Mánshúk Mámetova. Kóne derekke jańa kózqaras

SО́Z BASY «Egemen Qazaqstannyń» ótken jylǵy 30 qazandaǵy sanynda gazettiń Aqtóbe oblysyndaǵy menshikti tilshisi Satybaldy Sáýirbaıdyń «Mergen qyzdyń arýaǵyn mazalamaıyq» degen suhbaty jarııalanǵan-dy. Onda: «Batyr qyzdyń súıegi Monakovadaǵy memorıaldyq keshende joq eken», «Mergen qyzdyń súıegi elge ákelinbekshi», «Batyr qyzdyń súıegin taptyq...» degen sııaqty Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovaǵa qatysty alyp-qashpa áńgimeniń eshqaısynyń shyndyqqa janaspaıtynyn jerlesteriniń erligin nasıhattaýshy, oǵan qatysty basqa da máselelerdi tııanaqty zerttep, zerdelep júrgen «Qos Shynar» Álııa-Mánshúk» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵalymjan Baıderbesovpen suhbatynda dáıekti dáleldermen dáleldep berildi. Mine, osy maqalany oqyǵanda Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámeto­vanyń da Álııa sııaqty aldymen shartty túrde jerlenip, ekinshi ret múrdesin tapqannan keıin qaıta jerlenýi esime tústi. Muny Ofıserler úıinde Mánshúk Mámetovanyń 70 jasqa tolýyna oraı maıdanda batyr qyzdyń kózin kórgen jaýyngerler bas qosqan jıynda kezdeısoq bildik. Áńgime sońyna qaraı orta boıly, tap-tuınaqtaı kıingen, keýdesi orden-medalǵa toly, shashyn salalap artqa tastap ózin derbes zeınetker, soǵys ardageri Ahmetqazy Bolatov dep tanystyrǵan aqsaqal ornynan turdy da: «Aǵaıyndar, bile-bilseńizder, Mánshúktiń eń sońǵy jaýyngerlik ornynda qaıtys bolarynan 5-10 mınýt buryn kórgen men edim. Sony bile tura qashanda shettetip júresińder. Osy jıynǵa shaqyrtý alǵanymdy qaıteıin, keshe «kelmeı-aq qoıyńyz, kezdesý ótpeıtin boldy» dep telefon shaldyńdar, muny qalaı túsinýge bolady? Eń bolmasa batyr qyzymyzdyń arýaǵynan qoryqpaısyńdar ma?», – dedi daýysy dirildep. Myna tosyn jaǵdaıdy estigen soń Ahmetqazy aǵaǵa jolyǵyp, ertesine redaksııada kezdesetin bolyp ýádelestik. «Mánshúkti biz kórdik, bilemiz dep, árqaısysy menshiktep alǵan. Al meni jolatqylary joq...» dep keıis bildirip aldy da, áńgime tıegin aǵytyp qoıa berdi. Biraq, shynynda da Mánshúktiń erligine birden-bir kýá ári óz qolymen súıegin jınaǵan adam jaıly soǵys aıaqtalǵanyna 48 jyl ótse de maıdandas jaýyngerlerdiń bile tura bir aýyz sóz aıtpaýy tańǵaldyrdy. Ahmetqazy aǵaımen sóılesken soń osy faktilerdi anyqtaý barysynda biraz izdendim. Mánshúktiń balǵyn balalyq shaǵyna jalǵyz kýá – jeńgesi Maıra Mámetova apaıdyń úıine baryp, erkin sóılesip, jer betinde nebári 21 jyl ǵana ómir súrse de qarshadaı bolyp er qolynan kelmeıtin iske barǵan, óshpeıtin, ólmeıtin erlik jasaǵan qazaq qyzynyń ólimdi qasqaıyp qarsy alýynyń syryn da uqqandaımyz… «ÁKEMDI BOSATYŃYZ. QYZ DA BOLSAM SURANYP SOǴYSQA KELDIM» 16 jastaǵy Maıra Mámetovterdiń áýle­tine kelin bolyp bosaǵa attaǵanynda qaın­aǵasy Ahmet pen abysyny Ámına Sara­tov qalasynda turady. 