Aýyz sý máselesi sheshimin tabady

Sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etýge bıyl 215 mlrd teńge bólindi

Birinshi másele týraly baıandama ja­saǵan Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaevtyń aıtýynsha, 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha sýmen jabdyqtaý qyzmetterimen qamtamasyz etý 96%-dy, onyń ishinde qalalarda – 98,1%-dy, aýyldarda 93%-dy qurady.

Jekelegen óńirlerde artta qalýshylyq baıqalady. Aýyldyq eldi mekenderde aýyz sýmen qamtýdyń eń tómengi deńgeıi Qos­tanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblys­tarynda baıqalady. Qalalyq jerde sýmen jabdyqtaý qyzmetterimen qamta­masyz etý boıynsha Jambyl oblysy art­ta qalyp otyr. Sýmen jabdyqtaý qyz­met­terimen Soltústik Qazaqstan, Mań­ǵystaý, Atyraý jáne Qyzylorda oblys­tarynyń qala turǵyndary 100% qam­tylǵan. Aýyldyq eldi mekenderdi atalǵan qyzmetpen qamtamasyz etý bo­ıynsha kóshbasshylar qatarynda Almaty, Atyraý, Qyzylorda jáne Mańǵystaý oblystary bar.

Sýmen qamtamasyz etý deńgeıin arttyrý úshin kórsetkishteri tómen jáne kósh sońynda qalǵan óńirlerge basym negizde qarajat bólinedi. Osy jyly bul maqsattarǵa naqtylaýdy eskere otyryp, respýblıkalyq bıýdjetten 215 mlrd teńge kózdelgen, onyń ishinde qalalarǵa – 120 mlrd teńge jáne aýyldyq eldi mekenderge – 95 mlrd teńge. Bul jyl qorytyndysy boıynsha qala halqynyń – 98,5%-yn, al aýyl halqynyń 94,7%-yn sýmen jabdyqtaý qyzmetterimen qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi Q.О́skenbaev.

Elimizde barlyǵy 6 302 aýyldyq eldi meken bar, onyń ishinde 4 759-y sý­men jabdyqtaý qyzmetterimen qamtylǵan. Atalǵan qyzmet túrimen qamta­ma­syz etilmegen aýyldardyń 511-inde orta­lyq­tandyrylǵan sý júıesimen jabdyqtaý jumystaryn jalǵastyrý josparlanyp otyr. Al halyq sany az 1 myńnan astam aýylda jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen keshendi blok-modýlder ornatylady. Onyń ishinde bıyl 120 aýyl­dyń turǵyny ortalyqtandyrylǵan sý júıesimen qamtamasyz etý jáne ha­lyq sany az 220 aýylda keshendi blok-mo­dýlder ornatý josparlanýda. «Biz aýyl turǵyndarynyń sýmen qamtamasyz etilý barysyna monıtorıng jasaý úshin Interaktıvti karta ázirledik. Atalǵan karta ınternette qoljetimdi jáne onda sýmen jabdyqtaý qyzmetterimen qamtamasyz etý, qarjylandyrý kólemi, halyq sany, tozý deńgeıi jáne basqa da ózekti aqparat kórsetilgen», dedi ol.

Halyqty sapaly aýyz sýmen qamta­masyz etý máselesi turaqty baqylaýda eke­nin eskere otyryp, jergilikti atqa­rýshy organdar Interaktıvti kartaǵa derekterdiń sapaly jáne ýaqtyly engi­zilýin qamtamasyz etýi qajet. Halyqpen keri baılanys ornatý maqsatynda azamat­tardyń barlyq ótinishin qabyldaý men óń­deýge arnalǵan e-ótinish biryńǵaı plat­for­masy arqyly kartaǵa qosymsha fýnk­sııa­lardy qosý boıynsha sharalar qabyl­dandy.

Memlekettiń el azamattaryn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý jónindegi saıa­saty jaqsy nátıjeler berip otyr. Sondaı-aq sheshimin tappaǵan birqatar problemalyq másele de bar. Búginge deıin ortalyqtandyrylǵan sý júıesimen jabdyqtaý qurylysy jos­par­lanǵan 54 aýyldyń keıbirinde izdestirý jáne barlaý jumystary júrgizilmegen. Atap aıtsaq, Túrkistan oblysy boıynsha 30 aýylda, Almaty oblysynda 7 aýylda, Batys Qazaqstan oblysynda 5 aýylda jáne Jambyl oblysy boıynsha 5 aýylda bul baǵyttaǵy jumystar atqarylmaǵan.

