Ǵylymǵa arnalǵan ǵumyr

О́ziniń jýrnalısterge bergen suhbattarynyń birinde Á.Ny­san­­baev: «halqymyzdyń ja­dyn­da sondaı ózindik súbeli or­ny bar ólke bolyp sanalatyn Syr óńi­rindegi Qaraýyltóbe aýy­lyn­da ótken ǵasyrdyń otyzyn­shy jyldarynyń aıaǵynda dú­nı­e­ge keldim. Kezinde ákeme bu­rynǵy keńestik saıası júıe «ha­lyq jaýy» dep ádiletsiz jala jap­qandyqtan, totalıtarlyq re­­­jim­­niń qyspaǵynyń qandaı bo­la­­tynyn jastaıymnan sezinip óstim. Keıin ol kisiniń aqtalýyna qol jetkizgenime taǵdyrǵa rıza­ly­ǵymdy bildiremin, bul ǵu­myr­da adam úshin ádildik pen ádi­let­­tiliktiń orny erekshe eken. Ádil­­­­dikke qaraı umtylý – meniń ómir­lik qaǵıdatyma aınalǵan edi. Jastaıymnan armanym jaq­­­­­­sy ǵy­lymı jumys pen tartymdy eń­bekter jazý arqyly ákege eskert­kish ornatý boldy. Meniń ómirde azamat bolyp qa­lyp­tasýyma, keıin ǵylym jolyna túsýime Qatıra apam men Rysty ájemniń sińirgen eńbegi zor. Son­dyqtan olardy ár kezde qur­met­pen eske alamyn. Al endi ózim kóptegen qazaq jastary sııaq­ty bilim men ǵylymnyń or­dasy bolǵan Almatyǵa jetýge asyq­tym», deıdi.

Akademık Qanysh Sátbaevtyń basshylyǵymen álemge tanylǵan jáne talaı kásibı sheber mamandar qyzmet atqarǵan Qazaq KSR Ǵylym akademııasy elimizdegi ir­geli jáne qoldanbaly zertteý­ler­di keńinen júrgizýdiń naǵyz úlgisi bolǵan jáne ǵylymı kadr­lar­dyń shoǵyrlanǵan Or­dasy bolatyn. Qazaq zııalylarynyń HH ǵasyrdaǵy kórnekti ókili, aka­demık, belgili zańger Salyq Zımanov jetekshilik etken Ǵy­lym akademııasyna qarasty «Fı­lo­sofııa jáne quqyq ınstıtýty­nan» bas­taý alǵan Ábekeńniń ǵy­ly­mı shyǵarmashylyǵy qazirgi kezeńge deıin tabysty jalǵasýda. Ol Máskeýde aldymen 1964 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn, sodan keıin 1975 jyly ǵylym fı­­losofııasy baǵyty boıynsha za­manaýı matematıkalyq tanym­nyń fılosofııalyq sıpat­ta­masyn berýge arnalǵan dok­torlyq dıssertasııasyn sátti qorǵady. Mine, sol tarı­hı kezeńnen beri av­tor­dyń qala­my­nan kóp­te­gen monografııa­lar, ǵylymı maqa­lalar dú­nıege keldi jáne olar álem­niń 25 elinde jarııalandy.

О́tken ǵasyrdyń ekinshi jar­ty­­synda Qazaqstanda buryn­ǵy Keńes Odaǵyna, odan keńi­rek al­ǵan­da jalpy álemdik fılo­so­fııalyq áleýmetke erekshe ta­nyl­­­ǵan, ózin kásibı mamandar al­­dynda moıyndatqan «Almaty fı­losofııa mektebi» qalyptasty. Aka­demık J.M.Ábdildın bas­ta­­ǵan dıalektıkalyq logıkamen aınalysatyn ǵylymı top­tyń izdenisteri memleket tarapynan da joǵary baǵalandy. Mine so­lar­dyń bel ortasynda bilikti maman Ábdimálik Nysan­baev ta boldy. Ol fılosofııa sa­la­syn­daǵy basqa árip­tes­te­ri­men birge óte bedel­di Qa­zaq­stan Mem­le­ket­tik syı­ly­ǵy­nyń laýreaty ata­ndy.