1927 jyly kúzde Ahmet inisi Qanat pen kelini Maırany Jáni­bek aýdanyndaǵy Qosshy arteliniń Taı­ǵara aýylyna kóshirip ákelip, nemere aǵasy Jeńsigáliniń otbasymen tanystyryp ketedi. Ol kisiniń Naǵı, Qadyr atty uldary jáne 5-6 jasar Mánsııa degen qyzy bolady. Mánsııany erkeletip Mánshók dep ataǵan. Mánshúk qara tory, jaınaǵan qara­qat kózdi, shashy qalyń ári buıra, súp-súıkim­di, adamǵa tez baýyr basqysh bala bolyp ó­sedi. Maıranyń bóten bosaǵaǵa tez úıre­nisip ketýine kóbine Mánshúktiń ashyq­tyǵy, baýyrmaldyǵy sebep bolady. Ol jeńeshelep janynan shyqpaıtyn kórinedi. Birde qaınaǵasy Ahmet qonaqqa kelip jatqanda Mánshúk júgirip úıge kele qalady. Qasyna shaqyryp alyp, oınatyp, tilin qy­zyq kórip anany-mynany suraıdy. Perzent kórmeı zaryǵyp júrgen Ahmet súıkimdi ári zerek balaǵa kóńili aýyp, kóp uzamaı Ámınamen kelisip, Mánsııany birjolata asyrap alýǵa nemere aǵasy Jeńsigáliniń aldyna barady. «Oqytamyn, óz balamdaı kórem, biraq atyma kóshirip alamyn», – deıdi. Anasy kelispeı qarsy bolsa da: «Jaqsy kóretin inim ediń, kóńi­liń­di qaldyrmaıyn. Balam saǵan amanat», – dep Mánshúkti Maıra jeńgesimen qosyp Saratovqa jiberedi. Esi kirip qalǵan Mánshúk bóten jer, bóten shańyraqty ógeısip Maıradan aıyrylmaı, aqyry ony bir apta ustaıdy. Mánshúktiń áke-sheshesi Ahmetti syılaǵany bolar, bir ret te izdep kelmepti. Al Qanat: «Mánshúkti saǵyndym», degen soń Maıra ekeýi keıinirek baryp qaıtady. 1932 jyly Ahmet inisi men kelinin Oralǵa kóshirip, Narımanov kóshesindegi 41-shi úıde biraz ýaqyt birge turady. Mánshúk eki úıdiń arasynda erkelep júredi. Ahmet qaınaǵasy onyń barlyq is-qımylyn baqylap, qadaǵalap otyrǵan. Mánshúk te sabaǵyn jaqsy oqyp, aıtqanyn eki etkizbeı, ol kisini óte jaqsy kórgen. 1932 jyly Mánshúktiń týǵan anasy Toıylsha, al eki jyldan soń ákesi Jeńsigáli dúnıeden ótedi. Al 1934 jyly Ahmet Mámetov Almatyǵa jumysqa shaqyrylady da, Qanat pen Maıra Orda aýdanyna kóship baryp, Mánshúktiń aǵalaryn qoldaryna alady. Úlkeni Naǵı Oralǵa oqýǵa ketedi de, keıin odan habarsyz qalady. Al kishi aǵasy Qadyr birneshe jyl olarmen birge turady. Keıin Oraldyń pedınstıtýtyn bitirgen soń soǵysqa ketip, oralmaıdy. Mámetovter áýleti úshin 1937 jyl qaı­ǵy­ly da aýyr jyl edi. Alǵashqy qazaq zııa­lylarynyń biri, ǵylymı-zertteý ınstı­tý­tynyń dırektory Ahmet Mámetov qamaý­ǵa alynyp, atý jazasyna kesiledi. Ahmet­ti ustap áketisimen Qanattyń ol kisige ja­q­yn­dyǵyn izdep taýyp, GPÝ tergeýge alyp, aqyry partııadan shyǵaryp tynady. Osyn­daı qıyn ýaqytta 1940 jyly Al­matydaǵy Mánshúkten hat keledi. Onda ol áke­sin ustap áketkenin, sheshesiniń kúıeýge shyǵyp ketkenin, al ózin halyq jaýynyń qy­zy dep