Halyqtyń kóshi-qonyna baılanysty 50 eldi mekende sý qubyry jelilerin keńeıtý jumystaryn júrgizý qajet. Máselen, Almaty oblysynyń Keńdala aýylynda halyq paıdalanyp júrgen sý qubyry jelisi 1969 jyly salynǵan jáne búgingi tańda aýyl halqyn aýyz sýmen tolyqtaı qamtamasyz etý úshin rekonstrýksııalaýdy qajet etedi. Mınıstr sońǵy bes jylda halyq sany 5,8 myńnan 9,5 myń adamǵa deıin artqanyn atap ótti. Mundaı aýyldarda sý qubyry jelilerin keńeıtý jumystaryn júrgizý úshin bıýdjetten shamamen 40 mlrd teńge qarajat qajet. Osyǵan baılanysty atalǵan aýyldyq eldi mekenderdiń turǵyndaryn sýmen 100% qamtamasyz etý úshin ákimdikter sý qubyry jelilerin keńeıtý jumystaryna qajet jobalyq-smetalyq qujattamalar ázirleýge tıis.

Q.О́skenbaev salynǵan sý qubyry jeli­leri is júzinde ákimdikterdiń teńgeriminde qalatynyn ne bolmasa bilikti mamandary men arnaıy mamandandyrylǵan tehnıkasy joq kásiporyndar men uıymdarǵa beriletinin atap ótti. «Ákimdikterdiń aqparatyna sáıkes 275 aýylda sýmen jabdyqtaý jelilerine ákimdikter qyzmet kórsetse, 335 aýylda bul jumysqa beıindelmegen kásiporyndar tartylǵan. Bul óz kezeginde jelilerdiń tez arada tozýyna ákep soǵady jáne qaıta qalpyna keltirý úshin qosymsha shyǵyndy talap etedi. Osyǵan baılanysty sý jelilerine tıisti qyzmet kórsetý úshin «bir aýdan – bir kásiporyn» qaǵıdaty boıynsha sý arnalaryn irilendirý usynylady. Bul kórsetiletin qyzmet sapasyn jáne jumys tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi», dedi mınıstr.

Sondaı-aq atalǵan másele boıynsha Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev, Qostanaı, Aqmola jáne Almaty oblystarynyń ákimderi baıandama jasady.

Baıandamashylardy tyńdaǵan Álıhan Smaıylov qazaqstandyqtardy sýmen qamtamasyz etý eń mańyzdy mindetterdiń biri ekenin jáne 2025 jyldyń sońyna deıin halyqtyń 100%-y taza aýyz sýmen qamtylýy kerek ekenin atap ótti. Úkimet basshysy óńirler ákimderiniń nazaryn aýyl ishinde júrgizilip jatqan sý qubyrlary men eldi mekenge deıin tartylatyn toptyq sý qubyrlarynyń josparyn bir-birine sáıkestendirýi kerek ekendigine aýdardy. «Keıbir toptyq sý ótkizgishterdiń qurylysy jyldar boıy aıaqtalmaı jatqany jasyryn emes. Degenmen qazir jaǵdaı birshama jaqsaryp keledi. Qurylysy uzaqqa sozylǵan 10 jobanyń qazir 7-eýi paıdalanýǵa berildi. Qalǵan 3 joba bıyl iske qosylady. Mundaı problemalardyń oryn alýynyń basty sebebi – negizinen jobalyq qujattamalardyń sapasyz daıyndalýy. Sonyń kesirinen joba quny birneshe ese qymbattap ketedi de tapsyrys berýshiler men merdiger kompanııalar arasynda kelispeýshilik oryn alady. Jańa jobalardy iske asyrý kezinde osy jaıttardyń barlyǵyn eskerip, tapsyrma ýaqytynda oryndalýy qajet», dedi Á.Smaıylov.

Úkimet basshysy elimizde halyqty sýmen qamtamasyz etý jumystary jaqsy qar­qynmen júrip jatqanyn atap ótip, bir­qatar tıisti tapsyrmalar berdi. О́ńirlerdiń ákimdikteri sýmen jabdyqtaýdyń keshendi josparlaryn tez arada qaıta naqtylap, apatty jaǵdaıdaǵy sý qubyrlaryn shuǵyl túrde jóndelýin qamtamasyz etýi qajet. «Aýyz sý máselesi turǵyndar úshin óte ózekti. Sondyqtan árbir sheshim ýaqtyly qabyldanyp, nátıjeli bolýy kerek», dedi ol.

