Qazirgi tańda elimizdegi joǵary bilim berý salasy túbegeıli ózgeristerdi bastan keship jatyr. Zaman talabyna saı bolýdy murat etken bul reformanyń túpki maqsaty «Jańa Qazaqstannyń» múddesine qyzmet etetin jas býynnyń boıyna nátıjeli bilim men ónegeli tárbıeniń dánin sińirý bolsa kerek. Búginde sapaly maman daıarlaýǵa den qoıǵan memleket talaptyń údesinen shyqpaıtyn oqý oryndaryn qysqartyp, esesine dástúrge baı bilim oshaqtarynyń damýyna barynsha qoldaý bildirip otyr. Osy rette salany reformalaýdyń keıbir qyrlary akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Nurlan DÝLATBEKOVPEN arada bolǵan áńgimede ashyla tústi degen úmittemiz.
– Nurlan Orynbasaruly, sizdiń bilim berý júıesinde uzaq jyldar boıy jınaqtaǵan baı tájirıbeńiz bar, búginde elimizdegi bedeldi ýnıversıtettiń birin basqaryp otyrsyz. Qazirgi zamanǵy joǵary bilim berý úshin ne mańyzdy jáne onyń damýynda qandaı trendter basymdyqqa ıe dep sanaısyz?
– Búgingi tańda qazaqstandyq bilim berý júıesi bilim berý salasyndaǵy strategııalyq qujattarmen aıqyndalǵan mindetter negizinde damýda. Biz elimizdegi zamanaýı trendterdi júzege asyrýǵa múmkindik beretin maqsattarymyzǵa kezeń-kezeńmen josparly túrde ilgerilep kelemiz. Bul jerde Qazaqstannyń bilim berý ortasyn ınternasıonaldandyrýdy, ýnıversıtetterimizdiń álemdik qoǵamdastyqtaǵy tanymaldyq deńgeıin arttyrýdy aıtyp otyrmyn. Bul negizinen ǵylymdy qajet etetin tehnologııalardyń tapsyrys berýshileri sanatyndaǵy ýnıversıtetterdiń óńirlerdi damytýdaǵy rólin kúsheıtýmen baılanysty. Qoǵam bizden «ómir boıy oqý» qaǵıdasy men «kúmis» ýnıversıtetter ıdeıasyn iske asyrýǵa baılanysty jańa áleýmettik jobalardy kútedi. Bul úrdis ýnıversıtettiń úshinshi mıssııasymen baılanysty. Qazir joǵary oqý oryndaryn basqarý júıesi de túbegeıli ózgerip keledi. Jańa menedjmentti, tyń formasııa basshylaryn talap etetin korporatıvtik basqarý modeli engizip jatyr. Bul rette elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, kadrlyq sabaqtastyqty qamtamasyz etýge múmkindik beretin ınstıtýsıonaldyq jadyny saqtaýdy esten shyǵarmaý qajet. Instıtýsıonaldyq jadyny saqtaı otyryp, men jumys barysynda basqarýdyń zamanaýı prınsıpterin qoldanamyn. Meniń mańaıymda jańa jobalardy tabysty júzege asyryp kele jatqan bolashaǵy zor jas menedjerler kóp.
– Siz ýnıversıtettiń óńirlerdi damytýdaǵy róli týraly aıttyńyz. Osyny tarqata aıtsańyz eken. Munyń máni nede?
– Eń aldymen, bul – ǵalymdardyń óndiristik sektormen tıimdi kollaborasııasy jáne sonyń nátıjesinde ǵylymdy qajetsinetin tehnologııalardy damytý. Bul baǵytta Bilim jáne ǵylym mınıstrligi naqty qadamdar jasap, qýatty óńirlik ýnıversıtetter bazasynda akademııalyq basymdyq ortalyqtaryn qurý jónindegi jobany usyndy. Bóketov ýnıversıteti osy perspektıvalyq jobanyń qatysýshysy. Biz óńirde balamaly energetıka, farmasevtıka, ınnovasııalyq agrotehnologııalarǵa baılanysty salalardy damytýdy josparlap otyrmyz. Bizdiń josparlarymyzǵa ekonomıkanyń osy salalary úshin mamandar daıarlaýdyń ınnovasııalyq bilim berý baǵdarlamalaryn ashý da kiredi. Sonymen qatar ýnıversıtetter óńirdiń áleýmettik jobalaryna da óz úlesterin qosa alady. Mysaly, halyqty jumyspen qamtý, kadrlardy qaıta daıarlaý, qart adamdardy «kúmis» ýnıversıtetter formatynda oqytý baǵdarlamalaryna qatysa alady.
– Ýnıversıtetterdegi jańa menedjmenttiń ereksheligi nede?