qýdalaǵan soń, oqýdy tastap basqa bir oqýǵa túsip, jataqhanada turatynyn aıtady. Árıne, Mánshúktiń jaıy olardy da beıjaı qaldyrmaıdy. Zaman bolsa qıyn. Eger Mánshúkti Oralǵa kel dep shaqyryp hat jazsa, onda Qanattyń Ahmetke jaqyndyǵy áshkerelenip, ustap áketedi. Poshtamen aqsha salǵanǵa da GPÝ-diń jansyzdary arttaryna túsip, ańdýmen bolady. Sóıtkenmen de olar retin taýyp, Almatyǵa qatynaǵan esepshiden hat, aqsha jiberedi. Berdim dep ol keledi, al onyń alǵan-almaǵanyn bir qudaıdyń ózi biledi. Sodan soǵys bastalady. Mánshúk ákesin óte jaqsy kóretin, syılaıtyn ári áýlıedeı senetin. «Halyq jaýy bolǵandardyń balasy maıdanǵa óz erkimen barsa, keshirim jasalady», degen áńgime qulaǵyna tıisimen, qarshadaı qyz soǵysqa suranyp ketedi. Maıdannan Maıraǵa bir ǵana hat keledi. Onda: «Ákemdi bosatyńyz, qyz da bolsam suranyp soǵysqa keldim degen ótinishpen Stalınge úsh ret hat jazdym, biraq áli habar joq», dep jazady. Ol kezde Qanat ta soǵysqa óz erkimen attanyp, 1943 jyly Stalıngradta aýyr jaralanyp, elge oralady. «Jańa jol» kolhozyna basqarma bolyp júrgeninde 1950 jyly dúnıeden ótedi. Abysyny Ámına Mámetovanyń tiri kezinde Maıra Mánshúkke qatysty iske aralasa almaıdy. Mánshúgine jasaǵan qyzmeti – úıdegi bar qundy zattardy, fotosýretterdi Oral qalasyndaǵy murajaıǵa tapsyrady. Sonyń biri – Mánshúktiń týǵan aǵasy Qa­dyrdyń sýreti. Ámınaǵa qaınaǵasy, Qanat, Mánshúk úsheýiniń túsken sýretin beredi. «Qanat ekeýimizden Sholpan, Marjan, Aıman, Sáýle degen tórt qyz bar. Qudaıǵa shúkir, jaman emespin, biraq Mánshógim tiri bolǵanda ma, budan da marqaıyp, budan da bıikter me edim…» – degen edi sonda kózine jas alǵan Maıra apaı. MÁNShÚKKE BATYR ATAǴY NEGE KEShIGIP BERILDI? Qudaıshylyǵyna kelsek, Otan soǵysy kezinde maıdanǵa áıel balasy alynsyn degen buıryq bolmaǵan. Onyń ústine soǵys qazaq topyraǵynan tysqary myńdaǵan shaqyrym qashyqtyqtaǵy qııan túkpirde júrip jatty. Maıdandy tańsyq kórip, tamashalaý úshin attanbaǵan Mánshúk – búrme kóılegin zil batpan shınelge, jeńil baıpaǵyn aýyr kerzi etikke aıyrbastaıdy. Qos burymyn short keskizip, muzdaı temir asynatyn, erlerdiń táýekeli jete bermeıtin iske bel baılaıdy. Qara tastaı óńi sýyq qarý – pýlemettiń ár qorabynda birneshe qalaq oq lentasyn alaı-bulaı alyp júrýdiń ózi qansha kúshke túserin oılasaq – taldyrmash qyzdyń (salmaǵy bar-joǵy 46 kılo) ómir men ólim qaqtyǵysyna óziniń suranyp barýynda kóp syr jatqandaı. Mánshúktiń Otanyna, eline, jerine, ásirese, áke aldyndaǵy perzenttik boryshyna adaldyǵyn kórseter tusty: erdiń eri, adamnyń adamy synalar shaǵyn tańdap alýynyń ózi erliktiń basy edi. Soǵystyń da soǵysy bar. Eger, Mánshúk 100-shi brıgadada bolmaı, basqa ortaǵa túskende, jaǵdaıy áldeqandaı bolatyny jáne belgisiz edi. Negizinen