Biz kóptegen el basshylarynyń bılikti saqtap qalý úshin konstıtýsııany ózgertip, saılaý nátıjelerin burmalap, basqa da shekten tys áreketterge barǵanynyń kýási boldyq. Olar memleketti basqarý jeke basynyń menshigi emes, azamattardyń senimi ekenin túsinýi kerek. Sizder óz halqyńyzǵa qyzmet etýlerińiz kerek! Demokratııany shaıqaýdy, eldiń tabıǵı baılyǵyn tonaýdy, qarsylastaryńyzdy azaptap, túrmege jabýdy doǵaryńyzdar!
Birikken Ulttar Uıymynyń 8-shi Bas hatshysy Pan Gı Mýnniń Bas Assambleıa jıynynda aıtqan sózi
Tarıhta ulttyń taǵdyryna, onyń sanasyna yqpal jasaǵan uly tulǵalar bar. Qazaq halqy úshin ondaı tulǵalar – Alash azamattary dep aıta alamyz. Olar qazaqtyń táýelsizdigi men ulttyq múddesin saıası turǵyda kún tártibine qoıyp, sol úshin kúresip, sol úshin sanaly túrde qurban boldy; adam quqyǵy, sóz bostandyǵy sekildi zamanaýı máselelerdi qamtıtyn, áli kúnge qolymyz jetpeı júrgen demokratııalyq memleketti qurýdy maqsat qyldy. Qysqasy, ulttyq múddeni adamzattyq qundylyqtarmen úılestire bilgen álemdik deńgeıdegi ozyq oıly tulǵalar edi.
Alaıda Alash azamattarynyń tarıhtaǵy ornyn anyqtaý áli bir izge túse qoıǵan joq. Keńes ókimeti tusynda olardyń atyn atatqyzbady. Eń qyzyǵy, Gıtlerdiń atyn aıtýǵa bolatyn, al Álıhan Bókeıhanovty, Ahmet Baıtursynovty aıtýǵa bolmaıdy. Olardyń aty sózińniń ıá maqalańnyń ishinde ketip qalsa, meıli synap-aq jaz, jumystan shyǵasyń. Osyndaı zaman boldy.
Táýelsizdik alǵannan keıin, sanamyzdan óshirýge qansha tyryssa da, júregimizdiń túbinde saqtalyp, saǵynyshtan sartap bolǵan esimdermen qaıta tabysqandaı bolǵanymyz anyq. Endi bári basqasha bolatyn shyǵar dep úmittendik.
Biraq biz oılaǵandaı bola qoımady. Alashtyń ult tarıhynan alatyn ornyn tolyq moıyndaýǵa burynǵy keńestik sana jibermeı júrgen sekildi. Bolshevıkterge qyzmet etip, alashtyqtarǵa qııanat jasaǵandardy aqtaý odan ári jalǵasýda. Mustafa Shoqaıdy satqyn dep, KGB-nyń qujattaryn qoldap, qulash-qulash maqala jazǵandar boı kórsetip qoıady. Tipti táýelsizdikti joqqa shyǵaryp, orys ımperııasynan beker kettik degendi kúni búginge deıin aıtyp júrgender bar ekenin qaıtersiń.
Jaraıdy, munyń bári jeke adamdardyń pikiri bolar, ár kállada bir qııal, jurttyń barlyǵy bir baǵytqa birden qaıdan túse qoısyn dep oıladyq. Endi bıliktiń óziniń pikiri qandaı boldy deısiz ǵoı.
Bılik Alashty moıyndady. Mereıtoılaryn atady. Kitaptaryn shyǵardy. Biraq ómirimizge, ustanymymyzǵa, baǵytymyzǵa altyn arqaý bolatyndaı ulttyq ıdeıamyzǵa aınaldyrmady. Biz Alash kósemderiniń eskertkishteri astanamyzdyń eń tórinde azattyǵymyzdyń temirqazyǵyndaı bolyp, ár urpaqtyń kózqýanyshyna aınalar dep oılaǵan edik. Astanadaǵy mańdaıaldy ýnıversıtetimizge solardyń bireýiniń aty beriler dep úmit qylǵan edik. Alaıda bári basqasha boldy. Astananyń qaq tórine, kózi tiri bolsa da, prezıdent qyzmetinde otyrǵan basshymyzdyń eskertkishi ornalasty. Memleket qaıratkerine kózi tirisinde eskertkish ornatylmaıdy degen zań dalada qaldy. Astanadaǵy eń úlken ýnıversıtetke qazaq eliniń táýelsizdigine qatysy joq orys ǵalymy L.N.Gýmılevtiń aty berildi.
