Múmkindigi shekteýli adamdar dıskrımınasııaǵa ushyramaýǵa tıis

Atalǵan qujat jóninde Májilis de­pý­taty Elnur Beısembaev baıandama ja­sady. Onyń aıtýynsha, zań jobasyn­da múgedek adamdarǵa qatysty dıskrımınasııaǵa jol bermeý maqsatynda birqatar norma engizilip otyr. Atap aıtqanda, «múgedek», «múgedek bala», «Uly Otan soǵysynyń múgedegi» degen sózder tıisinshe «múgedektigi bar adam», «múgedektigi bar bala» jáne «Uly Otan soǵysy kezinde jaralanýy, kontýzııa alýy, zaqymdanýy jáne aýrýy saldarynan múgedektigi bar adam» degen sózdermen aýystyrylmaq.

«Álemdik tájirıbede reople-first language degen túsinik, ıaǵnı birinshi kezekte onyń adam balasy ekenine mán beri­lip, keıin onyń aýrý-syrqaty jónin­de aıtylýy qajet. Sondaı-aq ońaltý, múge­dektiktiń aldyn alý jáne osy baǵyt­taǵy atqarylyp jatqan qyzmetterdi biriz­dendirý maqsatynda «abılıtasııa» túsi­nigi engizildi. Abılıtasııanyń sapaly uıym­dastyrylýy medısınalyq reabılı­ta­sııadaǵy em-domnyń sapasyn edáýir kóteretin áleýmettik-psıhologııalyq, medısınalyq kómek dep esepteımiz. Atalǵan norma BUU konvensııasyna sáıkes keltirildi.

Múgedektigi bar adamdarmen jumysty retteý úshin, ákimdikterde jáne birqatar mınıstrlikte «shtattan tys keńesshiler» ta­ǵaıyndalyp keldi. Biraq osy kúnge deıin olardyń jumysyn ázirleý jáne taǵa­­ıyndaý tártipteri pysyqtalmaǵan edi. Endi bul máseleni úılestirý boıyn­sha tıisti memlekettik organnyń quzy­reti keńeı­tilip, taǵaıyndaý, ázirleý tárti­bi ret­telip, birizdendiriledi», dedi E.Beısem­baev.

Depýtattyń aıtýynsha, zań jobasynda taksoparkter árbir 10 taksıge múgedektigi bar adamdar úshin beıimdelgen bir taksıdi qamtamasyz etýge tıis degen túzetýler engizilip otyr. Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes taksoparkter árbir 30-shy taksı kóligine múgedektigi bar adamdarǵa beıimdelgen bir taksıdi qamtamasyz etýge tıis. Iаǵnı atalǵan norma múgedektigi bar adamdarǵa tıimdi jaǵdaı jasaýǵa baǵyt­talǵan. Oǵan qosa, turaqty marshrýt­tar úshin múgedektigi bar adamdardy tasy­maldaýǵa beıimdelgen avtobýstardy satyp alý boıynsha ózgertýler engizilgen.

«Osy sanattaǵy adamdardan olar­dyń múgedektigin anyqtaý barysynda me­dı­sınalyq komıssııanyń naqty dáleldengen dıag­nozdarynyń aıasynda syrttaı múge­dektikti anyqtaý boıynsha ótinishter kóp­tep túsetin. Osy rette, jarty jyl buryn Memleket basshysynyń tapsyrmasy­na sáıkes 12 túrli nozologııalyq aýrý túrlerinen «múgedektikti syrttaı anyq­taý pılottyq jobasy» bastaý alyp, iske asyp keledi. Sondyqtan pılottyq joba­nyń júıeli iske asyrylýyna baılanys­ty «múgedektikti syrttaı anyqtap, belgi­leýdi» zańdy túrde bekitý kózdelip otyr.

