ishinde óz ómirsheńdigin dáleldedi. 2012 jyly Á. Quryqbaevtyń osy zań negizinde «Alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq sot isin júrgizý» tájirıbelik oqý quraly jaryq kórdi. Avtor alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq sot isin júrgizýdiń quqyqtyq negizi, tártibi týraly máselelerdi naqty sot praktıkasymen baılanystyra otyryp taldaıdy. Sonymen qatar, alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq is qaraý kezinde jıi kezdesetin kemshilikter men olardy retteý sharalary jóninde naqty usynystar beredi. Alqabıler týraly máseleni Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń VI sezinde Memleket basshysy kótergen bolatyn. Osy baǵytta aýqymdy ister atqarý aldaǵy ýaqyttyń enshisinde ekeni sózsiz.
Taǵy bir jańalyq, taıaýda «Qylmystyq quqyqtaǵy menshikke qarsy qylmystar» atty oqý quraly baspadan shyqty. Bul eńbek magıstranttarǵa, qylmystyq ister boıynsha jumys isteıtin sot, prokýratýra jáne tergeý organdarynyń qyzmetkerlerine arnalǵan. Atalǵan oqý quraly tuńǵysh ret ana tilimizde jazyldy. Onda qylmystyq quqyqtaǵy menshikke qarsy qylmystardy saralaýdaǵy orny, uǵymy, túrleri, quqyqtyq negizi, menshikke qarsy qylmys quramynyń saralaýdaǵy mańyzy qarastyrylǵan. Tipti oqyrman qaýymǵa tolyq málimet berý maqsatynda qylmystardyń jeke barlyq belgilerine jáne qurylymyna da toqtalyp ótken. Sonymen qatar, sýdıanyń jyldar boıy respýblıkalyq gazet-jýrnal betterinde qoǵamdyq pikir týdyratyn san salaly taqyryptaǵy maqalalary jaryq kórip keledi. Atap aıtqanda, sot isine alqabılerdiń qatysýy, bılikti álsiretetin sybaılas jemqorlyq, jol-kólik oqıǵalary týraly, sot júıesin reformalaý, memlekettik tildiń mártebesi týraly jáne basqa da taqyrypty qamtyǵan. Sonyń ishinde memlekettik til týraly jazǵan maqalasynyń shoqtyǵy bıik.
Ádil Quryqbaevty ultyn súıgen til janashyry desek, artyq aıtqandyq emes. Jasyratyny joq, qaı salada bolsyn memlekettik tildiń qoldanylý aıasy áli kúnge deıin naqty sheshimin tappaı keledi. «Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» degen ǵalym Ahmet Baıtursynulynyń jan aıqaıy osy oıymyzdyń anyqtamasy ispetti. Elimiz jetistikke jetýde rýhanı birlikti nyǵaıtýǵa yqpal etetin kúsh – mádenı táýelsizdik. Al bul uǵymnyń mazmuny qaı ulttyń bolsyn baǵyt-baǵdaryn, kemel keleshegin aıqyndaıtyny sózsiz. Jasyratyny joq, egemendik bederinde ultymyzdyń aqıqatqa qurylǵan shejiresin túgendeý, memlekettik tilimizdiń mártebesin kóterý kún tártibindegi kókeıkesti máseleniń biri. Bul túıtkildi Ádil Jambasbaıuly eshqashan nazarynan tys qaldyrǵan emes. Tilge, elge qatysty máselelerdi kóterýde árqashan belsendilik tanytyp keledi. Bul Otanyn qaltqysyz súıgen, sýyǵyna shydap, ystyǵyna kúıinetin adamnyń is-áreketi emes pe? Sondyqtan onyń respýblıkamyzdyń bas basylymynda jaryq kórgen «Sot isin júrgizýdegi olqylyqtar memlekettik tildiń adymyn ashtyrmaı otyr» atty maqalasy aqıqatynda, memlekettik tilimizdiń tolyq iske qosylýyna muryndyq bolady degen úlken senimdemiz. Bir qýanarlyǵy, osy synnan keıin halyqaralyq zańnamanyń alǵashqy mátin, nusqalary qazaq tilinde ázirlenetin boldy. Demek, jazylǵan maqala qoǵamǵa oı saldy, onyń nátıjesi ýaqyt kele óz jemisin berdi degen sóz.
Ádil Jambasbaıuly zertteýshi, qoǵamǵa ún qatýshy ǵana emes, úlken óner ıesi. Alash eliniń qasıetti qara dombyrasynyń qulaǵynda oınap, syrly únimen halyq ánderin aıtqanda súısine tyńdaısyń. Júreginiń lúpiline qulaq túrseń poezııa álemine de tap bolasyń. Árdaıym uly Abaıdyń, aqıyq aqyn Muqaǵalıdyń, jalyndy Maǵjannyń, otty aqyn Tólegenniń jáne prozanyń has sheberi Oralhan Bókeıhanovty, sondaı-aq, basqa aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalaryn súıip oqıdy.
Qashanda bıik tuǵyrǵa laıyq jandardyń ómir jolynda ustazdarynyń alatyn orny erekshe. Dana halqymyz «Ustazy jaqsynyń ustanymy jaqsy bolatynyn» beker aıtpasa kerek. Talaı ustazdyń aldyn kórip, aqylyn tábárik etkenin Ádil sýdıa sózben emes, ónegeli isimen dáleldedi. Eń alǵashqy sýdıa mamandyǵynyń ómir mektebinen ótip, oń men soldy nyq tanýyna Qostanaı qalalyq sotynyń tóraǵasy Ivan Býgaevtyń jáne osy sottyń sýdıasy Pavel Kımniń áser etkenin jyr qylyp aıtady.
– Pavel Vasılevıch óte qarapaıym adam boldy, – dep áserli tolǵanyspen esine alady keıipkerimiz. – Qaı kezde aldyna barsań da bir qalypty jaıdary, jarqyn kóńilimen qarsy alatyn. Eń alǵashqy kúnnen kózime ottaı basylǵan osy tulǵanyń qarapaıymdylyq qasıeti meniń esimde máńgi saqtalyp qaldy. Ol maǵan sot prosesin qalaı júrgizýdi, onyń ózindik qyr-syryn jetik ıgertti. Al búginde shákirttiń árbir talapty isine, sátti qadamyna tileýles bolyp, eli úshin eńbegine razylyǵyn aıamaıtyn asyl aǵamyzdyń izbasarlary da joq emes. Mine, osylaısha sýdıa atty qasıetti uǵymǵa kirbiń túsirmeı, oǵan laıyq qyzmet etý – Ádil Quryqbaevtyń basty kredosy. Sot salasynda 32 jylǵa jýyq qyzmet jasaǵan onyń eńbegi halyqtyń kóz aldynda. Osy sara jolda asqaq armanmen jáne qajyrly qaıratpen, talmas tabandylyqpen, shalqar shabytpen qyzmet atqaryp keledi.
Aleksandr Tasbolatov.
Derekkóz: Egemen.kz.
Foto: Egemen.kz.