Basqa jerde joq, tek bizdiń ǵana enshimizge buıyrǵan erekshe laýazym bar eken. Odan keıin ulylardyń ulysy bir ataq paıda boldy. Oǵan arnalyp jeke zań shyqty. Ol adam bir ózine ǵana arnalǵan jeke zańmen ómir súredi eken. Endi oǵan jaǵympazdanatyn top jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptady. Ol týraly romandar, poemalar jazyldy, kınofılmder túsirildi, ony paıǵambarǵa teńep ulyqtaǵandar óz ara jarysqa tústi, tipti bir aqyn ony qudaıdyń ózine teńepti degen habar jetti (Alla saqtasyn!). Endi bireýi qyzdy-qyzdymen bizge táýelsizdikti bir kisi alyp berdi dep barshamyzdy aıran-asyr qyldy. Taǵy bireýler demokratııa degen bálesi qurysyn, bizge endi saılaýdyń qajeti joq, osy kisi saılaýsyz-aq ómir boıy júre bersin dep uran tastady. Konstıtýsııanyń eshkimge qajeti bolmaı qaldy. Jaǵympazdardy jeksuryn jandar shyǵar dep oılaýshy ek, bizdiń qoǵamda eń bedeldi adamdar solar bolyp shyqty.
Al endi osy aıtyp otyrǵanymyzdyń bári keıinirek aıtylǵan bir málimdemeniń qasynda ásheıin oıynshyq bolyp qaldy. Ol qandaı málimdeme ekenin qazir aıtamyn. Daıyndala berińizder.
Alashyń aıdalada qalyp, bar áńgime tek bir adamnyń tóńireginde ǵana júrip jatqan kez ǵoı. Bir kúni álgi bir adam – maǵan deıin qazaq tarıhynda memleket bolǵan joq – dep, bárimizdi esimizden tandyryp tastamasy bar ma...
Esimizdi jıǵannan keıin, óz qulaǵymyzǵa senbeı, álgi sózdi sen de estidiń be dep, bir-birimizden suraı bastadyq. Estidim deıdi ol da. Bálkim, baıqamaı aıtyp qalǵan shyǵar dep jubattyq ózimizdi ózimiz. Biraq bir kúni álgi kisi sol sózdi taǵy aıtyp, taǵy esimizden tandyrdy. Basqany bilmeımin, ózim osylaı úsh ret esimnen tandym. Esimizden tanatyn sebebimiz mynaý.
Reseıde memleket basynda júrgen saıasatkerler negizinen ımperııa dertine shaldyqqan uly derjavashyl shovınıster ekeni barshaǵa málim. Jırınovskıı bastaǵan bir top Qazaqstanda, Ýkraınada buryn-sońdy memleket bolǵan emes, sondyqtan olardyń memleket esebinde jeke bólinýi zańsyzdyq (ne legıtımno), al Qazaqstannyń soltústigindegi 5 oblys Reseıdiń jeri, olardy qaıtarý kerek dep, sarnaǵandaryna 30 jyl boldy.
Reseıdegi saıası shamandardyń tekke sóılemeıtini belgili. Olar memlekettik saıasattyń josparynda turǵan jobalardy ár túrli epatajdy formada jarııalap otyratynyn talaı kórdik. Sonyń bir mysaly – búgingi Ýkraınada júrip jatqan soǵys. Sondyqtan munyń artynda úlken qaýip-qater jatqany eshkimge qupııa emes. О́stip nıeti jaman jırınovskıılerdi atarǵa oǵymyz bolmaı júrgende, óz elińniń basshysynyń «buryn qazaqta memleket bolǵan emes» degenine esińnen tanbaǵanda qaıtesiń?
Osy pikirdi Reseı prezıdenti V.V.Pýtın qaıtalap aıtqanda baryp, bizdiń tarıhshylardyń qatty ashýlanǵanyn kórdik. Bireýler «Qazaq tarıhy» kitabyn poshtamen Kremlge jiberip, Pýtındi uıaltypty dep estidik.