ulttyq, ıaǵnı qazaq baýyrlarynan, basshylary da óz aǵaıyndary bolǵandyqtan olar Mánshúkke qorǵan bola bilgen, árqashan janashyrlyqpen qaraǵan. Sondyqtan da ony únemi shtabta ustaýǵa tyrysqan. «Ortamyzdaǵy jalǵyz qarakóz qaryndasymyzdy oqqa ushyryp alsaq, elge ne betimizben qaraımyz, bir qyzǵa qaraǵan eshteńe joq», desedi eken. Sóıtse de Mánshúk ójettiginiń arqasynda týasy kórmegen bar qarýdy bes saýsaǵyndaı úırenip alady. Úzdik pýlemetshi atanyp qoımaı, az ýaqytta bólimsheniń komandıri, batalon komsomol komıtetiniń jetekshisi bolady, áskerı sheni serjantqa deıin kóteriledi. Sonyń negizinde Mánshúk Nevel qalasynyń túbindegi Izochı stansasy úshin qantógiste óziniń kim ekenin tarıh betine qanymen jazyp ketti. Onyń basynan baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan kóp jaýǵa jalǵyz ózi qarsy turyp, alǵa jyljytpaı jer baýyrlatýy kózsiz batyrlyq edi. Soǵystyń zańy, deneńnen qan shyqqan jaraqat alsań, urysty tastap, keıin qaıtýǵa ruqsat. Mánshúk basynan jaralansa da: «Sender bara berińder, men qalmasam sender shepke jete almaısyńdar», dep jalǵyz ózi joldastarynan qalyp, kópe-kórineý ajalmen betpe-bet kelip, janyn qurbandyqqa shalýy – erliktiń erligi. Mine, osyndaı san erliktiń basyn quraǵan Mánshúkke Batyr ataǵy sheıit bolǵannan soń alty aı keshigip berilgen. Al Álııa qaıtys bolǵan soń Batyr ataǵyn 17 kúnnen keıin alǵan. Endeshe: «Bul qalaı?» degen suraq týýy zańdy da. Mine, osy oqıǵany Mánshúkti oqqa usharynan birneshe mınót buryn kórip, sońǵy ret tildesken, erligine kózi tiri jalǵyz kýá ári súıegin jınaǵan sol kezdegi 100-shi atqyshtar brıgadasynyń kishi leıtenanty, búginde marqum Ahmetqazy Ahmetjanuly Bolatov aqsaqal ózdiginen kezdesýge baryp qatysyp, shaqyrylmaǵan qonaq bolsa da sóz surap, aıtpaǵanda múmkin maqala jazylmas ta edi, shyndyq aıtylmas ta edi... «Onda men «Proshaı, Rodına!» atty tankige qarsy turatyn dıvızıonnyń erikti komsorgy bolatynmyn. «Proshaı, Rodına!» ol laqap aty. Iаǵnı, bul qurama jaýǵa alǵash soqqy beretin, tipti, bolmasa jarylǵysh bótelkeni belge baılap, tankiniń astynda qalyp, birge jarylatyn top, – dep bas­tady áńgimesin aqsaqal. – 1943 jylǵy 11 qazan kúni bizdiń dıvızıonnyń biraz jaýyngerlerin Pskov oblysyndaǵy Izochı stansasyn alý úshin quraldarymyzben jaıaý áskerge bólip jiberdi. Osylaısha biz Mánshúkterdiń batalonyna qosyldyq. Stansany alǵan jaǵdaıda 100-shi qazaq brıgadasyna Izochı aty beriletin boldy. Urysqa kirý úshin bizder Úlken Ivan men Kishi Ivan kóliniń arasynan óttik. Mánshúk jaýdyń kóp keletin jerin pýlemetpen qarsy alý úshin bıikteý jotaǵa ornalasty da, jaýyngerlik ornyn belgiledi. Tańǵy altylar shamasynda urys bastalyp ketti. Bar kúshimizben Izochıdi basyp aldyq. Maıdannyń zańy – jetken