– Ýnıversıtetti basqarý júıesi túbegeıli ózgerdi. Ol álemdik tájirıbede jaqsy tanylǵan korporatıvtik sıpatqa ıe boldy. Ýnıversıtetterde bilim berýdi sıfrlandyrý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl, táýekelderdi basqarý úshin jaýapty qyzmetter paıda bolady. Ýnıversıtet qoǵamdastyǵynda akademııalyq adaldyq mádenıeti, sıfrly mádenıet, talant-menedjment nyǵaıýda, ýnıversıtet tynys-tirshiliginiń prosesteri barynsha ashyq bola túsýde. Jobalyq menedjment damýda. Ýnıversıtettik orta «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekterimen tolyqtyrylyp, olar bilim berýdi basqarý men ınnovasııa engizýdiń jańa tásilderin kórsetýge tıis.
Memleketimizdiń adamı kapıtaldy damytýǵa degen umtylysyn erekshe atap ótkim keledi. Búginde Qazaqstan ǵalymdarynyń ǵylymı qyzmetin qarjylandyrý edáýir artty, jas ǵalymdarǵa, onyń ishinde postdoktorantýra baǵdarlamasy boıynsha oqýǵa granttar kóbirek bólinýde. Bul ýnıversıtetterdiń ǵylymı áleýetin aıtarlyqtaı nyǵaıtady dep sanaımyn. Mysaly, ótken jyldan bastap bizdiń ýnıversıtette zertteýler, onyń ishinde óńirlik baǵyttaǵy zertteýler júrgizý úshin ishki granttar júıesi tabysty qoldanylyp keledi.
– Qazirgi ýnıversıtettiń jastardy tárbıeleýdegi róli qandaı?
– Bilim berý júıesinde bolyp jatqan ózgeristerge qaramastan, ýnıversıtettegi tárbıe jumysy toqtamaıdy jáne birinshi kezektegi mańyzdy sıpatyn joǵaltpaıdy. Biz áli de oqý prosesin tárbıeden bólip otyrǵan joqpyz. Taǵy bir aıta ketetin nárse, stýdentterdi tárbıeleý baǵdarlamasy volonterlik qyzmet pen kásipkerlikke baılanysty jańa mazmunmen tolyqtyrylady. Búginde volonterlik qozǵalystar, klýbtar, kásipkerlik ortalyqtar, stýdenttik startaptar belsendilikke ıe bolyp otyr. Qazirgi álemniń syn-qaterlerin bastan keshire otyryp, biz qoǵam úshin úırenshikti qundylyqtar júıesin saqtaýdyń barlyq mańyzyn túsinemiz. Bul – meıirimdilik, parasattylyq, toleranttylyq, tarıhı qundylyqtarǵa degen qurmet. Kóptegen ýnıversıtet stýdentterge jeke damý baǵdarlamalaryn, kásipkerlik oqý kýrstaryn, shyǵarmashylyq klýbtardy usynady. Men rektor retinde ýnıversıtette stýdentterge birneshe áleýmettik jáne mádenı jobalar usyndym. Olar Qazaqstannyń kıeli jerlerine, elordanyń kórikti oryndaryna, Qaraǵandy oblysynyń tarıhı mýzeılerine tegin barý múmkindigine ıe boldy. Osynyń barlyǵy jastardyń patrıottyq sezimin oıatyp, týǵan jerge degen súıispenshiligin nyǵaıtady.
– Jaqynda Respýblıkalyq rektorlar keńesiniń tóraǵasy Erlan Sydyqov tarıhy tereń, bedeldi joǵary oqý oryndaryna «Ulttyq ýnıversıtet» mártebesin berý múmkindigin qarastyrýdy usyndy. Bul ıdeıaǵa qalaı qaraısyz?
– Árıne, qoldaımyn. Bul – bizdiń akademııalyq qoǵamdastyqta burynnan qozǵalyp júrgen óte jaqsy ıdeıa. Bul máseleni talqylaýǵa jáne ony joǵary deńgeıdegi bastama retinde ilgeriletýge daıynbyz. Elimizde burynnan halyqtyq dep tanýǵa laıyq jáne otandyq bilim brendterine aınalǵan ýnıversıtetter bar dep sanaımyn. Jáne bul tek elordalyq ýnıversıtetter emes. Bizdiń óńirde tarıhy baı, Qazaqstannyń damýyna eleýli úles qosqan, birqatar tanymal tulǵa shoǵyryn tárbıelegen ýnıversıtetter bar. Bul ýnıversıtetterdiń zamanaýı áleýeti olardyń ulttyq jáne álemdik reıtıngterge enýine, kásibı qoǵamdastyqtyń joǵary baǵasyn alýyna, mańyzdy halyqaralyq baılanystar ornatýǵa múmkindik berip otyr. Bul ýnıversıtetter óńirlik deńgeıde ǵana emes, ulttyq deńgeıde de básekege qabiletti. Bul ıdeıanyń iske asýy úshin ýnıversıtetterdiń básekege qabilettiligin baǵalaýdyń ádil ári ashyq tetigi qajet.
– Bilim jáne ǵylym mınıstrligi elimizde onlaın oqytýdy damytý qajettiligi týraly belgili bir ustanymǵa kelip otyr. Sizdiń oıyńyzsha, pandemııadan keıingi álemde oqytýdyń mundaı formaty qajet pe?