Endi osy arada Alash taqyrybyna qaıta oralýǵa týra keledi.
1917 jylǵy fevral revolıýsııasynan keıin Alash azamattary Alashorda úkimetin jarııalaǵanyn bilemiz. Bolshevıkter onyń tolyq jasaqtalýyna múmkindik bermeı, qysymshylyq jasap, aqyry taratyp tyndy. Degenmen, Alash azamattaryna keshirim jasap, ulttyq avtonomııany keńestik úlgide qaıta qurýǵa kelisim berdi. Jańa memleket quryp jatqan olarǵa da saýatty adamdar aýadaı qajet edi, sondyqtan joǵary bilimdi alashtyqtardy jumysqa tartty. 1920 jyly Qyrǵyz (Qazaq) Avtonomııaly Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasy jarııalandy. Kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqan bul respýblıka Alash azamattarynyń kúshimen qurylǵan edi. Alashtyqtardyń buǵan sińirgen eńbegi ushan teńiz dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni ol kezde qazirgi Qazaqstan aýmaǵy joq bolatyn.
Burynǵy Qostanaı ýezi túgeldeı Chelıabi gýbernııasyna qosylyp, Aqmola oblysy Omby gýbernııasy atanyp, onyń quramyna Kókshetaý, Atbasar, Pertropavl, Omby ýezderi engen-di. Pavlodar, Qarqaraly, Aıagóz, Zaısan jáne О́skemen ýezderi Sıbrevkomnyń quzyryna kóshken.
Birneshe aýdanymyz Bashqurt ASSR-y men Altaı gýbernııasynyń ishinde boldy. Ońtústiktegi Jetisý, Syrdarııa oblystary Túrkistan Avtonomııalyq Respýblıkasyna qaraıtyn. Osy bylyqtyń bárin rettep, qyryq bólek bolǵan qazaq jerin jınap, tutastyryp, onyń shekarasyn anyqtap, tarıhı qujattarmen dáleldeý úshin qanshalyqty jiger-qaırat, eńbek, bilim qajet boldy deseńshi! Aıtpaqshy, shekaraǵa baılanysty Sıbrevkommen bolǵan aıtysta da qazaqtar jeńip shyqty. Osynyń bári Alashtyń artyq týǵan azamattarynyń arqasy edi. Búgingi kúnde solar syzyp bergen shekarada ómir súrip otyrǵan myna bizder eń aldymen sol arystarǵa máńgi qaryzdarmyz.
Alash azamattarynyń kúshimen qurylǵan Avtonomııalyq Sovettik Sosıalıstik Respýblıka, meıli Reseıge táýeldi bolsyn, jańa zamanǵa saı, jańa formattaǵy memleket bolatyn. Álbette Reseıdiń quramynda bolý onyń memlekettik mártebesin joqqa shyǵara almaıdy. Álemde ózge elge táýeldi bolyp otyrǵan memleketter az emes. Sondyqtan búgingi zamanǵy Respýblıkamyzdyń tarıhyn Qazaq AKSR-nyń qurylǵan kúninen bastaýymyz qajet. 2020 jyly onyń 100 jyldyǵy toılanýy kerek edi. Toılanbady. Mán berilmedi. Onyń orynyna Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy atalyp ótti.
Osy arada Sáken Seıfýllınniń Stalınge jazǵan hatynda «Biz Alash bergen avtonomııany moıyndamaımyz» dep, al Turar Rysqulovtyń Stalınge jazǵan hatynda «Qazaq Avtonomııalyq Keńestik Respýblıkasyn» taratyp, onyń soltústik oblystaryn Reseıge berýdi, al ońtústiktegi oblystaryn, «Orta Azııa Federasııasyn» ashyp, soǵan qosýdy usynǵanyn aıtpaı kete almaımyz.
Áńgime neden shyqty? Iá, joǵaryda aıtqan úlken kisiniń: «Qazaqta buryn memleket bolǵan joq, óıtkeni shekarasy bolǵan joq» degen sózinen shyqty. Shekarany zańdastyryp, biz jasadyq degen sózi taǵy bar.