jerińe dereý bekinýiń kerek. Sóıtip, okop qazyp, árkim óz tirshiligin jasaýǵa kiriskende bizden eki-úsh ese kúshi kóp jaý qaıta shabýylǵa shyqty. Ornyǵýǵa shama bermedi. Birazymyzdy qyryp jiberdi. Qalǵan tirilerimiz pozısııa­ny ózgertý úshin artqa sheginýdi uıǵardyq. Qaıtar jolymyzda Mánshúkter turǵan tóbeshikti basyp ótýge týra keldi. Onyń ústine okop keńdeý bolatyn. Tóbeshikke kelsek Mánshúkten basqa tiri jan joq. Basynan jaralanypty. Burynǵy urys ornynda emes, óz qarýynyń oǵy taýsylǵan soń okopqa jaqyn joldasynyń pýlemetin iske qosaıyn dep jatyr eken. Aramyz nebári 4-5 metrdeı ǵana. Qaryndasymyzdyń jalǵyz ekenine kózimiz jetken soń: «Mánshúk, tas­ta pýlemetti, júr bizben, tez!» dep ótinip jatyrmyz. Ol bolsa: «Bara berińder, men qalmasam senderdi kim qorǵaıdy, Shepke jete almaısyńdar», – dep aıtqan sózinen taıar emes. Sosyn bizder: «Mánshúk qyzyqsyń. Gıtlerdiń bar áskerin jalǵyz sen qyryp taýyspaqpysyń, kettik», – dedik jamyrap. Kónbedi. «Joq. Senderdi men qorǵamasam, shtabqa jete almaısyńdar», – dep pýlemetti qosyp jiberdi. Biz kete bardyq. Artymyzdan dúmpýler estilip jatty. Birazdan soń pýlemettiń úni óship, dala tynyshtaldy. Bizder bir-birimizge qarap «vse» dedik. Eger sol joly Mánshúk dál osyndaı batyrlyq kórsetpegende 100-shi atqyshtar brıgadasynyń sondaǵy jaýyngerleri tiri qalmas edi. Men sizder­­­­­­­­­men osylaı otyrmas edim. Máselen, qara jer basyp júrgenim, sol qara qyzdyń arqa­sy. Búginde bizder «Mánshúk qanshama fa­shıstiń kózin joıdy dep emes, qanshama qazaq­ty aman alyp qaldy», dep aıtýymyz kerek. Sodan qalǵan birneshe jigitter shtabqa jettik. Brıgada komıssary Saqtaǵan Báıishevke Mánshúktiń artta qalǵanyn, jaýdyń kóp kúshi ekpindep kele jatqanyn jedel túrde baıandadym da, ózimniń dıvızıonyma kettim. Saqtaǵan Báıishev bastaǵan top dereý dóńgelene qorǵanys jasaýǵa kiristi. Nemister Izochıdi alǵanmen, kúshi álsirep qalǵan bolýy kerek, qaıtadan shabýylǵa shyqpady. Qarasha aıynyń aıaǵynda 100-shi men 31-shi brıgadalardy qosyp 1-atqyshtar dıvızııasy quryldy. Jaý Izochıdi kópke deıin ustap, eshkimdi jolatpady. Mánshúktiń erligin ózimizdiń jaýyngerlik gazetimizde aldymen Asqar Zakarın, sonan soń «Qazaq qyzy» dep Jeken Jumahanov jazdy. Biraq Mánshúk Batyr ataǵyn alty aıdan keıin aldy. Onyń sebebin men soǵys bitkennen keıin brıgada komıssary S.Báıishevtiń hatshysy, keıinnen 120 mıllımetrlik dıvızıon bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy bolǵan jerlesim Baıýaq Ahmetovten estidim. Aǵamyz bertinde, 1974 jyly qaıtys boldy. Semeıde biraz jyl sol kisiniń qaramaǵynda qyzmet istedim. Baıýaq aǵa: «Eger Málik Ǵabdýllın bolmaǵanda Mánshúkke Batyr ataǵy berilmeıtin edi», – dep aıtyp otyratyn. Ol bylaı bolǵan. Mánshúktiń qaza tapqany