Men birde Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy drama teatryna spektakl kórýge bardym. Sondaǵy úziliske shyqqanda soǵys ardageri Shaıhyslam Baımuhambetov aǵaıdyń uly Baǵlanmen kezdesip qaldym. Ekeýimiz aǵaly-inili bolyp qushaq jaıa qaýyshtyq. 60-70-80-jyldardaǵy Narynqolda ótkizgen kúnderdi áńgimelep, máre-sáre boldyq ta qaldyq. «Qazir jol jaqsy ǵoı. Baıaǵy GAZ-69 mashınasy emes. Kóligimiz júrdek. Aýylǵa týysqanshylap baryp turamyn», dedi Baǵlan. Iá, sonaý bir kezderi Narynqoldan Almatyǵa jetýdiń ózi muń edi. PAZ dep atalatyn shaǵyn avtobýstar. Onyń ózi sanaýly. Jolaýshylardyń oǵan syımaı talasyp jatqany. Jol da ońyp turǵan joq edi. Al endi... Ýaqyt bárin de qalpyna keltirgen. О́zgertken. Baǵlan inimniń sózinen men mine, osyny uqtym.
Osyny oılap turyp: «Aınalaıyn, – dedim. – Ákeń Shaıhyslam aǵamen qyzmettes bolǵan adamdardyń kóbi búgin aramyzda joq. Ol kisiniń soǵystaǵy ómirine baılanysty jeke qujattar sende bar ma?
– «Bar aǵa. Úıde saqtaýly».
Sodan kóp keshikpeı Baǵlan maǵan qalyń papkany ákelip bergeni. Mundaı qýanbaspyn. О́ıtkeni: «Ashtyqta jegen quıqanyń dámi toqtyqta aýyzdan ketpeıdi», demekshi, alǵashqy eńbek jolymdy 1966 jyly aýdandyq «Sovettik shekara» gazetinde tilshi bolyp bastaǵan men sııaqty órimdeı jastarǵa aýpartkomnyń salalyq hatshysy Shaıhyslam aǵanyń jasaǵan jaqsylyǵy az bolǵan joq. Qolyma joǵarydaǵy derek qujattary túsken soń olarǵa al kep úńileıin. Sonda ózimdi mazalaǵan kóp suraqtarǵa jaýap tapqandaı boldym. О́ıtkeni...
Soǵys bastalǵanǵa deıin de bizdiń keıipkerimizdiń ómiri kileń qıyndyqtar qursaýynda ótken edi. Oǵan 4 jasqa kelgende ákeniń, 9 jasynda anasynyń dúnıeden ótýin, sodan 10-ǵa tolǵanda kórshilerdiń qozy-laǵyn baǵyp, kisi esiginde jaýtańdaı kún keshkenin aıtsaq ta jetkilikti. Sondaı kezde jergilikti úkimet adamdary muny kórip, kórshi aýdandaǵy Qarabulaq bastaýysh mektebi ınternatyna ornalastyrady. Odan Narynqoldaǵy Sosıalıstik Qazaqstan orta mektebi Kómirshi aýylyndaǵy kolhoz jumysyna kirý...
