Qazaqstanda bankterdiń jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesin (JTSM) bekitýdiń jańa tártibi engizilmek. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi qaryz alýshylardyń borysh júktemesin tómendetý maqsatynda osyndaı sheshim qabyldaýǵa nıetti. Tıisti qaýly jobasy ázirlenip, talqylaýǵa usynyldy («Ashyq NQA» portalynda jarııalanǵan).
Agenttik eki qaýlynyń jobasyn usynyp otyr. Alǵashqysy – «Jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń shekti mólsherin bekitý týraly». Qaýly aıasynda bankter úshin qamtamasyz etilmegen qaryzdar, kepilmen qamtamasyz etilgen qaryzdar jáne ıpotekalyq turǵyn úı qaryzdary boıynsha jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń (JTSM) shekti mólsherlemesin jeke aıqyndaý úshin biryńǵaı formýlany engizý kózdelip otyr.
Budan bylaı jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesin anyqtaý úshin qorlandyrý quny, nesıe táýekeliniń deńgeıi, operasııalyq shyǵyndar, paıyzdyq marja sekildi ekonomıkalyq faktorlar eskerilip, sonyń nátıjesinde bank qaryzy boıynsha JTSM-nyń shekti mólsheri bekitiledi.
Ekinshi qaýly – mıkrokredıtter boıynsha syıaqynyń shekti nomınaldy mólsherlemesin belgileýge qatysty. Qaýlynyń jobasy Mıkroqarjylyq qyzmet týraly zańnyń 4-babynyń 3-1-tarmaǵyna sáıkes ázirlengen jáne 50 AEK-ke deıingi somaǵa jáne 45 kúnge deıingi merzimde beriletin mıkrokredıtter boıynsha syıaqynyń shekti nomınaldy mólsherlemesin 5,5 paıyz deńgeıinde belgileýdi kózdeıdi.
Qazir bankter men mıkroqarjylyq uıymdardyń nesıesi boıynsha eń joǵary shekti jyldyq tıimdi mólsherleme 56 paıyzdy quraıdy. Bul rette onlaın mıkrokredıtter boıynsha 45 kúnge deıin jáne 50 AEK-ten aspaıtyn merzimge 25 paıyz mólsherinde shekti nomınaldy mólsherleme qoldanylady.
Qaýly mátininen ańǵarǵanymyz, eger usynys júzege assa, onda mıkronesıe boıynsha syıaqynyń shekti nomınaldy mólsherlemesi 4,5 ese tómendeıdi, ıaǵnı nesıe de 4,5 ese arzan bola túsedi. Alaıda bul tek 45 kúndik nesıe úshin. Eger mıkronesıeni bir jylǵa berer bolsa, onda stavka basqasha esepteledi: 12 (bir jyl) : 1,5 (bir jarym aı) = 8. Osy 8-di usynylyp otyrǵan 5,5%-ǵa kóbeıtemiz, sonda 44% bolady. Bul 44% – jyldyq stavka.
«Osyǵan baılanysty syıaqynyń shekti nomınaldy mólsherlemesiniń usynylyp otyrǵan máni banktik qaryzdar men mıkrokredıtter boıynsha JTSM eń joǵary shekti mánderin birizdendirýge múmkindik beredi», dep habarlaıdy agenttik.
Joba birinshi kezekte azamattardyń banktik qaryzdar jáne mıkronesıeler boıynsha quqyqtaryn qorǵaý úshin qolǵa alynyp otyr, delinedi agenttik málimdemesinde. Joba aıasynda Ulttyq banktiń 2019 jylǵy 26 qarashadaǵy №209 qaýlysyna ózgeris engizilmek.
Joǵarydaǵy siresken mátinderdi qarapaıym tilge aınaldyrar bolsaq, endigi kezekte JTSM bank sektorynyń sapasyna baılanysty belgilenbek.
«Menińshe, usynylǵan tásil jetkilikti obektıvti jáne qoldanysy óte qarapaıym. Biraq bankterdiń paıyzdyq tabysynan aıyrylýy múmkin bolǵandyqtan qaýly jobasy bank lobbıleri tarapynan qarsylyqqa ushyraýy yqtımal. Naryqta belsendi oıynshylardyń azaıǵanyn eskeretin bolsaq, básekeniń tómendeýine baılanysty bankterde portfel sapasyn jaqsartýǵa qatysty ynta joǵalady. Degenmen qadaǵalaýshy meılinshe qatal áreket etip, bankterdiń memleketke alaqan jaıýynyń jolyn kesýi kerek dep esepteımin», deıdi sarapshy Berik Beısenbekov.