týraly jazylǵan gazetter Máskeýde Qyzyl Armııanyń Saıası Bas basqarmasynyń orys emes ulttardyń jaýyngerleri arasynda úgitshi bolyp isteıtin Máliktiń qolyna tıedi. Onyń ústine Málik Mánshúkti shtabta, 1943 jyly maýsym aıynda kelgende kórgenimen qosa, anasy Ámınamen hat alysyp turǵan. Múmkin Ámına qyzyna bas-kóz bol dep te tapsyrǵan shyǵar. Málik Mánshúktiń qazasyn estı salysymen dereý Nevel qalasyna keledi. Ol kezde 100-shi brıgada tarap, 1-atqyshtar dıvızııasy qurylyp jatady, al Baıýaq sol ýaqytta Nevel qalasyndaǵy 6-gvardııalyq armııanyń rezervinde turady. Málik kele sala: «Mánshúkke ne jasap jatyrsyńdar?» – deıdi. Olar II dárejeli Otan soǵysy ordenine usynǵandaryn aıtady. Málik jatyp kep ashýlanady. Sosyn turyp: «Aıtyńdarshy, Almaty men Máskeýdiń arasy qansha shaqyrym?» – deıdi. Bireýi 4800 dese, bireýi 5000 shaqyrym dep jatady. «Meıli, 4 myń-aq shaqyrym bolsyn. Basqany qoıyp qazaqtyń jıyrmaǵa jańa shyqqan qyzy sonsha qıyrdan Otanymdy, Máskeýdi qorǵaımyn dep kelip, qolyna vıntovka alyp, soǵysamyn deýiniń ózi erlik emes pe? Osydan artyq ne dálel kerek? Dereý qujattaryn qaıta daıyndańdar. VLKSM Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Mıhaılovqa, bolmasa maǵan Batyr ataǵyn bergen Búkilodaqtyq tóraǵa Kalınınniń ózine baramyn. Voroshılovqa da kiremin. Odan túk shyqpasa, meniń Málik atym quryp ketsin, ózimniń juldyzymdy beremin», dep qaıtadan qujat daıyndatyp, alyp ketedi. Sodan alty aı degende Mánshúkke 1944 jyly 5 naýryzda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi. Kóp jerlerde Mánshúkti batyrlyqqa usynǵan Qazaqstan úkimeti deıdi. Múmkin Málik elmen habarlasyp, qatynas qaǵaz jazyńdar dep suraǵan da shyǵar. Áıtpese maıdan dalasy qaıda, Qazaqstan úkimeti qaıda?.. Endi Mánshúktiń súıegi jaıynda. Qyzy Batyr ataǵyn alǵannan keıin Ámına Málikke Mánshúktiń basyna baratynyn aıtady. Al Mánshúktiń ol kezde múrdesi bolmaıdy. Sodan tyǵyryqtan shyǵý úshin batyr qyzdyń súıegin tapqansha dep Nevel qalasynda ony shartty túrde jerleıdi. Osy kezdesýde Málik Mánshúktiń II dárejeli Otan soǵysy ordenin anasyna tapsyrady. Oǵan Baıýaq ta qatysady. Pıonerler men jınalǵandar aldynda Á.Mámetova, Á.Baımoldın sóıleıdi. – Meniń bul kezde osy oqıǵalardan habarym bolǵan joq, – deıdi Ahmetqazy aqsaqal. – Izochıdegi urystan keıin meni artıllerııadan alyp, jaıaý áskerge jiberdi. Onda eshkimdi tanymaımyn, jańa bastyqtar. Bir kúni meni 1-shi atqyshtar dıvızııasynyń saıa­sı bólim bastyǵy, polkovnık A.G.Týtıhın shaqyrady dedi. Barsam, esik aldynda burynǵy 100-shi atqyshtar brıgadasynan tanıtyn Turash Ábýov bar eken. Qýanyp ket­tim. Polkovnık: «Siz Izochıdegi urysqa qatys­tyńyz ba?» dedi. Men: «Iá», dedim. Onda Mánshúk Mámetovanyń jaýyngerlik orny­nyń qaıda