Dári-dármek: Otandyq ónimniń úlesi qandaı?

Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2021 jylǵy 1 qyr­kúıektegi Joldaýynda «Farmasevtıka óner­kásibine erekshe kóńil bólý qajet. Vırýspen kúres kezinde dál osy sala elimizdiń básekege qabileti men qa­ýipsizdigi úshin mańyzdy ekenine kózi­miz jetti. Sondyqtan medısına ónim­derin Zert­hanalyq jáne teh­nı­kalyq synaq­tan ótkizetin ortalyq qurýymyz kerek. Jahandyq farmasevtıkalyq kor­pora­sııalarmen ynty­maqtastyqty jan­dandyrǵan jón. Investorlardy tartyp, ozyq tehno­lo­gııany jáne osy saladaǵy jańa zert­­teý jumystaryn ıgerýdi qolǵa alý kerek. Bizdegi dári-dármek pen medı­­sınalyq qural-jabdyqtyń 17 pa­­­ıyzy ǵana otandyq ónim. 2025 jy­­ly ony 50 paıyzǵa jetkizý qajet», dep basa aıtty.

Alaıda dári-dármek salasyndaǵy mashaqat osy kúni elimizde ǵana emes, tórt­kúl dúnıede mańyzdy máselege aı­na­lyp otyr. Máselen, jýyrda Reseı turǵyndary eń qajetti dári-dármek túrleri tapshy ekenin aıtyp, sha­ǵym jasady. Turǵyndar ǵana emes, osy eldiń dárigerleri de ótken naýryz aıyn­da 80-ge tarta dári-dármek túri­niń azaıǵanyn málimdedi. Al Qyr­ǵyz­stan­­daǵy dárihanalarda koronavırýs pen pnev­monııaǵa qarsy antıvırýstyq pre­pa­rattardyń, qajetti dárilerdiń sar­­qylǵany jóninde aıtylýda. Ha­lyq­tyń kóp bóligi derttiń asqynǵan ýa­­qytynda «Arbıdol», «Ergoferon», «Ge­­parın», «Kleksan», «Fraksıparın», «In­­fýlgan», «Parasetamol» syndy dá­ri­­ler men antıbıotıkter úshin jappaı kezekte turǵanyn kórdik.

Otanymyzǵa oralaıyq. Búginde eli­mizde indettiń beti qaıtqanymen, pan­de­mııaǵa shaldyqqan naýqastar álemniń ár túkpirinen tabylady. Iаǵnı saqtyq sharalarynan tolyq qol úzýge bol­maı­­tynyn ańǵaramyz. Osy tusta eli­mizdegi farmasevtıka salasynyń búgin­gi ahýaly qandaı degen zańdy saýal týyndaıdy? Prezıdent Joldaýynan keıingi bir jylda dári-dármek óndirisin júıeli jolǵa qoıa aldyq pa? Qolda bar má­limetke súıensek, bıyl Densaýlyq saq­taý mınıstrligi 1,5 myńnan astam dári-dármek túrin satyp aldy. Sonyń 919-y elimizde óndirilse, qalǵan 628 ataýly dárilik zat pen medısınalyq buıymdar sheteldik taýar sanalady. Osy derekke qarap-aq, otandyq dári-dármek óndirisiniń bási joǵarylaǵanyn baıqaýǵa bolady.

Farmasevtıka salasyndaǵy otandyq iri óndiris kásiporyndarynyń biri – Kelun-Kazpharm farmasevtıka zaýyty. Búginde Kelun-Kazpharm korporasııa­sy álemniń 20-dan asa memleketinde tanymaldylyqqa ıe bolǵan ónimderdiń eksportyn iske asyrýda. Kásiporyn jankeshti jumysynyń nátıjesinde otandyq farmónimniń úlesi eksporttyń 80%-yn qamtamasyz etip otyr. Úzdiksiz shyǵyp jatqan preparattar otandyq medısınaǵa jańa qarqyn berip, tıimdi baǵada satylý jaǵy da qolǵa alynǵan. Sonymen birge kásiporynda ıneksııalyq suıyqtyq shyǵarý isi jolǵa qoıylyp, ampýlalarǵa quıylǵan ónimder sapasy jahandyq sarapshylardan joǵary baǵasyn alǵan.

