«Elim degen Er ediń!
Jat jurtta súıegiń qaldy ǵoı.
Jas óldiń, arýlap kómbedim,
Sum soǵys urpaqty jutty ǵoı!».
El Jeńis kúnin merekelep jatqanda Zaǵı ájeme kelip muńyn shaǵatyn bir ýys qara kempirdiń zarly áýeni áli de jadymda. Mektep balasymyz. Ájemizdiń: «Aýylymyzdan maıdanǵa attanǵan on azamattyń segizi ǵana oraldy», degeni de este. Qaharly soǵys jyldary myńdaǵan qandasymyz opat boldy. Shyraqtary sóndi. Esimderi belgisiz qaldy...
Keshe Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Otan qorǵaýshy kúni» qurmetine memlekettik nagrada, joǵary áskerı jáne arnaýly ataq, synyptyq shen berý rásimin ótkizdi. Jıynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 500-ge jýyq jerlesimiz Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵanyn, biraq kóptegen maıdangerdiń erligi túrli sebepke baılanysty eleýsiz qalǵanyn eske saldy. Memleket basshysy jıynǵa qatysýshy ofıserlerge aty ańyzǵa aınalǵan úsh erjúrek jaýyngerdiń eren erligi týraly aıtty. Soǵysta erlikpen qaza tapqan maıdangerlerge «Halyq qaharmany» ataǵy berildi.
Memleket basshysynyń Jarlyǵymen 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda kórsetken erligi men qaharmandyǵy úshin joǵary dárejeli erekshelik belgisi – «Halyq qaharmany» ataǵy berilip, aıryqsha erekshelik belgisi – Altyn juldyz ben «Otan» ordeni marqumdar – Ábdibekov Tóleýǵalı Nasyrhanuly, Nesmııanov Aleksandr Aleksandrovıch pen Súleımenov Ybyraıymǵa tabys etilýi qaharmandyǵyn úlgi tutatyn eldiń ádilettilik erejesin paryzy sanaıtyndyǵyna dálel.
О́tken soǵys qaharmandaryn umytpaı, urpaqtarynyń ulyqtaýy qajettilik qaǵıdasyna aınalýy kerek. Búgingi jas jetkinshek te, jetpisten asqan qarııalar da sol soǵys týraly kitaptan oqyp bildik. Soǵysty kózben kórgenderdiń shyǵarmalary Keńes Odaǵy dáýirinde shyqty. Biraq kommýnıstik partııa senzýrasy aqıqatty aıtqyzǵan joq. Tek kompartııanyń bas ıdeology Sýslov qaıtys bolǵan, 1982 jyldan bastap soǵystyń shyndyǵy jazylǵan týyndylar jarııalana bastady.
Orys jazýshysy Valentın Raspýtın men belorýs jazýshysy Vasıl Bykovtyń romandaryn soǵysty bastan keshken maıdangerler jyly qabyldady. Raspýtın men Bykov «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵyn aldy. Memlekettik syılyqtarmen marapattaldy. Soǵystyń sýyq ta surqaı shyndyǵyn boıamasyz, qaz-qalpynda sıpattaıtyn Kemel Toqaevtyń «Soldat soǵysqa ketti» romany da sol kezde jaryq kórdi. Shyǵarmada qan maıdanda da jumyr basty jandardyń pendeshiligin, adamgershilikti umytyp, adaldyqtan attap óte beretinin kórsetedi. Soǵys ta qarabaıyr qarapaıym tirshiliktiń bir beti. Jaqsylyq pen jamandyq, ádildik pen ádiletsizdik qatar júredi. Romannyń alǵashqy taraýlarynda-aq bireýdiń atyp túsirgen jaý ushaǵyn, nagrada dámetken abyroısyz ıelenip ketkisi keledi. Soǵys sátindegi kúngeı men kóleńkede bas keıipker birde ózi, birde aǵasy Qasym bolyp ádildikti ornatýǵa kúsh salady...
Soǵysta erlik kórsetken qaharmandardy marapattaý barysynda óreskel qııanattardyń jasalǵandyǵy týraly qalamger-memýarshy Valentı́n Berejkóvtyń «Bas shtab soǵys jyldarynda» kitaby arqyly tanysýǵa bolady. Sol jyldary Stalınniń jeke aýdarmashysy bolǵan onyń qyzmeti Bas shtabta tirkelgen bolatyn. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Berejkovtyń jazýynsha naǵyz qyrǵyndy kózben kórmegen, tek maıdannan kelgen qujattardy tirkep otyrǵan shtabtaǵylardyń barlyǵy derlik Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan «kórtyshqandar».