ornalasqanyn bilesiń be?» – dedi. «Iá, bilemin», dedim. «Olaı bolsa kapı­tan Ábýov ekeýińiz baryp Mánshúktiń súıe­gin taýyp, Nevel qalasyna aparyp, jer­leısizder», – dedi de janymyzǵa eki jaýyn­gerdi qosyp berdi. Sodan jolǵa shyq­tyq. Ol jerdiń jadymda saqtalǵany sonsha, qazir de taýyp bergen bolar edim. Mánshúkke snarıad tikeleı tıgendikten súıe­gi shashylyp ketipti. Áıteýir qyz bala, súıegi názik, kishkene bolǵan soń ońaı jı­nastyryp, plash-palatkaǵa salyp, sol kezdegi Nevel qalalyq partııa komıte­tiniń hatshysyna kirip, mán-jaıdy aıt­tyq. Osylaısha Mánshúktiń múrdesi qalalyq part­ııa komıteti aldyndaǵy alańǵa jerlendi. Bú­ginde batyr qyzymyz polkovnık Ábil­qaıyr Baımoldın men ataqty mergen Yby­raıym Súleımenovtiń ortasynda jatyr». Mine, batyr qyzdyń eki ret jerlenýiniń aqıqaty jaıynda Ahmetqazy Bolatov aqsaqal osylaı degen edi. Mánshúktiń súıe­gin jınap, qabiriniń basynda sóz sóılegen jambyldyq Turash Ábýov budan tórt-bes jyl buryn ǵana qaıtys bolǵan. Osy jóninde ol kisiniń zaıyby Raýza apaıdan su­raǵanymyzda, Turashtyń Mánshúktiń dene­sin aparyp, jerlep, zırat basynda sóz sóı­le­dim degen áńgimesin talaı estigenin ras­tady. Qalaı degende de, Ahmetqazy aǵanyń sózin anyqtap, kóńilde kúdik qaldyrmaý maqsatynda ol kisiden osy aıtylǵan oqıǵalarǵa qatysty sol kúnderi kózi tiri kýálerdi suraǵanymda, aqsaqal eki adamdy aıtty. Sonyń biri – Saqtaǵan Báıishevtiń Baıýaq Ahmetovten keıingi hatshysy bolǵan, jasy seksennen asqan, baıyrǵy jýrnalıst Muhametbek Nurtazın aǵaıdy taýyp, sóılestim. «Meni 1943 jyly shilde aıynda 120-shy mınometshiler dıvızıonynda júrgenimde jaýynger gazetterinde maqalalarym jaryq kórip, jazý-syzýǵa yńǵaıymdy baıqaǵan bolýy kerek, S.Báıishev ózine hatshylyqqa shaqyrdy. Mánshúkti sol kezden bastap jaqynyraq bildim. Qaryndasymyzdy maıdanǵa alǵanda, tipti áskerı bıleti de bolmaǵan. 5 ret raport jazyp, aqyry qoımaı pýlemetshiler batalonyna barady. Al 1943 jyly qazannyń 14-inen 15-ine qaraǵan túni oǵan partbılet tapsyryldy. Oǵan men de qatystym. Mánshúk bıletti alǵannan keıin bes-alty saǵattan soń urysqa kirip, sol joly erlikpen qaza tapty. Mánshúk opat bolǵannan keıin II dárejeli Otan soǵysy ordenine usynyldy. Osy eki arada 100-shi brıgadany taratyp, 1-shi atqyshtar dıvızııasyna qosyldyq. Men sol dıvızııanyń saıası bóliminiń bastyǵy, polkovnık A.G.Týtıhınniń hatshysy bolyp qala berdim. Bir kúni ol kisi meni túngi saǵat on ekide oıatyp: «Turar, Almatyǵa barǵyń kele me?» – degeni. «Árıne», dedim. «Olaı bolsa, qazir Qyzyl Armııanyń Saıası Bas basqarmasynyń bastyǵy A.S.Sherbakovtan jedelhat keldi, onda Sovet Odaǵynyń Batyry M.Mámetovanyń denesin Almatyǵa jetkizýge arnaıy samolet jiberetinin aıtypty. Súıekti sen aparyp kel, qaıda jerlengenin