Osyǵan deıin birneshe aı boıy «Egemen Qazaqstan» gazetinde buryndary KSRO quramynda bolǵan «baýyrlas» respýblıkalardyń asa jaýapty jarystarda jetken jetistikteri men olqy soqqan tustary jaıynda saraptama maqalalar jarııalanǵan edi. Ol jerde grek-rım men erkin kúres, áıelder kúresi, boks, áıelder boksy, dzıýdo jáne taǵy basqa sport túrleriniń keshegisi men búgingisi jaıynda keńinen áńgime qozǵaldy. Búgin sol maqalalar serııasynyń qorytyndysy retinde aýyr atletıkanyń jaı-kúıin áńgimeleýdi jón kórip otyrmyz.
Odaqtyń tusynda da Qazaqstannyń aýyr atletıkasy joǵary deńgeıde bolǵanyn kóziqaraqty jankúıer jaqsy biledi. Tórt jylda bir ótetin KSRO halyqtary spartakıadasyna toqtalsaq, bul rette de qol jetkizgen tabystarymyz tolaǵaı. Atalǵan jarystyń alǵashqy júldesin Stepan Ýlıanov ıelendi. 1959 jyly Máskeýde jalaýy jelbiregen II Spartakıadada asa jeńil salmaqta óner kórsetken oraldyq ziltemirshi qola medaldi moınyna ildi. 1967 jyly dál sol sportshy atalǵan jarysta ekinshi ret úshinshi orynǵa taban tiredi.
1975 jyly Vılnıýste uıymdastyrylǵan dodada úsh jerlesimiz jeńis tuǵyryna kóterildi. Atap aıtsaq, almatylyq Vasılıı Majeıkov (110 kılo) altyn aldy. Temirtaýlyq Iýrıı Zaısev (110 kılo) kúmispen kúptelse, semeılik Anatolıı Lıý-Shın (56 kılo) qolaǵa qol sozdy. Baltyq jaǵalaýynda 90 kılo salmaqta teńdessiz dep tanylǵan Davıd Rıgertke de toqatala ketsek, esh aıyby joq dep oılaımyz. Reseıdiń «Eńbek rezervteri» klýbynyń atynan synǵa túsken bul sportshy bizge bóten emes. Davıd Soltústik Qazaqstan oblysynyń Taıynsha aýdanynda dúnıege kelgen. Keıinnen ata-atasymen birge Kýbanǵa qonys aýdardy. Sporttyń bul túrinde Rıgerttiń baǵyndyrmaǵan belesi joq. Aty ańyzǵa aınalǵan azamattyń esimi Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy, álemniń bes dúrkin chempıony jáne dúnıejúzilik rekordty 63 márte jańartqan sportshy retinde tarıhta qaldy.
1979 jyly Lenıngradta shymyldyǵy túrilgen KSRO halyqtary spartakıadasynda qaraǵandylyq Vıktor Mazın (60 kılo) men kókshetaýlyq Vıacheslav Andreev (67,5 kılo) kúmis medaldi enshiledi.
1983 jyly Máskeýde Anatolıı Hrapatyıǵa (82,5 kılo) teń keler eshkim tabylmady. 1986 jyly Atbasardyń alyby 90 kılo salmaq dárejesinde dara shyǵyp, qatarynan ekinshi ret jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Bul joly Hrapatyımen birge almatylyq Evgenıı Sypko da teńdessiz dep tanyldy. Kókshetaýdyń týmasy Sergeı Kopytov (90 kılo) kúmis medaldi ıelendi. 1991 jyly Doneskide ótken jarysta 100 kılo salmaqta kúsh synasqan Kopytov ekinshi kúmisine qol jetkizdi.
Keńes Odaǵy kelmeske ketkennen keıin KSRO halyqtary spartakıadasy da ótpeıtin boldy. Esesine táýelsiz Qazaqstannyń tól túlekterine Olımpııa oıyndary men álem jáne qurlyq chempıonattaryna derbes qatysýyna dańǵyl jol ashyldy. Sol múmkindikti bizdiń órender utymdy paıdalanyp, kóptegen asa iri halyqaralyq jarysta jasyndaı jarqyldady.
