О́mirge kelgen pendeniń jatyrda jatyp aıshyqtalǵan naqyshy bolady. Ol óse kele osy ıreleń de buralań bolmyspen kún keshedi. Adam ózine tán áreketimen tanylady, aınalysqan kásibińde de sol tańba kózge uryp turady. Batyr men urynyń da óz qoltańbasy bar. Qııalaı siltegen semser bireýdiń basyn dopsha domalatsa, qap arqalaǵan kánigi urynyń búlkili bólek. Kózdegenin múlt jibermes mergenniń de shúrippe basar suq saýsaǵyna sińip ketken ádisi men aılasyn kórgen jurt birden baıqaıdy.
Federaldyq sotta qylmysy áshkerelenip, taǵdyry qyl ústinde turǵan suǵanaq ózi úshin shyr-pyry shyǵyp otyrǵan aqtaýshy áıeldiń qasyndaǵy qol sómkesinen ámııanyn bildirtpeı qaǵyp alyp, janbaqy qoldyń eptiligin kórer kózge aıshyqtap berdi. Ánshi Roza Baǵlanova men bıshi Shara da óz naqyshymen el aýzynda ertegi bolyp qalsa, jazýǵa kelgen paqyrlar da aýdandyq gazetten bastap, respýblıkalyq deńgeıge deıin janushyryp júrip, Qudaı bergen qoltańbasyn órnektep baǵady. Jazý – qıyn sala, jýrnalıst degen azapqa túsken jumyr bas. Qara maqala jazyp shuqshıyp, dop tepkender men tumsyqtan tıgen soqqyny aıqaılap otyryp aıtyp, janyn shúberekke túıgen jankúıerge reportaj ǵyp jetkizý de júıkeńdi jep qoıatyn tirlik. Aıqaıdyń da ózine tán áýeni bar.
Nurtileýdiń naqyshyna 1972 jyldan qanyqpyn. Jýrfakqa túskende suńǵaq boıly, shymyr, ózi de, sózi de irileý jigit sulbasyn bıiktetip, bólektenip júrdi. Esim-soıy – Nurtileý Imanǵalıuly Mysyqov. Adamdar arasyndaǵy bóltirikteı kózge birtúrli kórindi. Kóp uzamaı boıyna bitken naqyshyn tanyta bastady. Dombyra shertip, án saldy, syǵan-dombyranyń shegin dyńyldatyp, sezimdi bıledi, jalpy, ónerden quralaqan emestigin kórsetti. Aqyn-jyraýlar jyr-termeleriniń birazyn jatqa aıtty, «tegin adam taz bolmaıdy», tereńine úńilsek, Jetisýdaǵy Mysyq bıdiń urpaǵy eken. Mysekeń ári bı, ári aqyn, ári sheshen, Nurtileý de tegin bolmaı shyqty.
Oqýǵa zerek, dene shynyqtyrý sabaǵynda top bastap, nusqaý berýge qumar-aq. Nurekeń uzamaı «qoı bastaǵan kók serke» bolyp shyǵa keldi. Saptaıaq ustap kerildeskender men quıtyrqy sózdi kótere almaı ilinisip qalǵandardy sabyrǵa shaqyrdy, voleıbol oınap, kýrs namysyn qorǵady, «Láılim-shyraq» dep ansambl quryp, fılfak qyzdarynyń júrek qylyn shertti.
Asyp bara jatqan jazbasha jýrnalıstigi bolmasa da sózge kelgende aldyrmaıdy, kimmen taıtalassa da sóz shirkinniń tigisin jatqyzyp, jandyryp jiberedi. Ony bolashaqta telejýrnalıstıka degen dúre tımegen tyń sala kútip tur edi. Nurtileý sol úshin týǵan, bizde kenjeleý damyǵan telesózge baq bolyp kelgen bizdiń kýrstyń maıtalmany edi.
Jan qýaty mol, qaı iske bolmasyn qumbyl kirisip ketetin, qazaqshylyqqa salyp, «arbany syndyryp, ógizdi óltirip», jarym jolda qaldyrmaıtyn. Táýekelshil edi, «táýekel túbi – jel qaıyqtyń» eskegin ámanda qoryqpaı esetin. «Baı-qýatty bolaıyq!» – munyń baǵyn jandyrdy. Aýmaly-tókpeli kezeńde baılarǵa qarap jaltaqtap, Beıimbettiń «kedeı teńdigin» ańsap júrgender Nurtileýdiń osy habaryna tánti bolyp, boılaryna qýat aldy. Aýyldaǵy kústi qol sharýalar 100 gramdatyp otyryp habardy talqylap, jaǵa jyrtysýǵa deıin bardy. Qaıta qurýdan keıingi kúnderde bireýdiń jertólesinen bir flák bal urlap ustalyp qap, «Nege urladyń?» degen tergeýshige: «Telebezerden «Baı-qýatty bolaıyq» dep kúnde aıtyp júrgen joq pa? Bıznespen aınalysyp, baı bolǵym keledi» dep jaýap beripti. О́mir súrýge degen kózqarasy bar jigitti sot qulypasty emes, shartty jazaǵa kesipti. «Baı-qýatty bolaıyq!» dep oı túıindegen bul kórsetilimder Saǵat Áshimbaevtyń «Qaryz ben paryzynan» keıingi el-jurtty eleń etkizip, qazaq kórermendi dir etkizgen habar boldy. Basyp-janshyǵan ıdeologııanyń buǵaýynda kelgen keńes adamy «Kapıtalda» aıtylǵan qun zańy men jekemenshik degenniń túk qıyndyǵy joq qarapaıym nárse ekendigine kóz jetkizip, aqtarylyp sóılegen osy bir aqeden jigitti kógildir ekrannan kórgisi kelip eleńdep otyratyn kúıge tústi. Bul da ýaqyttyń syıy, tek jalqaýlyq pen kertartpalyqqa kisen salatyn kez keldi.