bilesiń be? – dedi. Men ańta­rylyp qaldym. Basym salbyrap, Mán­shúk soǵysqan tóbeshik kópke deıin jaýdyń qolynda bolǵanyn, áli denesiniń tabyl­maǵanyn aıttym. Sodan keri jedelhat joldandy. Polkovnık Týtıhın bolsa dereý Mánshúktiń denesin tabýǵa áreket jasap, onymen urysta bolǵan, kórgen jaýyngerlerge izdeý saldy. Aqyry Ahmetqazyny taýyp, Turash ekeýine Mánshúktiń súıegin Ne­vel qalasyna jerleýge tapsyrma berildi. Ahmetqazyny men óte jaqsy bilemin, jany taza, adal, óte tártipti adam. 1943 jyly qazan aıynda ekeýmizdi S.Báıishev qatardaǵy jaýyngerden kishi leıtenant shenine birge usyndy. Onyń aıtqanynyń bári shyndyq», dedi. Ekinshi osyndaı kýágerdiń biri – 100-shi atqyshtar brıgadasynyń tankige qarsy dıvızıonynyń saıası bólimi komandıriniń orynbasary Naǵymjan Nurǵazın. Ol kisi bylaı deıdi: «Dıvızıonnyń komsomol uıy­­mynyń jetekshisi, kishi leıtenant Ahmet­qazy Bolatov Izochı stansasyn alý úshin urysqa tikeleı meniń tapsyrmammen ket­ken edi. Jáne sol kezdegi bolǵan jaǵ­daıdy dál osyndaı tolyq baıandaǵan bola­tyn». SО́Z SOŃY Iá, Mánshúktiń batyrlyǵyna eshkimniń kúmáni joq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Qyzyl Armııada 300 myń jaýynger áıelderdiń 86-sy Batyr ataǵyn alǵan. Sonyń ekeýi – qazaq qyzy edi. Bul maqala bir jaǵynan shyndyqqa kóz jetkizý bolsa, ekin­shi jaǵynan osy jasalǵan erlikti mura etetindeı búgingi táýelsiz Qazaqstannyń qor­ǵany bolar, senim júkter urpaǵynan órim­deı jas qyzdyń eline, jerine degen súıis­penshiliginen qulaǵdar etý. Zaty áıel bolsa da namys úshin basyn qaterge tigip, súıegi shashylǵan apalarynyń erligi búgingi urpaqqa tıtteı de bolsa úlgi bolsyn degen nıet qana. Qazaq qashanda jaýynger halyq, batyr halyq. Onyń osy qasıeti urpaqtan urpaqqa úlgi, ata dástúr bolyp tabylady. Bul dástúrler aıtyp, qaıtalaǵanda ǵana ómirsheń bolmaq. Mánshúk pen Álııa da osyndaı rýhtyń jalǵasy... Ataǵyna búkil Shyǵys halqy ortaqtasqan, qazaqtyń atyn álemge shyǵarǵan aıaýly qos batyr qyzymyzdyń dańqyn asyrýda ne jasadyq, olarǵa degen qurmettiń nyshanyna júrer qandaı is tyndyrdyq? Eli úshin, Otany úshin sońǵy demine deıin aıqasyp, qyrshynynan qıylǵan qazaqtyń qarshadaı eki qyzyn ardaqtaı aldyq pa? Aqqan juldyzdaı ǵumyr keshse de, almas qylyshtaı jarq etip, eli úshin qasqaıyp ketken qos qyzǵaldaǵymyzdyń qadirine jete aldyq pa? Al, bul ekinshi másele... Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». ––––––––––––– Sýretterde: 1. Oqýshy Mánshúk synyp­­­tastarymen; 2. Mánshúkke Nevel qala­synda ornatylǵan eskertkish; 3. Nevel qala­syndaǵy Ábilqaıyr Baımoldın, Mán­shúk Mámetova, mergen Ybyraıym Súleı­menovtiń zıratyna qoıylǵan taqta. (Sýretter Almaty qalasyndaǵy M.Mámetova atyndaǵy №28 lıseıdegi Áskerı dańq murajaıynan alyndy).