Aýyldaǵy bas kóterer azamattar 1941 jyly maıdanǵa attanyp jatqanda, Shaıhyslam aǵa 17 jasta edi. Soǵan qaramastan aýdan ortalyǵyndaǵy qorǵanys bólimine kelip Qyzyl Armııa qataryna alý jaıly ótinish jazady. Bir emes, birneshe ret. Aqyry onyń alǵan betinen qaıtpaıtynyn baıqaǵan áskerı komıssarıat adamdary muny 1942 jyly О́zbekstannyń Qattaqorǵan qalasyndaǵy Gomel jaıaý áskerleri ýchılıshesine jiberedi. Onda kishi komandırler daıarlaıtyn kýrsty jedeldete oqyp bitirgen ol 1943 jyldyń kókteminde Batys maıdanynyń 133-atqyshtar dıvızııasyna kelip, ot pen oqtyń ortasynan bir-aq shyǵady. Osydan bastap jastaıynan asharshylyq pen joqshylyqty kórgen Shaıhyslam aǵa zulmat soǵystyń tozaǵyn kózben kórip, qasiretin bastan keshiredi. Bala kezinen eńbekpen kózin ashyp, arqasyna aýyr júk arqalap, bolattaı shynyqqan ol Belarýs jeri úshin bolǵan shaıqastarda kezdesken qıyndyqtarǵa moıymaıdy. Tolarsaqtan sý keship, bet qaryǵan aıazda jeńil shınelmen dirdektep okopta jatady. Boran men úskirikte bólimshesin jaýǵa kóterip, aldyńǵy sapta júredi. Osylaısha, ol sol ýaqyttaǵy soǵystyń eń aýyr, eń qıyn, ári eń sheshýshi aýyr jyldarynda Batys maıdanynyń 251-shi Vıtebsk atqyshtar dıvızııasynda, odan soń 3-shi Belarýs, 1-shi Prıbaltıka maıdandaryndaǵy keskilesken soǵystarǵa qatysady. Aǵamyzdyń áskerı qujattarynda jazylǵandaı, sol kezderi ol Vıtebsk, Orsha, Iаrsev, Kenısberg, Smolensk, Prıbaltıkanyń Kaýnas, Vılnıýs qalalaryn jáne Polshanyń soltústik-batys aımaqtaryn nemis fashısterinen tazartý operasııalaryna qatysyp jeńis jolyn jalǵastyrady.
Dıvızııa komandıriniń soǵys kezinde Shaıhyslam aǵaǵa tapsyrǵan myna sarǵaıǵan marapat qaǵazyna nazar aýdaraıyqshy. Onda: «Sovettik Prıbaltıkany jaýdan azat etýshi aǵa serjant Sh.Baımuhanbetovke! Joǵarǵy Bas Qolbasshy, Keńes Odaǵynyń marshaly I.V.Stalınnen. 1944 jyldyń 19 shildesindegi buıryǵymen Rıga qalasynyń ońtústik-shyǵys bóligindegi myqty bekinisterdi buzyp, Iesava baǵytyndaǵy tereń qorǵanys shepterin jaýdan tazartýda kórsetken erligińiz úshin sizge Alǵys jarııalaımyn!» dep jazylǵan. Sodan keıin 1944 jyldyń 28 qyrkúıegindegi Vıtebsk qalasyn, 1945 jyldyń 6 qańtarynda Shyǵys Prýssııanyń Mazýr kólderi mańyn, sol jyldyń 6 aqpanynda Prıbaltıkanyń Landsberg, Partenshteın qalalaryn, 11 aqpanda Preıstısh, Aılaý qalalaryndaǵy nemisterdiń myqty qorǵanys shepterin alýdaǵy erlikteri úshin Sh.Baımuhanbetov Joǵarǵy Bas Qolbasshy I.V.Stalınnen 5 ret qatarynan Alǵyshat alǵan. Osynaý aýyr shaıqastarda budan bólek ol 2 ret «Erligi úshin» medalimen, ofıserlikke jetken kezde 1-2 dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen marapattalǵan. Partııa qataryna qabyldanǵan soń komandırdiń tárbıe isi jónindegi orynbasary qyzmetine taǵaıyndalǵan.