Nurtileý 60-qa toldy. «Qazaqstan» qonaq úıiniń foıesinde azǵandaı top – biraz kýrstas mereıtoıdy atadyq. Bataǵa baǵyshtalǵan sońǵy sózdi maǵan berdi. «Biz úlken emespiz be?» degen bireýdi: «Onyń joly úlken» dep kúrt qaıyryp tastady. Bul – bir-birimizge degen ishteı jaqyndyq, «jaý» oǵynan saqtandyrǵan sát edi.
Kún ótken saıyn jurtshylyq Nurtileýdiń telehabarlaryn asyǵa kútetin boldy. «Kókpardy» kórip, oı-jarysqa túsip, delebeleri qozsa, «Zań sóılesin!» – 37-niń zardabyn shegip, abaqtydan úrkip qalǵan urpaqtyń sanasyn jańasha jańǵyrtty, ómiriniń aqyrǵy sátterindegi «Nur-Tileý» dep ózine shaqyrǵan ashyq suhbat taıqazandaı tasyǵan kóńilderdi ashyq ta anyq sóıleýge tartty. Qoǵamnyń temir qorasynyń qaqpasy ashylyp, osy habarǵa qatysqan talaılar shegen qudyqtan muzdaı sý iship, meıirin qandyrdy. Bul – baspasózden ekranǵa aýysqan qara halyq pen zııaly toptyń kóńil ańsary edi. Olar ár habardan túıgen tıtimdeı oıy bolsa shúıirkelesip ortaǵa salyp, sodan bir nátıje kútip júrdi. Pikir týdyrǵan dúnıe tegin emes, onyń ar jaǵynda qoǵamnyń sózi, bıliktiń baılamy turady.
Nurtileý qaıda barsa da kógildir ekrandaǵy beıneni tanyp, kórermen shuqshııa qarap, tildesip qalýǵa tyrysatyn. Týǵan jerim – Shıelige at basyn tirep, burynǵy «Tóńkeris» kolhozy, qazirgi Shegen Qodamanov atyndaǵy aýylda turatyn naǵashylaryma sálem berdim. Shegen Qodamanov – kollektıvtendirý jyldary V.I.Lenın sharýalardy Máskeýge shaqyryp, qabyldaý ótkizgende Syr boıynan barǵan belsendi. Qabyldaýda Syrdarııa men Aral taǵdyryn sóz etip, egin sharýashylyǵy men balyq aýlaý máselesin alǵa qoıǵan el aǵasy. Jaqyn inisi – Qaraqoja naǵashymnyń shańyraǵyna kelsem, jaıýly dastarqan basynda aýyldyń táýirleri bir top bolyp asyp-tasyp, kóńildi otyr eken. Televızor qosýly tur. Bir kezde «Nur-Tileý» degen habar bastalyp, basyna taqııa kıgen beıne kózime ottaı basyldy. Aldy toly alshy turǵan asyq. Habardyń qonaǵy – jazýshy Beksultan Nurjeke.
− Mynaý «Baı-qýatty bolaıyqty» júrgizetin jigit qoı, sol habar kórinbeı ketti, – dedi bireýi.
− Bul – meniń kýrstasym. О́z baldaryńyz. Jetisýdy bir shybyqpen aıdaǵan naıman Mysyq bıdiń shóberesi, – dedim.
− At tabylmaı qalǵan ba? – dedi bireýi.
− Neń bar-eı. Orystar Koshkın dep te at qoıa beredi, – dedi saýatty bireýi sergektigin tanytyp.
− Mysyq pa, kúshik pe, ózimizdiń bala eken. «Baı-qýatty bolaıyq!» dep eldi aýzyna qaratqan osy balamyz úshin bir alyp qoıaıyq, – dedi bireýi toptan sýyrylyp shyǵyp.
Mysekeń tek bı emes, ári aqyn, ári sheshen, dýaly aýyz el aǵasy, – dedim aıǵaq aıtyp.