Aldymen Olımpııa oıyndary jaıynda áńgimeleıik. Anatolıı Hrapatyı 1996 jyly AQSh-tyń Atlanta qalasynda ótken jarysta kúmis medaldi qanaǵat tutty. 99 kılo salmaqta kúsh synasqan ol qossaıystyń qorytyndysy boıynsha 410 (187,5+222,5) kılolyq ziltemirdi eńserdi. Atbasardyń alybyn altynnan aıyrǵan Akakıos Kakıashvılıs edi. Grekııanyń týy astynda óner kórsetken grýzııalyq jigit 420 (185 + 235) kılolyq ziltemirdi yrqyna kóndirdi.
Ǵasyrlar toǵysynda Sıdneıde alaýy tutanǵan Olımpıadadan oljasyz oralsaq, 2004 jyly Afınada Sergeı Fılımonovtyń (77 kılo) baǵy jandy. Túrkııalyq Saner Sagırden ǵana qalyp qoıǵan Úshtóbeniń óreni kúmis medaldi moınynda jarqyratty. 2008 jyly Beıjińde Alla Vajenına (75 kılo) altynnan alqa taqsa, 2012 jyly Londonda Anna Nurmuhambetova (69 kılo) úshinshi orynǵa taban tiredi. 2016 jyly Jazıra Japparqul (69 kılo) kúmis alsa, Karına Gorıcheva (63 kılo), Farhad Harkı (62 kılo), Denıs Ýlanov (85 kılo) jáne Aleksandr Zaıchıkov (105 kılo) qolaǵa qol sozdy. 2021 jyly Tokıoda Igor Son men Zúlfııa Chınshanlo úshinshi satyǵa jaıǵasty. Barlyǵy 11 júlde. Osy nátıjemen jerlesterimiz burynǵy Keńes Odaǵy quramyndaǵy memleketter arasynda besinshi oryndy ıelenýde.
Iá, Qazaqstannyń tuǵyry budan áldeqaıda bıik bolýǵa tıis edi. Respýblıkalyq federasııanyń tizginin isker basshy Qaırat Turlyhanov ustaǵan tusta bizdiń komanda álemdik aýyr atletıka kóshbasshylarynyń birine aınaldy. Baıraqty básekelerde únemi úzdik úshtiktiń qatarynan kórinip júrdik. Alaıda ýaqyt oza «dopıng qoldandy» degen jeleýmen kóptegen sańlaqtarymyz óz ataqtarynan aıyrylyp, túrli merzimge úlken sporttan shettetildi. Tek Olımpııa oıyndaryna keler bolsaq, Ilıa Ilın Beıjiń men Londonda jeńip alǵan bas júldesinen qaǵyldy. Zúlfııa Chınshanlo, Maııa Maneza, Svetlana Podobedova jáne Nıjat Rahımov ta sondaı jaǵdaıǵa dýshar boldy. Áıtpegende, qazirgi kezde altyn medaldardyń sany jetige jetetin edi. Dál osy kórsetkishpen tipti Reseıdiń aldyna túsetin edik. Odan bólek, Irına Nekrasova men Marııa Graboveskaıanyń da Aspanasty elinde oljalaǵan júldeleri bar. Sol eńbegimizdiń barlyǵy qurdymǵa ketti.
Álem chempıonattaryna keler bolsaq, burynǵy «baýyrlas» 15 respýblıkanyń 13-ine júlde alý baqyty buıyrǵan eken. Bul tizimde Qyrǵyzstan men Tájikstannyń ǵana ókilderi joq. Basqalarynyń tórt kózderi túgel. Al eń keremet nátıje Reseı ziltemirshilerine tıesili. Olardyń qorjynynda 122 júlde bar. Ekinshi orynda – Qazaqstannyń ulttyq quramasy. Úzdik úshtikti Ýkraına túıindep tur.