Turǵyndardy sýmen qamtamasyz etý jónindegi óńirlik saıasatty iske asyrý barysynda Túrkistan, Batys Qazaqstan, Jambyl jáne Qaraǵandy oblystarynyń ákimdikteri 2023 jyly izdestirý-barlaý jumystary men jobalyq-smetalyq qujattardy daıyndaýdy aıaqtaýǵa tıis. Jańadan salynatyn jáne qoldanystaǵy sýmen jabdyqtaý ınfraqurylymdarynyń qalypty jumysyn qamtamasyz etý úshin Ulttyq ekonomıka, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrlikteri ákimdiktermen birlesip, aýyldardy sýmen qamtamasyz etýmen aınalysatyn paıdalanýshy mekemelerge biryńǵaı talaptardy bekitýi qajet. Sol arqyly jergilikti jerlerde qyzmet kórsetetin uıymdardyń jumysy tolyǵymen retke keltiriledi.

Geologııa salasynda aqparattyq júıe qurylady

Úkimet otyrysynda geologııa salasyn damytý perspektıvalary qaraldy. Atal­ǵan másele boıynsha Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serik­qalı Brekeshev, Indýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev, Energetıka vıse-mınıstri Ashat Hasenov baıandama jasady.

S.Brekeshev geologııa salasyn damy­týdyń qazirgi ahýaly men negizgi perspektıvalary týraly aıtyp berdi. Paıdaly qazbalardyń kóptegen túriniń rastalǵan qory boıynsha respýblıka álemniń jetekshi elderiniń alǵashqy ondyǵyna kiredi. Osyǵan baılanysty jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteýdi jandandyrý talap etiledi. Bul – jer qoınaýyn paıdalanýǵa berý úshin perspektıvaly alańdar men obektilerdi anyqtaýdaǵy negizgi ádisterdiń biri. «2020-2022 jyldary memlekettik salymdardyń kólemi 30 mlrd teńgeni qurady. Bul rette sońǵy jyldary memlekettik ınves­tı­sııalardyń ulǵaıýy baıqalýda», dep málimdedi mınıstr.

Sonymen qatar Qazaqstan geologııalyq barlaýǵa salynatyn memlekettik ınves­tısııalardyń 1 sharshy shaqyrymǵa tómen kórsetkishimen sıpattalady. Bizde ol 11 dollardy quraıdy. Salystyrý úshin aıtsaq, Aýstralııada – 167 dollar, Kanadada 203 dollar kólemin quraıdy. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, ınvestorlar óz qarajatyn memleket esebinen boljamdy resýrstary bar, pers­pektıvaly ýchaskeler bazasy qalyptasqan elderdiń ken oryndaryn barlaýǵa salyp jatyr. Osyǵan baılanysty Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý barysynda geologııa salasynyń aldynda mynadaı negizgi mindetter tur: birinshisi, geologııalyq zerdeleýdi arttyrý jáne perspektıvaly ýchaskelerdi anyqtaý. Ekinshi, atalǵan mindetter bo­ıynsha jumys «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ornyq­ty ekonomıkalyq ósý» ulttyq joba­synyń «Geologııa salasyn damytý» baǵytyndaǵy is-sharalardy iske asyrý sheńberinde júrgizilip jatyr. Úshinshisi –  óndiristik-tehnologııalyq prosesterdi sıfrlandyrý jáne avtomattandyrý, tórtinshisi – geologııalyq zertteýdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý, mıneraldyq-shıkizat bazasyn molaıtý úshin zańnamany jetildirý. «Biz geologııa salasyn damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasynyń jobasyn ázirledik jáne onda joǵaryda atalǵan máselelerdiń sheshimi kórinis tapty», dedi S.Brekeshev.

Ulttyq joba aıasynda memlekettik bıýdjet esebinen alańdardy geologııalyq jete zertteý, geologııalyq-mıneragendik jáne tereń geologııalyq karta jasaý júrgiziledi. 2026 jylǵa qaraı zert­teý­lerdiń jalpy aýdany barlyǵy 680 myń sharshy kılometr quraıdy. Bul 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa deıingi eldi geologııalyq-geofızıkalyq zerdeleýmen qamtýǵa múmkindik beredi.