– Pandemııa qazaqstandyq bilim berý úshin naǵyz syn-tegeýringe aınaldy. Birden aıtaıyn, joǵary mektep qashyqtan oqytý tehnologııalaryn qoldanýdaǵy tájirıbesi arqyly bul synnan súringen joq. Bul jaǵdaıda orta bilim berý áldeqaıda qıyndyqtarǵa tap boldy. Shyn máninde, biz baǵa jetpes tájirıbe jınaqtadyq, aldaǵy ýaqytta ony arttyryp, oqytýdyń balama túri retinde paıdalaný qajet. Sonymen qatar biz budan eleýli artyqshylyqtarǵa ıe bolmaqpyz. Eń bastysy, onlaın-baılanys formatyndaǵy múmkindikterimizdi arttyra berýimiz kerek. Qonaq dáristerin oqý, stýdentterdiń akademııalyq utqyrlyǵy, ǵylymı forýmdar ótkizý jáne basqa da múmkindikteri keńeıtilip jatyr. Sheteldik joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyq geografııasyn aıtarlyqtaı keńeıttik. Sondyqtan Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ustanymyn qoldaımyn jáne joǵary oqý oryndarynda onlaın oqytý úshin jańa reglamentti engizý týraly sheshimdi ýaqtyly sheshim dep sanaımyn. Qazir onlaın oqytý baǵdarlamalaryn ashqysy keletin joǵary oqý oryndaryn lısenzııalaý sharttary týraly tıisti normatıvtik baza ázirlenip jatyr.
– Nurlan Orynbasaruly, akademııalyq jáne qoǵamdyq qyzmette júrip baǵa jetpes tájirıbe jınaqtadyńyz, ýnıversıtet oqytýshysy, oblystyq máslıhat hatshysy, Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp jumys istedińiz. Árıne, ár kezeńde belgili bir syn-qaterlerge tótep berip, taǵdyrlar synǵa túsetin sheshimder qabyldaýyńyzǵa týra keldi. Qazaqstandaǵy beldi ýnıversıtetterdiń biriniń rektory retinde búgingi tańda qandaı syn-qaterlerdi eńserip otyrsyzdar?
– О́te durys aıtasyz. Meniń búkil kásibı ómirim – ymyrashyldyqty izdeý, jaýapkershilik júgin sezine túsý, qoǵamǵa paıdaly bolýǵa degen umtylys. Men kim bolyp jumys istesem de, qandaı kúıde bolsam da árqashan áriptestik úshin ashyq boldym, stýdentterge, saılaýshylarǵa, áriptesterime kómektesýge tyrystym. Akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń rektory bolǵanymda ózimdi ózgertýge tyrysqan joqpyn. Kez kelgen qıyndyqtarǵa qarsy turýǵa daıynmyn. Men úshin kez kelgen syn-qaterdi eńserý ýnıversıtettiń básekege qabilettiligin arttyrýmen baılanysty. Bul trendte bolý, ýnıversıtettiń adamı kapıtalyn damytý, bilim berý ortasyna ınvestısııalaý degendi bildiredi. Sonymen birge ǵylymı jumyspen belsendi aınalysý da asa mańyzdy.
Men kez kelgen basshynyń jetistiginiń kilti adamǵa, onyń múddeleri men úmitterine baǵdarlaný ekenine senimdimin. Sondyqtan stýdentterdiń oqý jaǵdaılaryn, oqytýshylar men qyzmetkerlerdiń jumysyn jaqsartý birinshi kezektegi mindetter boldy. Bul jalaqyny kóterý, áleýmettik baǵdarlamalardy iske asyrý, ǵalymdardy, shyǵarmashyl stýdentterdi qoldaý, ınfraqurylym men oqý-zerthanalyq bazany jaqsartý. Maqsatty jumystyń nátıjesinde bir jyl ishinde joǵary oqý oryndarynyń QS álemdik reıtıngisinde ilgeriledik, ınnovasııalyq baǵdarlamalardy ashtyq, BǴM «Qýatty óńirlik ýnıversıtetter» konkýrsynda jeńiske jettik, kontıngentti 13 myń bilim alýshyǵa deıin ulǵaıttyq. Halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp ázirlengen laýazymdardyń jańa jikteýishi engizildi. Professor-oqytýshylar quramy doktorlar, ǵylym kandıdattary, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri esebinen nyǵaıtyldy. Áskerı kafedranyń ashylýy biz úshin sózsiz jetistik boldy. Ýnıversıtettiń sporttyq ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa da kóp kóńil bólindi.
Aldymyzda stýdenttik kampýsty, akademııalyq basymdyq ortalyǵyn damytý, endaýment-qor qurý, bilim berý ortasyn sıfrlandyrý, kolledj ashý boıynsha úlken josparlar tur. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtyp otyrǵan jańa dáýir óńirlik ýnıversıtetterden óziniń zııatkerlik, áleýmettik jáne jasampazdyq rólin nyǵaıtý boıynsha batyl is-qımyldy talap etedi. Otandyq bilim berýdiń úzdik dástúrlerin jalǵastyra otyryp, bizdiń ýnıversıtet óńirlik damý salasynda keń aýqymdy ózgeristerdiń kóshbasshysy jáne qozǵaýshy kúshi bolýǵa daıyn.
Áńgimelesken
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»