Múgedektigi bar balany sanatorıı-kýrorttyq emdeýge alyp júretin ata-anasynyń (zańdy ókiliniń) birine mekemede ornalasý, tamaqtaný, jatyn orny sııaqty birinshi qajettilik bolyp sanalatyn shyǵystarynyń quny óteledi. Bul bastama, shalǵaı aýdandardaǵy áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylardyń múge­dektigi bar balasyna jan-jaqty sana­torıı-kýrorttyq em-dom alýǵa jol ashady. Búginge deıin atalǵan máseleni jergilikti bıýdjet arqyly tek qana 3 aımaqta, onyń ishinde Nur-Sultan qalasy, Qaraǵandy jáne Pavlodar oblystarynan alyp júrýshi zańdy ókilderine qarjy qarastyrylǵan edi», dedi E.Beısembaev.

Depýtattyń paıymdaýynsha, qazirgi tańda kóptegen ata-ananyń áleýmettik jaǵdaıy balasymen birge sanatorıı-kýrorttyq em-dom alýǵa jetpeıdi. Sondyqtan zań jobasynda qarastyrylǵan qarjynyń basym bóligi osy máseleni retteýge baǵyttalǵan. Jobalyq esep boıynsha 3 jyldyń ishinde keminde 62 myńnan astam bala men ata-anasy nemese olardyń zań­dy ókilderi sanatorıı-kýrorttyq em-domǵa birge barmaq. Osy merzimde respýb­lıkalyq bıýdjetten 5,9 mlrd teńge qarjy qarastyrylǵan.

«Atalǵan zań jobasynyń aıasynda emhanalardaǵy qyzmetti birinshi kezekte alý, úshinshi toptaǵy múgedektigi bar adamdardy notarıýstyq qyzmetter (jasaýda aqy tóleýden bosatý normasy, 50 myń balaǵa arnalǵan psıhologııalyq-medısınalyq-pedagogıkalyq konsýltasııalar qurý qaǵıdaty, adam saýdasynyń qurbany bolǵan sheteldik azamattarǵa jan-jaqty áleýmettik qyzmet kórsetý bo­ıynsha normalar engizildi», dedi E.Beı­sembaev.

Budan keıin depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti ara­syndaǵy Iаdrolyq materıaldardy, radıoaktıvti materıaldardy, radıoaktıvti qaldyqtardy jáne radıasııalyq-qaýipti zattardy zańsyz ótkizýdi bolǵyzbaýdaǵy ózara is-qımyl jónindegi kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn qarady.

Atalǵan qujat jóninde baıandama jasaǵan Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń aıtýynsha, Kelisimdi ratıfıkasııalaý birqatar múmkindik beredi. Birinshiden, ıadrolyq, radıoaktıvti materıaldardy, radıoaktıvti qaldyqtardy, radıasııalyq-qaýipti zattardy zańsyz ótkizýdi bolǵyzbaý maqsatynda kedendik baqylaý salasyndaǵy Taraptardyń yntymaqtastyǵyn keńeıtýge jáne tereńdetýge jol ashady. Osy baǵytta zamanaýı tehnologııalardy engizý máseleleri boıynsha yntymaqtastyq, birlesken oqý-jattyǵýlar men oqytý semınarlaryn ótkizý máseleleri qarastyrylmaq.

«Ekinshi. Radıasııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy Taraptardyń halyqaralyq mindettemelerdi oryndaýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Atap aıtqanda, taraptardyń sheka­radaǵy kedendik ótkizý pýnkterinde radıa­sııa­lyq baqylaý júrgiziledi. Azamat­tardyń ra­dıa­sııalyq qaýipsizdigi qamta­masyz etiledi.

Úshinshi. Taraptar memleketteriniń zańnamasyna sáıkes ákelýge tyıym salynǵan ıadrolyq, radıoaktıvti materıaldardy, radıoaktıvti qaldyqtardy, radıasııalyq-qaýipti zattardy Taraptar memleketteriniń aýmaǵyna ákelýge jol bermeıdi. Iаǵnı radıasııa aıasy belgilengen normalardan asatyn taýarlar men kólik quraldaryn tasymaldaýǵa qatysty Taraptar memleketteri zańnamasynyń talaptary ákelý elinde saqtalmaǵan jaǵdaıda, mundaı taýarlardy ekinshi Tarap memleketiniń aýmaǵyna áketýge jol berilmeıdi», dedi E.Jamaýbaev.