Bank máseleleri boıynsha táýelsiz sarapshy Nurjan Bııaqaevtyń aıtýynsha, qazir ıpotekalyq nesıe boıynsha jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi – 25 paıyz. Bul óte kóp.
«Mundaı paıyzdyq stavkany tóleýge bizdiń halyqtyń qaltasy kótermeıdi. Jaraıdy 25 paıyzyńyz nomınaldy mólsherlemede – 18-20 paıyz kóleminde bolar. Munyń ózi kóp. Eger bizde paıyzdyq stavkany tómendete almasa (bári bazalyq stavkaǵa baılanyp tur dep), onda turǵyn úı naryǵyn qatań baqylaýǵa alý qajet. Al memleket qurylys kompanııalaryn baǵany ósirmeýge kóndire almaıtyn bolsa, onda stavkany tómendetýge týra keledi. Máselen, kez kelgen baǵdarlama arqyly bankke baryp ıpoteka rásimdegińiz keledi. Jaraıdy, olar nomınaldy stavkany (barlyq shyǵyndy qosa alǵanda) 18-19-dan asyrmas. Sonyń ózinde bul biz úshin qymbat. Eger bizde baspana arzan bolsa, mundaı paıyzǵa shaǵymdanbasaq ta bolar edi. Biraq bizde úı de qymbat, stavka da joǵary. Sonda siz búkil tabysyńyzdy qosqanda aı saıynǵy tólemin áreń jabýyńyz múmkin. Al eger boryshtyq júkteme koeffısıenti erejesin (aı saıynǵy tólem klıent tabysynyń 50 paıyzynan aspaýy kerek – red.) saqtaıtyn bolsa, onda jaǵdaıyńyz tipti qıyn – sizge kepil bolatyn qosalqy qaryz alýshy izdep ketesiz», deıdi sarapshy.
JTSM degenimizdiń ózi – nesıe tólenetin merzim kezindegi klıenttiń bankke tóleıtin barlyq somasynyń jıyntyǵy. Oǵan syıaqy mólsherlemesinen bólek komıssııa, saqtandyrý, baǵalaý, deldaldar qyzmeti jáne kredıtordyń basqa da tólemderi kiredi. Eger bank, MQU nemese basqa qarjylyq uıymdary bul stavkany kóteretin bolsa, onda zańǵa sáıkes jaýapkershilikke tartylady. Mólsherleme berilip otyrǵan zaım somasy men merzimine baılanysty belgili bolady. Qaı jaǵdaıda da bank (sondaı-aq MQU, ózge de qarjy uıymdary) bekitetin jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi 56 paıyzdan asyp ketpeýi kerek.
JTSM máselesi nelikten kóterilip otyr? Buǵan jaýap berý úshin, aldymen el azamattarynyń nesıe júgi tym aýyrlap bara jatqanyna toqtalǵan abzal.
Birinshi nesıe bıýrosynyń málimetinshe, jyl basynan beri tutynýshylyq nesıeleý 124 mlrd teńgege ósken. Qazaqstandyqtar qańtarda – 425, aqpanda – 644, naýryzda 549,4 mlrd teńge nesıe rásimdegen. Bul óz kezeginde tólem qabiletiniń álsireý táýekelin de joǵarylatyp otyr. Memleket azamattardy nesıe qıyndyǵynan qutqarý úshin «jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» zań jobasyn ázirleýdi qolǵa alǵan edi. Sondyqtan negizgi zańnamalyq ózgeris eki mańyzdy baǵyt boıynsha júrýi kerek deıdi sarapshylar. Onyń biri – JTSM-di esepteý formýlasy jáne qaryz alýshynyń qaryz júktemesiniń koeffısıenti. Qazirgi sátte JTSM eseptemesine tek saqtandyrý syılyqaqysy ǵana engizilgen. Al qaryz berý kezinde klıent tóleýge tıisti banktiń ózge de shyǵyndary bul stavka ishine kirmegen. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi JTSM esepteý formýlasyna zaım berý kezinde tólenetin búkil shyǵyndar kirýi kerek dep sanaıdy. Bul bult artynan kún shyqqandaı etip, zaım berý isindegi kúńgirt, buldyr áreketter men shyǵyndardyń kózin joıady. Al joǵaryda bul sheshimnen keıin bankterdiń týlaýy múmkin dep otyrǵanymyz – JTSM-ǵa búkil shyǵyn bitkendi qosaqtaý bankterdiń paıyzdyq tabysynyń tómendeýine ákelip soǵýy yqtımal.
2022 jyldyń qańtaryndaǵy derekke súıensek, ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıe portfelindegi tutynýshylyq nesıe úlesi 30 paıyzǵa jetken.