TО́RTEÝDIŃ BIRI

Jeńis – 65 Áıgili 100-shi brıgadadan tiri qalǵan maıdanger Sultan Jıenbaev týraly syr Bizdiń babalarymyzdyń ur­paq­­tan-urpaqqa mura retinde qal­dyrǵan ósıeti – Otan qorǵaý. Bul qasıet 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda erekshe kó­rin­­di. Oǵan aty ańyzǵa aınal­ǵan Baýyr­jan Momyshuly men Tóle­gen Toq­tarovtyń, Málik Ǵabdýl­lın men Álııa Moldaǵulovanyń erlikteri kýá. Osy oraıda 100-shi qazaq ulttyq atqyshtar brıgada­syn­daǵy jankeshtilikti de umyt­pa­ǵanymyz jón. Mundaǵy ásirese pýlemetshi Mánshúk Mámetova men 289 fashısti joıǵan mergen Ybyraıym Súleımenovtiń erligi­men qatar, kezekti bir shabýylda jaýdyń úsh tankisin qatardan shyǵarǵan Sultan Jıenbaevtyń jaýyngerlik erligi kim kimge bol­sa da úlken úlgi, erekshe qasıet. Sultan Jıenbaev 1921 jylǵy 22 shildede Almaty qalasynda tý­dy. Búgingi Ál-Farabı atyn­da­ǵy Qazaq ulttyq memlekettik ýnı­­ver­sıtetiniń fızıka-matema­tı­ka fa­kýltetinde oqydy. Sodan keıin ol Orta Azııa áskerı okrý­gi­niń saıası jetekshiler kýrsyn aıaqtaǵan soń, 1941 jyldyń kúzin­de Almaty qa­la­synda jasaqtal­ǵan 100-shi qazaq atqyshtar brıgada­syna rota star­shınasy bolyp maıdanǵa attandy. 1942 jylǵy 20 qarashada 100-shi brıgadanyń jaýyngerleri Aqtóbede jasaqtalǵan 101-shi qa­zaq ulttyq brıgadasynyń jaýyn­­gerlerimen birge egiz týǵan baýyr­daı Kalının maıdanynda shaı­qas­qa kirdi. Sol kezde mun­daǵy “Rjev múıisi” nemese “Mars” ope­ra­sııa­sy dep atalatyn maıdan shebiniń perımetrinde surapyl shaıqastar júrdi. Atalmysh brıga­dalar alǵy sheptegi bir aıdyń ishin­de jaýyn­­ger­leriniń 75 paıy­zyna deıin jo­ǵaltty. Bul surapyl qyrǵynǵa baılanysty jazýshy K.Sımonov ony “Ajal alqaby” dep ataǵan-tyn. Sol kezderi osy óńirdegi Bochkovo eldi mekeni úshin qandy shaıqastar óristedi. Ol týraly erli-zaıypty A.I. jáne A.K.Halı­mýllınder ózderiniń “Mán­shúktiń juldyzdy sáti” kitabynda bylaı degen: “Basqyn­shylar Rjevtiń mańyndaǵy plas­darmǵa úlken úmit artty jáne ol plasdarm joıyl­maıynsha, Más­keý­ge qater tónýmen boldy. Shaı­qas boranǵa qaramas­tan, nemis­terdiń qorǵanys shebiniń birneshe baǵyttarynda birneshe táýlik boıy júrdi. Bizdiń áskerler jaý qor­ǵanysynyń tereńine boı­lap kirip, ony yǵystyrdy. Shaı­qas­tar­dyń búkil aýyrtpalyǵy jaıaý áskerdiń ıyǵyna tústi. Kalı­nıno, Bochkovo jáne Tol­kachevo eldi me­ken­derin azat etý kerek edi. Shaı­­­qastar óte aýyr boldy. Jaý­dy jyly blın­daj­dardan aıdap shyǵý ońaı emes-tin. Fashıster ásirese Bochkovo derevnıasynyń janyn­daǵy bıik­tikte órshelene umtyldy. Jaý ol jerden keterde nemister barlyq úılerge ot qoı­dy, bir de bireýi aman qalmady, derevnıa órtenip jatty. Osy urys­tarda 100-shi brıgadanyń 2-shi ba­talon jaýyn­gerleri jaýdyń 4 tan­­kisiniń kózin joıdy. Onyń ekeýin vzvod koman­dıriniń kómek­shisi Sultan Jıen­baev joıǵan edi”. S.Jıenbaev onda óziniń tank­ke qarsy atatyn myltyǵynyń oq-dárilik qýatyn paıdalandy jáne oq jaýdyra qımyldap, utym­dy ádis­ter jasady. Ol týra­ly kezinde Baýyrjan Momyshuly bylaı dep jazǵan edi: “Jaýdyń adam kúshi men tehnıkasyna úlken atys áserin kórsetken, tiz­gindi qolǵa alyp, ıkemdi atysty basqarýdy uıymdastyryp, atys traek­­torııasyn qajetti baǵytqa jáne qajetti sátte shoǵyrlan­dyra alǵan jeńedi”. Soǵys ilimi­niń osy negiz­derin túsine bilgen Sultekeń ózi­niń qımyldarynda tankke qarsy qarýynyń oq jaýdyrýdyń yqtı­mal nusqalary men tásil­derin ushtastyryp, jaý tankısterimen jekpe-jekterde jeńip shyqty. 