Táýelsizdik alǵannan keıin sporttyń bul túri Qazaqstanda biraz turalap qalǵan edi. Alǵashqy kezde dańqty Anatolıı Hrapatyı men daryndy jas Andreı Makarov otandyq aýyr atletıkany órge súıredi.1993 jáne 1995 jyldary uıymdastyrylǵan dúnıejúzilik dodalarda sol sańlaqtar qola medaldi ıelendi. Biraq ýaqyt óz degenin alady ǵoı. Shaý tartyp qalǵan Hrapatyı jastarǵa ornyn bosatqannan keıin Makarovtyń jolyna úlken úmitpen qaradyq. Biraq ol qurlyqtyq deńgeıdegi jarystarda ǵana júlde alýmen shekteldi.
Arada 10 jyl ótken soń ǵana Qazaqstannyń tolaǵaılary aýyz toltyryp aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkize bastady. 2005-2021 jyldar aralyǵynda túrli-tústi medaldardy kúrep alǵan jerlesterimiz jalpykomandalyq esepte san márte úzdikter sanatynan kórindi. Tarqatyp aıtsaq, 2009 jyly Goıangta ekinshi oryn aldy. 2010 jyly Antalııa, 2011 jyly Parıj jáne 2015 jyly Hıýstonda úshinshi satyǵa jaıǵasty. 2014 jyly Almatyda tórtinshi tuǵyrǵa taban tiredi. 2005 jyly Doha men 2006 jyly Santo-Domıngoda besinshi oryndy enshiledi. Bir sózben aıtsaq, sońǵy 16 jylda ótken 13 jarystyń jeteýinde otandastarymyz ozyq bes komandanyń qataryna qosyldy. Bul – óte keremet kórsetkish!
Táýelsizdiktiń tańy atqan kezden beri Qazaqstannyń myna aýyr atletteri álem chempıonatynda júlde aldy: Altyn – Ilıa Ilın (2005, 2006, 2011, 2014), Zúlfııa Chınshanlo (2009, 2011, 2014), Maııa Maneza (2009, 2010), Svetlana Podobedova (2009, 2010), Jasulan Qydyrbaev (2014), Aleksandr Zaıchıkov (2015), Nıjat Rahımov (2015) jáne Arlı Chonteı (2021). Kúmis – Maııa Maneza (2011), Svetlana Podobedova (2011), Almas О́teshov (2013), Jazıra Japparqul (2014, 2015), Arlı Chonteı (2018) jáne Igor Son (2019). Qola – Anatolıı Hrapatyı (1993, 1995), Sergeı Makarov (1995), Vladımır Kýznesov (2009), Kırıll Pavlov (2014), Svetlana Podobedova (2015) jáne Nadejda Lıhacheva (2018).
Olımpııa oıyndarynyń nátıjesi
(1996-2021 jyldar)
Oryn
Komandalar
Altyn
Kúmis
Qola
Barlyǵy
1.
Reseı
4
7
7
18
2.
Grýzııa
3
1
3
7
3.
Ýkraına
2
2
-
4
4.
О́zbekstan
2
-
1
3
5.
Qazaqstan
1
3
7
11
6.
Belarýs
1
4
3
8
7.
Armenııa
-
4
2
6
8.
Latvııa
-
1
2
3
9.
Túrikmenstan
-
1
-
1
10.
Lıtva
-
-
1
1
Álem chempıonattarynyń nátıjesi
(1993-2021 jyldar)
Oryn
Komandalar
Altyn
Kúmis
Qola
Barlyǵy
1.
Reseı
38
48
36
122
2.
Qazaqstan
15
7
7
29
3.
Ýkraına
8
6
18
32
4.
Belarýs
8
6
6
20
5.
Grýzııa
6
3
4
13
6.
Ázerbaıjan
4
1
3
8
7.
Armenııa
3
6
7
16
8.
О́zbekstan
3
4
3
10
9.
Túrikmenstan
2
2
0
4
10.
Latvııa
1
1
6
8
11.
Moldova
1
3
4
12.
Lıtva
1
1
2
13.
Estonııa
1
-
1