– Biz jumysty 2012 jyldan bastaǵan edik. 2014 jyly naqty ónim shyǵarýdy qolǵa aldyq. Jańadan basta­ǵan­da, árıne qıyn bolǵany ras. Al sońǵy pandemııa kezinde bizdiń ónimderimiz arta tústi. Erte kezde 50-60 mln salakon óndirip júrdik, qazir sońǵy eki jylda 90 mln-ǵa deıin eritindi daıyndadyq. Bizde eki tarmaq bar, biri – eritindi óndiretin, odan keıin antı­bıo­tıkter óndiretin. Al eritindiniń jyl­dyq ónim mólsheri 100 mln-ǵa deıin jetedi. Shyqqan ónimderdiń birshamasyn SQ-Farmasııaǵa jiberemiz, olar ózderi taratady, al qalǵanyn Orta­lyq Azııa elderine eksporttaımyz. Qyr­ǵyz­stan, О́zbekstan, Tájikstan alady, qal­ǵa­nyn Reseıge jiberemiz. Jylyna 40 mln-daı eritindi Reseıge jóneltiledi. Jalpy, bizdiń kásiporynda 400-deı jumysshy eńbek etedi. Ortasha jalaqy­ – 250 myń teńge, – dedi atalǵan kásiporynnyń atqarýshy dırektory Mereı Slamuly.

Bul rette kásiporyn basshysynan Joldaý júktegen mindet dári-dármek ón­diri­siniń artýyna qanshalyqty yqpal etip jatqanyn suradyq.

– Ártúrli antıbıotıkter pandemııa kezinde qajetti dáriler sapynda boldy. Bul ónimder bizde birneshe esege deıin artty. Úkimet qandaı tapsyrys berse de, ony óndirip shyǵarýǵa bizdiń zaýyttyń múmkindigi bar. Sol bir qıyn shaqtarda «SQ-Farmasııanyń» bergen barlyq tapsyrysyn dereý daıyndap otyrdyq. Qazir 40 shaqty dári túrin óndiremiz. Shetelden kelgen, elge qajetti bolyp jatqan dárilerge saraptama jasap, ke­rek­tilerin óndirip jatyrmyz, – dedi Mereı Slamuly.

Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tarapynan eleýli jumystar atqarylyp otyr. Osy máseleler jóninde vedomstvo­­­ǵa qarasty Dári-dármek saıasaty de­par­­tamentiniń dırektory Baýyrjan Júsipov:

– Prezıdent otandyq taýar óndirý­shi­lerdiń farmasevtıka salasyndaǵy ónimniń jalpy paıyzyn 50%-ǵa deıin jetkizýdi maqsat etip qoıdy. Osy bo­ıyn­sha biraz jumys júrgizilip jatyr. Eń bas­ty másele – otandyq taýar óndirýshilerdi damytý, bul ba­ǵyt­taǵy jumystar bir­ne­she parametr boıynsha istelýde. Birin­shi parametr – qazirgi tańdaǵy taýar óndi­rý­shi­ler­diń jumystaryn odan ári damy­tý, shy­ǵa­rylyp jatqan dári-dármek sanyn birneshe esege kóbeıtý. Elimizde Den­saý­lyq saqtaý mınıstr­li­gine qarasty «SQ-Farmasııa» biryńǵaı dıstrıbıýtory bar. Iаǵnı medısınalyq uıymdardy kepildendirgen medısınalyq kómek kólemi jobasyndaǵy jáne mindetti medısınalyq saqtandyrý sheńberindegi dárilik zattarmen qamtamasyz etedi. Sol jerde otandyq taýar óndirýshilermen on jylǵa deıingi uzaq merzimdi kelisim­sharttar jasalady. Qazirgi tańda bizde 98 uzaq merzimdi kelisimshart 37 otandyq taýar óndirýshimen jasalǵan. Sol 98 kelisimshart sheńberinde 5 myńnan astam dárilik zat pen medısınalyq buıymdardy shyǵarýǵa otandyq taýar óndirýshileri nıet bildirgen. Ekinshiden, big pharma degen uǵym bar. Tarqatyp aıtsaq, dúnıe júzinde farmasevtıka salasynda 40-50 bedeldi kompanııa bar. Sol kompanııalarmen arnaıy kelisimsharttar jasap, olardyń dárilik zattaryn óndirý isin Qazaqstanda sho­ǵyr­landyrý, ıaǵnı sondaı zaýyt salý nemese bizdegi zaýyttarda sol dárilik zattardy shyǵarý isi qolǵa alynýda. Qazirgi tańda osy másele boıynsha bedeldi kompanııalarmen birge jumys júrgizip jatyrmyz, – dedi.