Á.Nysanbaevtyń tikeleı bas­­­­­­ta­­masymen ınstıtýt aýqy­myn­­­­da Qazaq­stannyń táýel­siz­di­gin jarııa­laǵan kezeńniń al­ǵa­sh­qy jyldarynda-aq, dáli­rek aıtqanda 1991 jyly qazaq fı­­lo­­sofııasy máselelerin ke­shen­di zertteýge arnalǵan bólim ashyldy. Ábdimálik Nysan­baev­tyń belsendilik tanytýy­men qa­zaq tilindegi zertteý­ler men qor­ǵaý­lar kóbeıe bas­tady. Ábe­keń­niń tike­leı uıym­das­ty­rýymen kóp­te­gen bilikti maman­dar osy ıgi­likti iske tartylyp, sonyń ná­tı­jesinde «Qazaq dala­synyń oıshyl­dary» degen 4 tomdyq toptama jaryqqa shyqty. Keıingi jyldary «Qazaq fı­lo­so­fııasynyń tarıhy», degen 5 tom­dyq jınaq dúnıege keldi (2012-2017 jj.).

Táýelsizdikke qol jetkiz­gen­­­­nen beri gýmanıtarlyq bilim sala­synda qazaq halqynyń ult­tyq sanasynyń, onyń dıas­po­ra­­synyń etnıkalyq mádenıe­ti­niń máseleleri ózektene tústi. So­nyń nátıjesinde dıasporataný ǵy­lymy qalyptasty, bir­neshe ujymdyq eńbekter dúnıe­ge keldi. Máselen, «Qazaq dıas­porasy: búgini men erteńi», «Eý­ra­zııalyq ıntegrasııa jáne qa­zaq dıas­porasy», «Jahan­da­ný jaǵ­daıyndaǵy shetel qazaq­ta­ry­nyń qundylyqtyq álemi­niń ózgerýi». Qazirgi kezeńde she­tel­­degi qandastarymyzǵa qaı­ta­dan nazar aýdarylyp, baı­la­nystar bir­te-birte nyǵaıa bastaǵany qýan­tady.

Á.Nysanbaev AQSh, Ger­ma­nııa, Qytaı, Túrkııa, Reseı, Iran, Ońtústik Koreıa, Ulybrıtanııa, Mysyr, Ýkraına, Polsha, Bol­ga­­rııa, Fransııa jáne t.b. elderde ótken bedeldi halyqaralyq kon­feren­sııalarda óziniń ǵylymı zert­­teýleriniń nátıjelerin kór­nek­ti mamandar aldynda jarııa­la­ǵan edi. Elimizdiń fılosofııany damytý salasyndaǵy jetis­tik­terin álemdegi ǵylymı kóp­shi­­likke laıyqty deńgeıde tanys­ty­ra bildi. Ǵylymı izdenisterge «ıne­men qudyq qazǵandaı» dep teńeý bergen halqymyz óziniń fı­lo­­sofııalyq danalyǵyn ejel­den kórkem obrazdarmen jet­ki­zý­ge be­ıim­dilik tanytqan.

Al endi sonymen qatar 1997-2003 jyldary ol Mem­le­ket bas­shy­synyń sheshi­mi­­men «Qazaq ensık­lo­pe­dııa­­synyń» bas redaktory qyz­me­tin qosa atqardy. Tá­ýel­siz Qa­zaqstannyń negizgi ki­tap­­­ta­rynyń biri bolyp sanalatyn kóp tomdyq «Qazaqstan» Ult­tyq ensıklopedııasynyń al­ǵash­qy tórt tomynyń shyǵýy úlken oqıǵa boldy. Sonymen qatar ult rýhanııaty úshin asa mańyzdy «Qorqyt Ata», «Qurmanǵazy», «Muhtar Áýezov», «Qazaqstan Res­pýblıkasy. On jyldyq she­ji­­resi», «Qazaq», «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy. Ensıklopedııalyq anyq­tamalyq», «Ekimyńjyldyq dala poezııasy», «Túrkistan» atty ha­­lyqaralyq ensıklo­pe­dııa­lar­dyń shyǵýynyń ózi ulty­­myzǵa degen izgi nıettiń, onyń rýhanı dúnıesine degen ózin­­dik qurmettiń kórinisi.