Vedomstvo basshysynyń sózine súıen­sek, kelip túsken taýarlar men kó­lik quraldarynyń ıondaýshy sáýle­lený deńgeıine qatysty aspaptar kórset­kish­teriniń ártúrli ekeni anyqtalǵan jaǵ­daıda birlesken radıasııalyq baqylaý júr­giziledi. Onyń tártibin eki taraptyń keden organdarynyń ókilderinen jáne oqý ortalyqtarynyń mamandarynan turatyn birlesken jumys toby anyqtaıdy.

«Osy Kelisimdi ratıfıkasııalaý Qazaq­stan men Qytaı arasyndaǵy ıadrolyq materıaldardy, radıoaktıvti materıaldar­dy, radıoaktıvti qaldyqtardy jáne  radıa­sııalyq-qaýipti zattardy zań­syz ót­ki­zýdi boldyrmaý rásimine qatys­ty máse­lelerdi neǵurlym naqty jáne ne­ǵur­lym tıimdi quqyqtyq retteýge yqpal etedi», dedi mınıstr.

Májilistiń jalpy otyrysynda «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine saqtandyrý naryǵyn jáne baǵaly qaǵazdar naryǵyn retteý men damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy maquldandy.

Budan bólek, «Jahandyq jasyl ósý ıns­tıtýtyn qurý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy jumysqa alyndy. Sondaı-aq jalpy otyrysta depýtat Saıasat Nurbekti Áleýmettik-mádenı damý komıtetinen Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetine aýys­tyrý týraly sheshim qabyldandy.

Jıyn sońynda birqatar depýtat tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna de­pýtattyq saýal joldady. Gúldara Nury­mova Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovqa joldaǵan saýalynda medısına qyzmetkerlerine sanatta­ry úshin aqy tóleýge nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, kelisim jasalǵanymen, áli kúnge deıin tólem máselesi sheshilmegen.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev medısına salasynyń qyzmetkerlerine jalaqyny 30 paıyz arttyrý jóninde tapsyrma berdi. Biraq tarıf qaıshylyǵyna baılanysty bul tapsyrma tolyq oryndalmaı otyr. О́ıtkeni barlyq aýyrtpalyq medısına mekemesine júktelgen. Mekemeniń ózin damytýǵa az qarajat qalady», deıdi depýtat.

Ǵanı Tashqaraev Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrine saýal joldap, ónerkásip salasyna qatysty másele kóterdi. Depýtat 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha toqyma ónerkásibi jeńil ónerkásiptegi óndiris kóleminiń 55 paıyzdan astamyn nemese 71 mlrd teńgeni quraǵanyn alǵa tartty.

«Jeńil ónerkásiptegi óndiris kólemi 128 mlrd teńge boldy. Jalpy alǵanda, jeńil ónerkásip respýblıkadaǵy óńdeýshi ónerkásiptiń 1,0 paıyzyn jáne ishki jalpy ónimniń qurylymynda 0,1 paıyzdy qurady. Kórshi memleket О́zbekstanda atalǵan kezeńde jeńil ónerkásiptiń úlesi 15,2 paıyzdy qurady. О́zbekstanda bul salada jumysshylardyń 28 paıyzǵa jýyǵy shoǵyrlanǵan.

Elimizdegi toqyma buıymdary óndi­ri­siniń negizgi úlesi  Shymkent  qalasyna (25%) jáne Túrkistan oblysyna (31%) tıesili. Toqyma ónerkásibi halyqty, ásirese áıelderdi jumyspen qamtýǵa múmkindik beretin áleýmettik mańyzy bar sala ekenin eskersek, onda osy salanyń damýyna tıisinshe qoldaý kórsetýimiz qajet. Osyndaı usynystar jergilikti halyq pen kásipkerler tarapynan óńirlerge barǵan issaparymyz kezinde jıi kóterildi», dedi Ǵ.Tashqaraev.

Budan keıin de birqatar depýtat saýaldaryn joldady.