Dári-dármek túriniń biri – shóp dá­riler. 7 myń jyldan astam ýaqyt tarıhy bar shóppen emdeý isi búgingi damyǵan kezeńde de mańyzyn joǵaltqan joq. Aýrýdyń aldyn alýdyń eń qaýipsiz jáne tıimdi ádisteriniń biri sanalatyn shóp dáriler elimizde birshama ýa­qyt­tan beri óndirilip keledi. Sonyń biri – «Zerde-fıto» kásiporny.

«Zerde-Fıto» JShS – 20 jyldan astam densaýlyqty saqtaý jáne jaqsartý úshin tutynýshylardy sapaly, ekologııalyq taza shóp ónimderimen qam­tamasyz etip kele jatqan jáne Orta­lyq Azııa aımaǵyndaǵy fıtoónim­der­di óndirýmen aınalysatyn iri kásiporyn. Búgingi tańda kompanııa naryqtyń 80%-dan astamyn alyp jatqan otandyq shóp­tik preparattar óndirýshileriniń arasynda jetekshi orynǵa ıe. «Zerde-fıto» kásipornynyń ónimderi «Altyn sapa» syılyǵynyń baıqaýynda «Jyl­dyń úzdik taýary» sanalyp, «Ońtús­tik Qazaqstan oblysynyń úzdik kásip­orny» baıqaýynda erekshe atap ótilgen.

– «Zerde-fıto» kompanııasy da Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha óz úlesin qosyp otyr. Atap aıtsaq, kompanııa pandemııa kezinde óndiristi bir kún de toqtatpady. Halyqty dárilik shóptermen qamtamasyz etý maqsatynda sol qıyn kezeńderde eki aýysymmen jumys atqardy. Sońǵy eki jyldyń aýmaǵynda kásiporyn assor­tımentinde qosymsha 18 túrli jańa ónimder paıda boldy. Olardyń ishinde ımmýndyq júıeni nyǵaıtatyn, dárý­men­dik ónimder jáne vırýstarǵa qarsy áseri bar dárilik shópterge kóbirek kóńil bólindi. Osy jyldyń shilde aıyna deıin óndiriske GMP júıesin endirip, 41 túrli dárilik zat retinde tirkelgen ónimderdi shyǵarýǵa tyrysyp otyrmyz, – dedi kásiporyn dırektory Serik Shúıinshálıev.

Farmasevtıka – eń tabysty hám ma­ńyzdy salalardyń biri. Bul salada joǵary nátıje kórsetip, ónimderdi molynan eksporttaıtyn elderdiń ondyǵyna Germanııa, Shveısarııa, Belgııa, AQSh, Fransııa, Ulybrıtanııa, Irlandııa, Italııa, Nıderland jáne Ispanııa syndy elder kiredi. Dári-dármek satýda álemde ozyq kórsetkishke ıe kompanııalar tizimin saralasaq, AQSh-tyń 6, Shveısarııanyń 2, Ulybrıtanııanyń 2 kompanııasyn tilge tıek etýge bolady. Ásirese AQSh-tyń Johnson & Johnson farmasevtıkalyq kompanııasynyń naryqtaǵy kapıtaly 372 mlrd dollardy qurap, basqa kompanııalardan bási joǵary bolyp otyr. Qazirgi Qazaqstandaǵy otandyq farmasevtıkanyń úles kórsetkishi basqa eldermen salystyrǵanda tómen bolǵanymen, aldaǵy ýaqytta ilkimdi ister jalǵasyn taýyp, ózimizde óndiri­letin dári-dármekter sany artady degen úmit basym.