«Mádenı mura» memlekettik baǵdar­lamasy halqymyzdyń rý­­h­a­nı mádenıetin, tilin jáne ta­rı­hyn jandandyratyn qadam­dardyń biri bolǵany anyq. Aka­de­mık Ábdimálik Nysanbaev­tyń ǵylymı jetekshiligimen osy mem­lekettik baǵdarlamanyń aýqy­­mynda 62 tomnan turatyn eń­bekter toptamasy qazaq tilinde jaryq kórdi. Onyń ishinde jıyr­ma tom qazaq halqynyń ejel­­gi dáýirden qazirgi kezeńge de­ıin­­gi fılosofııalyq murasyn jı­naqtaýǵa arnaldy, ıaǵnı ult rýha­nııatynyń tarıhı jáne fı­lo­­­­sofııalyq qaınar kózderi óz tili­mizde osy tomdarda órnek­teldi. Osy mańyzdy memlekettik baǵ­darlama boıynsha 20 tom álemdik fılosofııalyq muranyń eń úzdik úlgileri men úzindileri túrinde jınaqtalyp, memlekettik tilge tikeleı tárjimalandy, ál-Fa­­ra­bıdiń buryn jarııalanbaǵan shy­ǵarmalarynyń 10 tomy jáne álemdik psıhologııalyq muranyń 10 tomy, stýdentterge arnalǵan 2 oqý quraly jaryq kórdi.

Akademık Á.Nysanbaevtyń shy­ǵarmashylyq belsendiligi men ǵylymdy uıymdastyrýdaǵy da­ryny memleket tarapynan jo­ǵa­ry baǵalanyp keledi. Máse­len, 1974 jyly ǵalymnyń eńbekteri Sh.Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy bi­rin­shi syılyqqa laıyq dep tanyldy. 1984 jyly ǵy­lym men tehnıka salasyndaǵy Mem­le­kettik syılyq berildi jáne 1994 jyly «Qazaqstan ǵy­ly­my men tehnıkasyna eńbegi siń­gen qaıratker» qurmetti ataǵy be­ril­di. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim mınıstrliginiń Ybyraı Altynsarın atyndaǵy medalimen (1995), «Dostyq» (1998) jáne «Parasat» (2004) ordenderimen, Abylaıhan (1997), Mustafa Shoqaı (2000) altyn medaldarymen marapattaldy. 1995 jyly «Qyrǵyz Respýblıkasy ǵy­lymyna eńbegi sińgen qaırat­ker» qurmetti ataǵy berildi. 2000 jyly Jáleláddın Rýmı altyn medaliniń ıegeri. 2004 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy ǵyly­myn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» belgisimen marapattaldy. 2006 jyly «Daryn» ulttyq kompanııasynyń (Mońǵolııa) «Ozat kisi» qurmetti ataǵy beril­di jáne «Túrki álemine qosqan úlesi» Halyqaralyq syıly­ǵy­nyń ıegeri atandy. 2016 jyly ǵalymnyń tańdamaly ǵylymı eńbekteriniń 10 tomdyǵy jaryq kórdi.

Akademık Á.N.Nysanbaev úl­gi­li jáne zııaly otbasynyń ota­­ǵasy. Ábdimálik Nysanbaıuly halyq pen memleketimizge, ǵy­lym­nyń damýyna barynsha shy­naıy qyzmet etken azamat jáne ǵalym. Jalpy, Jańa Qazaqstandy qalyptastyrý degenimiz ótken tarı­hymyzdaǵy qundy nárse­ler­di tarıhı jadymyzda saqtaý degen sóz. Sondyqtan jas urpaqqa ónege bolatyn, kúndelikti ómirde úlgi tutatyn tarıhı tul­ǵa­larymyzdyń ońdy ómirlik tá­ji­rı­belerin, óne­geli ǵumyryn na­sıhat­taýdan ja­lyq­paýǵa tıis­timiz.

Serik SEIDÝMANOV,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas dırektory, UǴA akademıgi