Bul derekti aty ańyzǵa aınalǵan batyr Baýyrjan Momyshuly men jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov arasynda 1970-77 jyldardaǵy suhbat jelisinde jazylǵan roman-dıalogten baıqaımyz. Moıyndaý kerek, ol kezeńde soǵys aqıqatyn aıtýǵa ruqsat joq bolatyn. Biraq Baýyrjan atamyzdyń shyndyǵyn shynjyrǵa baılamaı, Ázilhan aǵamyz tuspaldap jetkizip otyrǵan. 316-atqyshtar dıvızııasynyń shtab bastyǵy bolǵan Gofman óziniń aty kitapqa nege enbegenin, qaramaǵyndaǵy polk komandıri bolǵan Momyshulynan suraı bergen. Baýkeńniń jaýaby anyq: «Gofman ofıserge laıyqsyz áreket etken». Bul romanda Baýyrjan Momyshuly suraq qoıýshy Ázilhan Nurshaıyqovtan soǵystaǵy este qalǵan jaýjúrektigin suraıdy. «Artıllerıst boldym. Snarıadtardy boratyp jatamyz. Naqty jaýdyń eki tankisin jaıratqanymdy bilemin» deıdi. Sonda polkovnık Momyshuly bul batyr ataǵyna usynylatyndaı erlik bolǵan deıdi... Qazirgi derekterden biletinimizdeı, Baýyrjan Momyshulynyń ózi eki ret Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanmen, shtabtaǵylar ótkizbeı tastaǵan.
Raqymjan Qoshqarbaevty eske alaıyq. Ol Berlındegi Reıhstagqa Grıgorıı Býlatovpen birge Jeńis týyn birinshi bolyp tikti. Bul 1945 jyldyń 30 sáýirindegi tarıhı oqıǵa. Biraq Bas shtabtaǵy bıýrokrattar Uly Jeńistiń tuńǵysh tizimine qazaqty emes, Bas qolbasshy Stalınniń jerlesin jazdy. Soǵan batyr ataǵyn bergizdi. Soǵys boıynda mundaı jaǵdaılar kóp kezdesti.
Joǵaryda atap ótken sol soǵystyń ólim men ómir aıqasyn kózben kórgen Kemel Toqaevtyń maıdandaǵy kezekti «Erligi úshin» medaline usynǵan 7-gvardııalyq tank polkiniń komandıri, gvardııa podpolkovnıgi Korbýttyń buıryǵy («Pamıat naroda» saıtynan alyndy) mynadaı: «Avtomatshylar bóliminiń komandıri Kemel Toqaev 1943 jyldyń 17 shildesi men 1 tamyzy aralyǵynda tankterdi kúzetýde erekshe batyl ári erjúrektik áreket jasady. Tolassyz artıllerııalyq atqylaý kezinde tanktermen baılanysty úzbeı ustady. Toqtaýsyz pýlemet-avtomat oǵynyń astynda isten shyqqan tankter men ekıpajdar barlaýyn júrgizip, tankterge utymdy ótkel jolyn jasady. О́z avtomatymen 20 gıtlershildiń kózin joıdy». Keremet erlik. Sirá, polk komandıri jaýyngerlerine joǵary nagrada buıyrmaıtyndyqtan tek medalǵa usyna berse kerek. Osy nagradtaý qaǵazyna dıvızııa komandıri qyzyl qaryndashpen Qyzyl Juldyz ordeni dep janyna battıtyp jazyp qoıǵan. Biraq úlken Shtab bul erlikti medalmen nagradtaý tiziminde qaldyrǵan.
Sózimizdi Baýyrjan Momyshuly men Ázilhan Nurshaıyqov arasyndaǵy elý jyl burynǵy «Aqıqat pen ańyz» kitabyndaǵy dıalogpen aıaqtaıyn.
«Ázilhan: Sol qyryq birinshi jyly 8 jeltoqsanda aıtqan ýádeńizdi oryndapsyz, Baýke. Joltaıdyń (Jolmuhamed Bozjanov, erlikpen qaza tapqan jaýynger) da atyn «Moskva úshin shaıqas» kitabyna kirgizipsiz. Úkimet nagradasyna jazǵan sizdiń usynys boıynsha oǵan Lenın ordeni berilipti.
Baýyrjan: Joq, oryndaı alǵan joqpyn. Meniń kitabymda Joltaıdyń aty ǵana júr. Al ol týraly Qasym Amanjolovtyń Abdollaǵa arnaǵan dastanyndaı poema jazý kerek edi. Ol meniń qolymnan kelmedi. Jastar bar ǵoı, bálkim, jazar áli de».
Bul soǵys kórgen qazaqtyń áıgili eki azamatynyń áńgimesi. Oı salatyn, erlik shejiresin umytpaýǵa úndeıtin ata sóz.
Áli de tarıh qoınaýynda jatqan ata-baba erligine laıyqty baǵasyn berý búgingi Qazaqstan eliniń paryzy. Memleket basshysy úsh maıdangerge «Halyq qaharmany» ataǵyn berýmen atalar rýhyn jańǵyrtty. El úshin de, erteńimiz úshin de ónegeli óreli is!
Mahat SADYQ,
jýrnalıst