Shaıhyslam aǵa soǵys jyldarynda bir ólip, bir tirilgen azapty kúnderdi de bastan keshiredi. 1943-1945 jyldary 4 ret jaralanypty. Atap aıtqanda, 1944 jyldyń 24 qańtarynda bombanyń jaryqshaǵy oń jaq jaýyrynyna tıgen. Áskerı dala gospıtaliniń bastyǵy bergen kezekti bir anyqtamada: «Skvoznoe pýlevoe ranenıe» dep jazylǵan. Taǵy birde jaý oǵy sol jaq qabyrǵasynyń ústinen, júrek tusynan deneni tesip ótken. Esin bilmeı gospıtalǵa túsken aǵamyzdy kórgen dáriger: «Jigitim, kórer kúniń bar eken», dep ony kóp emdep, áreń qatarǵa qosqan. «Endi sen áskerge jaramsyzsyń. Úıińe qaıtýǵa bolady», degende keıipkerimiz buǵan kelispeı: «Jazyldym. Densaýlyǵym jaqsy. Jeńiske jetpeı úıge qaıtpaımyn», dep bólmeden shyqpaı turyp alady. Qazaq jigitiniń ójettiligine súısingen dárigerlik komıssııa onyń qaıtadan maıdanǵa barýyna ruqsat etedi.
Shaıhyslam aǵa Baımuhanbetov 1945 jyly Máskeýdegi Jeńis parady ótken soń: «Endi týǵan jerime, Qazaqstanǵa oralarmyn», dep júredi. Sonda áskerı basshylyqtan jańa buıryq alady. Bizde saıası tárbıe jumysyn biletin kadrlar tapshy. Sondyqtan Qyzyl Armııanyń rezervine alyndyń», dep onyń qolyna KSRO Ishki ister mınıstrliginiń 31-shi batalonyna komandır bolyp taǵaıyndalǵany týraly buıryqty tapsyrady. Bul qyzmetti de aǵamyz senimge selkeý túsirmeı eki jyl abyroımen atqarady. Tek 1947 jyldyń kúzinde ǵana aman-esen Kómirshi aýylyna oralady.
Keıipkerimizdiń mine, sodan keıingi ómiriniń bári óziniń týǵan jerimen tikeleı baılanysty boldy. 1947-1985 jyldar aralyǵynda aǵamyz asyqpaı-aptyqpaı jergilikti jerdegi barlyq qyzmet baspaldaqtaryn basyp ótip, naǵyz merıtokratııa úlgisin kórsetti. Olaı deıtinimiz, áskerden oralǵan soń aýdandyq partııa komıteti birinshi hatshysynyń kómekshisi, nusqaýshy, kolhoz partkomynyń hatshysy, aýdandaǵy jastar jetekshisi boldy. Odan keıin 15 jyl boıy aýdandyq partııa komıtetiniń úgit-nasıhat, partııalyq-uıymdastyrý bólimderiniń meńgerýshisi, 17 jyl sol aýpartkomnyń úshinshi jáne ekinshi hatshysy jumystaryn abyroımen atqardy. Zeınet demalysyna shyqqannan keıin de 10 jyl Narynqol óńiri ardagerler keńesiniń tóraǵasy bolyp, qoǵamdyq isterdiń bel ortasynda júrdi. Darhan kóńil, kishipeıil minezimen, biliktilik jáne bilgirligimen adamshylyq kelbetine daq túsirmedi. Aýdanda ǵana emes, oblys kóleminde qaıratkerlik dárejege jetken esimi belgili basshy boldy. Uzaq jylǵy adal eńbek, tógilgen mańdaı ter eleýsiz qalmady. «Qurmet Belgisi» ordenimen marapattaldy. Al Jeńistiń 60 jyldyǵynda marshal Jýkov ordenine ıe boldy. Bul aǵamyzdyń Almaty qalasyna kóship kelip, sondaǵy qalalyq ardagerler keńesi jumysyna belsendiligimen qatysyp júrgen kezi edi. Sol uly erliktiń 77 jyldyq merekesi de jaqyndap keledi. Sonyń qarsańynda ómiri ónegege toly soǵys ardagerin eske alý eń úlken adamgershilik paryzymyz dep bilemiz.
Ábilbek AITAQYNOV,
Shelek aýyly ardagerler keńesiniń tóraǵasy,
Raıymbek, Eńbekshiqazaq aýdandarynyń qurmetti azamaty
Almaty oblysy