1943 jylǵy qańtar aıynyń basynda Velıkıe Lýkı qalasyna kirerde Holmo derevnıasy úshin surapyl shaıqastar órshidi. Osy urysta Sultan aǵa erjúrektilik jáne jan aıamastyǵyn kórsetip, jaýdyń bir tankisin otqa orady. Onyń bul jaýyngerlik erlikteri jaıynda “Maıdanger kózimen” kitabynyń avtory Á.Bektemisov­tiń jáne basqalary­nyń estelik­teri men hattarynda aıtylady. Kezinde S.Jıenbaevtyń erlik is­teri “Mars” áskerı operasııa­syn júr­gizý kezeńimen baılanysty bolǵan soń onyń materıaldary 60 jyldan astam ýaqyt ótkennen keıin ǵana jarııa etildi. Bul opera­sııa Sta­lın­grad shaıqasy­nan asyp túspese, odan kem bol­maǵan edi. Ol Keńes áskeriniń 1 mıllıonnan astam jaýynger­­leri­niń ómirin qıdy. Osy shaıqastar jóninde men “Operasııa “Mars”. Kazahı v “dolıne smertı” atty ki­t­ap jazdym. Ony Qazaqstan Res­pýblıkasynyń ortalyq mem­lekettik muraǵaty basyp shyǵardy. Al Almaty qalasynda 100-shi já­ne 101-shi brıgadalardyń Jaýyn­gerlik dańq murajaıy quryldy. S.Jıenbaev Rjev múıisinde ǵana emes, basqa da maıdandarda tabandy shaıqasyp, fashısterge qarsy erlikpen kúresti. Ol Pskov ob­lysyndaǵy Nevel jáne Bel­gorod qalalaryn azat etý úshin shaı­qastarǵa qatysty. Rjev múıi­sinde Sultekeń jaraly bolǵanda oǵan 100-shi brıgadanyń sanıtar nusqaý­shysy, bolashaq pýlemetshi, Keńes Odaǵynyń Batyry M.Má­metova medısınalyq járdem kórsetedi. Bul týraly “Mánshúk­tiń juldyzdy sáti” kitabynda bylaı delingen: “...Ol jertólede sabannyń ústinde jatty, onyń bet-álpeti sup-sur, jansyz edi. Mánshúk oǵan jaqyn­dap kelip, betinen alaqanymen sıpady. Sultannyń qabaǵy dir etti, ol kózin qınala ashyp, oǵan jymııa qarady. “Jigitsiń, Sultan, – dep jigerlendirip qoıdy ol. – Kom­batqa sensiz qıyn bolady. Tezirek saýyǵyp, qatarǵa qosyl”. 1944 jyly maıdannan oral­ǵan­nan keıin S.Jıenbaev bar kúshin Qazaqstannyń halyq sharýa­shyly­ǵyn qalpyna kel­tirýge jumsady. Kóp jyldar boıy temir jol jáne saýda júıelerinde basshy qyz­met­terde, sodan keıin partııa or­gan­­darynda – Almaty qalasyn­daǵy Frýnze aýdandyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy, Or­ta­lyq Ko­mı­tettiń bólim meń­gerý­shisi bo­lyp, josparlaý jáne saýda-óner­kásiptik organdar­ da jumys istedi. 1962-1970 jyldarda Saýda mı­nıstri boldy, sodan zeı­netke shyq­qanǵa deıin 15 jyl boıy Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasy­nyń orynbasary bolyp qyzmet etti. Sonymen birge ol birneshe dúrkin Qazaqstan Kompar­­tııasy Ortalyq Komıtet músheligi­ne, onyń bıýrosy músheli­gine kan­dı­dattyqqa saılandy. KOKP HHVI seziniń delegaty, Qazaq KSR Jo­ǵarǵy Keńesi tórt shaqy­ry­ly­mynyń depýtaty boldy. Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Komı­teti­niń birinshi hatshysy, úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri, akademık Dinmuhammed Ahmetuly Qonaevtyń úzeńgilesi jáne seriktesi boldy. Uly Jeńisti jaqyndatqan soldattardyń uly erliginde úlken ónege jatyr. Ol aǵa urpaqtyń jaýyn­gerlik jáne eńbek dańqy­nyń negizinde qazaqstandyq pat­rıo­tızmdi qalyptastyrý tálimi. Mundaı isterde ataqty 100-shi brı­gadadan qazir kózi tiri júrgen tórt maıdan­gerdiń biri Sultan Jıen­baevtyń orny erekshe dep bilemiz. Káken ÁBENOV, Uly Otan soǵysynyń ardageri. ALMATY. JEŃIS KÚNINDE JAŃARǴAN ESKERTKISh Ár qalanyń ózindik tarıhyna tutasty, bolmysyna jarasty bas­ty belgiler bolady. Soǵan qa­raı biraz syr uǵylady. Máse­len, mine­kı, elý jyldan beri Qaraǵan­dyda eki eskertkish shahar sáý­letiniń rá­mizine aınalyp tur. Olar: úlken kómir kesegin qol­dasa kótergen qos ken­shimen jalyn qushqan ushaǵyn jaý ortasyna quldılatqan ushqysh. Jaqynda, Jeńis kúni aldynda osy qos jaýhardyń birinshisi, ıaǵnı Núr­ken Ábdirov eskertkishi buryn­ǵy­sy­nan da asqaqtaı, ásemdendi. Aıta keteıik, ol Qara­ǵandyda al­ǵash salynǵan bel­gi bolatyn. Ana­sy Baljan ájeıdiń kózi tirisin­de boı kótergen, sol kisiniń kelisi­mine sáı­kes úıles­tirilip jasalǵan batyr kes­kini endi tipti jarqyrap aıbyn­dy kórinisimen aıshyqtala tústi. Qy­ran­­­nyń kókten shúılik­ken sul­ba­syn tasqa tańbalaǵan sáý­let­shi Anatolıı Bılyktyń eske alýynsha onyń or­na­­tylýyna kezin­de qala komso­mol­dary úl­ken demeýshilik kómek kór­set­ken. Eńbekaqylary­nan aqsha bólip, ornatylýyn tezdetken. Áıtkenmen áýelde gıpsten sa­l­yn­ǵandyqtan, bul eskertkish kóp­ke uzamaı búline beripti. Taǵy sol kez­de­gi jastar uıymy uıyt­qyly­ǵymen ony saqtaýǵa, múm­kin­dik kelgenshe qalypty kúıde ustalyp turýyna bastama kóteri­ledi. Ony birjola qo­la­dan berik­tirýdi Balqash­taǵy quıý zaýyty jumysshylary qostap áke­tedi. Kópshilik bile bermeıtin jáıt, moıynǵa júktegen mindetterin oryn­­dap, daıyn bolǵan kezinde es­kert­kishtiń 29 qazan – Komso­mol kú­ni­­ne oraılastyrylyp orna­tylýy úshin al­dyn-ala temir jol arqyly jó­neltýge úlgerinbeıdi. Mundaı qıyn­dyq qulaqtaryna jetken Sary­­­­sh­­aǵandaǵy áskerı polıgon ush­qyshtary músindi arnaıy ushaq­pen Qaraǵandyǵa qasterlep jetkizip beredi. Buǵan deıin de joǵarydaǵydaı tarıhqa ıe, birneshe márte jón­deý­den, jańǵyrtylýdan ótken es­kertkishtiń osy jolǵy ásem­­delýi ózgeshe. Syrty ásem tastar­men kóm­kerilip, kórki kóz tartar­lyq músin endi tipti sándi kórine­di. Ete­ginde – qashanǵydaı gúl shoqtary. Aınala­synda – jar­qyn júzdi jurt. Núr­ken batyr solarmen birge sııaqty. Jańar­tylǵan beınesi týǵan qalasy túrlenýimen jarasa jarqyraıdy. Aıqyn NESIPBAI,QARAǴANDY. BULANDYNYŃ BES BATYRY Aýdan ortalyǵy Makın qalasyndaǵy saıabaqta “Keńes Odaǵynyń Batyrlary” taǵ­zym tuǵyry ashyldy. Onda Uly Otan soǵysynda erlik pen qaHar­mandyq úlgisin kórsetken jerles bes batyr­dyń tasqa qashalǵan beınesi ornatyldy. – Bir aýdannan bes batyr shyǵýy aıryqsha oqıǵa, – deıdi aýdan ákimi Ermek Nuǵymanov. – Taǵzym tuǵy­ryn turǵyzýǵa qala ǵana emes, aýdan sharýa­shylyqtarynyń turǵyndary men kásipkerleri belsendilikpen qatysty. Ar­naıy qorǵa túsken qarjy mańyzdy nysan qury­ly­syna tolyq jetti. Mektep oqý­shylary saıabaqty qamqor­lyqqa alyp, gúlzarlar otyr­ǵyzý­dy qolǵa aldy. Barlaýshy Mıhaıl Iаglın­skıı 38 “tildi” quryqtasa, dańqty shekarashy Nıkıta Karasýpanyń esimi álemge ta­ny­mal, al Nıkolaı Sergıen­konyń zeńbiregi Germanııa­daǵy murajaıda saqtaýly tur. Jaý dzotyn keýdesimen jap­qan Ivan Skýrıdın men ush­qysh Ivan Omıgovty bu­lan­dy­lyq­tar aıryqsha maqtan tutady. Baqbergen AMALBEK,  Aqmola oblysy.