Qazaq memleketiniń arǵy-bergi tarıhy san ǵasyrlyq ekeni azdaǵan saýaty bar adamnyń bárine belgili. Onyń ústine, KSRO taraǵanda táýelsizdik alǵan, bizben tarıhy ortaq, taǵdyrlas Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa, О́zbekstan taǵy basqa memleketter bar – solardyń eshqaısysynyń «bizde buryn memleket bolǵan joq» degen sózin estimeppiz. Al shekarany zańdastyrý máselesine kelsek, bar shekarany ǵana zańdastyrýǵa bolatynyn, al joq shekarany zańdastyrý múmkin emes ekeni eske sala ketkimiz keledi.
Sózimizdi qorytyndylaı kelip, aıtarymyz mynaý.
Búgingi órkenıetti elderdiń basynda turǵan Amerıka Qurama Shtattarynda memlekettiń irgesin qalaǵan atalar (otsy-osnovatelı) degen uǵym bar. Oǵan olardyń tuńǵysh prezıdenti Djordj Vashıngton, úshinshi prezıdent, «Táýelsizdik deklarasııasynyń» avtory Tomas Djefferson, konstıtýsııany jazǵandardyń biri Djeıms Medıson – nebári jeti adam kiredi.
Djordj Vashıngton, Amerıkanyń táýelsizdigin alyp bergen qolbasshy, prezıdenttik birinshi merzim aıaqtalǵannan keıin, ekinshi merzimnen bas tartqan. Búkil úzeńgiles zamandastary jalynǵandaı bolyp, ekinshi merzimge áreń kóndirgen. Prezıdenttik eki merzim dástúri osydan keıin ári qaraı jalǵasty.
Al Tomas Djeffersonnyń «Táýelsizdik deklarasııasyn» kórkem shyǵarma oqyǵandaı oqısyń. Demokratııany ondaı tereń túsindirip bergen basqa eshkimdi óz basym bilmeımin.
Minekı osy adamdar – AQSh-tyń negizin qalaýshylar bolyp esepteledi. Saıası ortada bolyp jatatyn, qoǵamnyń irgesin solqyldatqan daý-damaılardyń ózinde, báriniń toqtaıtyn jeri – memlekettiń negizin qalaýshy atalardyń sózderi. Bir-birimen bitispes jaý sekildi kúresip, eshbir kelisimge ılikpeı júrgen saıası partııalardyń ózderi memlekettiń negizin qalaýshylardyń oı-pikirleri tóńireginde mámilege kelip jatatyn kezderi az emes.
Bizde qazir táýelsizdik jyldarynda bılik qurǵan avtorıtarly rejimniń dáýiri aıaqtaldy degendi jurttyń bári aıtyp júr. Ol dáýirge qaıtyp orala almaıtynymyz belgili. Eger biz shyn máninde jańa Qazaqstan qurǵymyz kelse, ulttyq ıdeıany aıqyndap alýymyz kerek.
Ol ıdeıa – Alash ıdeıasy. Respýblıka nyshanyndaǵy jańa zamanǵy jańa memleketti jasaqtaǵan Alash kósemderine – Qazaq Respýblıkasynyń negizin qalaýshylar (Otsy-osnovatelı) degen mártebe bergen jón.
Bul kýlt emes, órkenıetti elderdiń bárinde bar – tarıhty durys túsinip, ádil baǵalaı bilý. Nasıhatpen jasalǵan jalǵan daqpyrt-dańqtan arylyp, aqıqatty moıyndaý.
Ekinshi aıtarymyz, qazirgi konstıtýsııamen jańa Qazaqstan jasaý múmkin emes. Tolyp jatqan túzetýlermen qyryq jamaý bolǵan, aıaqqa taptalǵan Ata Zańymyzdan bas tartyp, 1993 jylǵy varıanttyń negizinde jańa Konstıtýsııa jasaý kún tártibinde turǵan asa mańyzdy másele. Ol úshin, bálkim, referendým ótkizý qajet shyǵar.
Temirdi qyzǵan kezinde soq degen. Endi keshiksek, temir sýıdy, ony soqqannan paıda joq.
Sóz aıqyn, is batyl bolsyn. Sonda ǵana biz ulttyq, demokratııalyq baǵytqa bet túzeı alamyz.
Tólen Ábdik,
jazýshy