S.Brekeshev Qyzylorda oblysyndaǵy jaǵdaıdy eskere otyryp, Aral bas­seı­niniń shıkizat áleýetin baǵalaý josparlanyp jatqanyn atap ótti. Budan basqa, Shý-Sarysý, Soltústik Torǵaı jáne Syrdarııa az zerttelgen basseınderin zertteýge arnalǵan jobalar ázirlenýde. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý barysynda qala quraýshy kásiporyndardyń turaqty jumys isteýin qamtamasyz etý úshin, ekonomıkanyń negizin taý-ken metallýrgııa kesheni quraı­tyn Rıdder, Hromtaý, Jezqazǵan, Temir­taý jáne Balqash monoqalalaryna jaqyn ornalasqan 7 perspektıvaly ýchas­kede izdestirý jumystary júrgizilýde.

Sonymen qatar álemdik naryqtyń qazirgi tendensııalaryn jáne sırek kez­desetin metaldarǵa, sondaı-aq lıtııge sura­nystyń artýyn eskere otyryp, shıkizat­tyń osy túrlerine perspektıvaly ýchas­kelerdi anyqtaýǵa erekshe nazar aýda­rylady. Atap aıtqanda, bıyl Qara-Aıaq jáne Mýncha ýchaskelerinde sırek kez­desetin metaldardy anyqtaý jumystary jalǵasýda.

Baıandamashylardy tyńdaǵan Premer-Mınıstr Qazaqstan kóptegen paıdaly qazbalardyń qory boıynsha álemde jetekshi oryn alatynyn, al eko­­nomıkanyń óndirýshi sektory IJО́-niń shamamen 30%-yn qamtamasyz eteti­nin atap ótti. «Elimizdiń mıneraldyq-shıkizattyq bazasyn izdeý jáne tolyqtyrý jumystaryn únemi júrgizip otyrý qajet. Sol úshin de geologııa bul máselede asa mańyzdy ról atqarady. Geologııany damytý úshin qatty paıdaly qazbalardy izdeýge jeńildetilgen lısenzııalaý engizildi. Shaǵyn geologııalyq barlaý kompanııa­laryna tıisti jaǵdaı jasaldy», dedi Á.Smaıylov.

Premer-Mınıstrdiń aıtýynsha, el aýmaǵyn keńinen zertteý men ákim­shilik kedergilerdi joıý óndiris salasyn qar­qyndy damytýǵa múmkindik beredi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy artady. Jalpy, elimizde ǵylymı-ınstıtýsıonaldyq baza bar. Geologııa salasyn damytý úshin barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr.

Úkimet basshysy geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy ınves­torlarǵa geologııalyq málimetterdi qoljetimdi etý úshin aqparattyq júıe qurý qajettigin atap ótti. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine Sıfr­lyq damý, ınnovasııalar jáne aero­ǵarysh ónerkásibi, Energetıka, Indýs­trııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstr­likterimen birlesip, jyl sońyna deıin KAZNEDRA platformasyn ázirleý jáne qoldanysqa engizý boıynsha qajetti sharalardy qabyldaý tapsyryldy.

Sonymen qatar Úkimet basshysynyń aıtýynsha, barlaý jáne óndirý quqyǵyn alýǵa múmkindik beretin Memlekettik jer qoınaýy qoryn basqarý baǵdarlamasyn ýaqtyly jańartyp otyrý qajet. In­dýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­nıstrligine Energetıka, Ekologııa, geolo­gııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­likterimen birlesip, bir aı merzimde jer qoınaýyn paıdalanýǵa bolatyn res­pýblıkanyń barlyq aýmaǵyn baǵdarlamaǵa qosý tapsyryldy. «Jer qoınaýyn paıda­lanýǵa arnalǵan qoldanystaǵy kelisim­shart­tardy uzartýǵa kóp ýaqyt ketedi, ol rá­simdi jeńildetý qajet», dedi Á.Sma­ıylov.

Sondaı-aq Premer-Mınıstr Indýs­trııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­nıstrligine Energetıka, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar, Qarjy, Ulttyq ekonomıka mınıstrlikterimen birlesip, eki apta ishinde ákimshilik kedergilerdi azaıtý boıynsha naqty sharalar ázirleýdi, atalǵan memlekettik qyzmetti sıfrlandyrýdy tapsyrdy.

Úkimet basshysy ekologterdiń, depýtattar men qoǵamdyq uıymdardyń Aqtóbe oblysyndaǵy «Kókjıde» biregeı jerasty sýlary ken ornynyń lastanýy máselesin únemi kóterip keletinin atap ótti. Osy oraıda Energetıka mınıstrligine atalǵan sý ken ornynyń aýmaǵynda jer qoınaýyn paıdalanýdy shekteý máselesin qarastyrý, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine barlyq jerasty sýy bo­ıynsha monıtorıng jumystaryn kúsheıtý tapsyryldy.