− Bir basyna bárin úıip-tókken eken de. Osy Mysekeń úshin bir alaıyq, – dedi qyzyńqyrap qalǵan bir naǵashym.
Nurtileý Beksultan jazýshynyń taýyp aıtqan oı-oramyna tánti bolyp, «Alshy!» dep bir saqany alǵa jyljytty. Basyndaǵy kókshil taqııa men aldynda qazdaı tizilgen asyq «Men qazaqpyn!» degenniń beınesin aıshyqtap-aq tur. О́ńi sál sylynyp qalǵan, bul – pyshaqqa túsip, denniń saýlyǵyn kúıttep júrgen ómiriniń sońǵy sátteri edi. Ol ólimmen arpalysqan óliara shaqqa deıin kógildir ekrandy tastamady, ajal shirkin alyp ketem dep bosaǵadan syǵalap kelgenshe berilmedi. Osy oqıǵany aıtyp edim, «Men ol aýyldy qaıtsem de túsirem» dedi sál oılanyp qap. Biraq bári ishinde ketti. Bárine úlgerý de múmkin emes.
Nurtileý belsendi edi. Týǵan jeriniń jaqsylyǵy degende júregi erekshe soǵatyn, aıtýly azamattardyń mereıtoıy men eske alýlarda beldi býyp, alda júretin. Ilııas Jansúgirovtiń 125 jyldyǵy qarsańynda bir top qalamger Taldyqorǵanǵa bardyq. Jolaı el men jerdiń tarıhyna toqtalyp, tompıǵan tóbe men shoshaıǵan butanyń syryn aıtyp, tegin ekskýrsovod boldy.
− Myna jerden altyn shyqqan, − dedi taýǵa uqsas bıik jotadan óte bergende.
− «Altyn shyqqan jerdi belden qaz», − dedi tamaǵy kebersip otyrǵan qıqarlaý shaıyr.
Uzamaı «Nur-kafe» degen jazýdy kórip qap, zýyldaǵan máshıneni kilt toqtatty. Tamaqtan ótkenniń bári sýsyn, aq pen qyzylǵa qanyp ap ári jyljydyq. Baryp-qaıtqansha Nurtileý noqta aǵasy retinde jomarttyqtan jańylmady, tek kógildir ekrannan kórip júrgender tánti bolyp bas shaıqady, dánigip alǵandar dámetip otyrdy.
Ánýar Álimjanovtyń 90 jyldyǵyna oraı Taldyqorǵanda ótken dóńgelek ústelge de ózi muryndyq bolyp el aldynda júrdi. Moderator Álimjanov shyǵarmashylyǵynyń qyr-syryn ashý úshin taǵy bireýge sóz berip edi, kilt toqtatyp qoıyp, sózdi maǵan alyp berdi. «Ánýardy biletinder sóıleý kerek» dep qasqaıyp turyp, kesim aıtty. Bul da ishteı uǵynysýdyń kórinisi, «qarys-qarys, súıem-súıemge» salǵan áreket edi.
Ol dertke boı aldyryp, keseli qurǵyr kúndiz kúnniń shyqqanyn, túnde aıdyń týǵanyn kóre almastaı ǵyp kóz aldyn tumshalaı berdi. Júrek shirkin bárin de sezedi, qansha qarsylassa da tabıǵat jibergen jaý jeńbeı tynbaıdy. Biraq keselin jurtqa jaımady, ózine tán qaısarlyqpen jaqyndap qalǵan ajalmen arpalysyp baqty. О́mirden óterinen biraz buryn ámiretanýshy suńǵyla Jarqyn Shákárim dúnıeden qaıtyp, «Qazaqkonsert» zalynda qaraly rásim ótti. О́zi júrgizdi. Asyǵyp-aptyǵyp turyp, «Saltanatty qaraly rásimdi bastaımyz» dedi. Qaıtar jolda «Qaraly rásim saltanatty bolmaıdy ǵoı» dep edim, qyzarańdap, alǵan betinen qaıtpady.
− О́mirge kelý de, ketý de – saltanat. Erteń men ólsem de – saltanat, − dedi tistenip.
Bul – ómir shirkinde kún sanap júrgen alaǵaı da bulaǵaı sátteriniń biri eken.
Eń sońǵy ret Nurtileýdiń dirildegen arqasyn kórip qaldym. Suńǵaq boıy sál ıilip, keń jaýyryny búlk-búlk etip ketip bara jatty. Ol alpys eki tamyry býyrqanǵan arqasy bar azamat edi.
...Myltyqbaı Erimbet jubaıynyń qyryq kúndik asynda boldyq.
− Men úkil saldyrýym kerek, tez sóılep keteıin, − dep mıkrofondy qolǵa alyp, ómir týraly biraz syr shertti. Kóńil perdesin túrip tastap, taǵdyr men mahabbat jaıly tebirene tolǵady. Asyǵyp turǵan adamǵa uqsamaıdy. Aǵalyǵyn kórsetip, músápir bolyp qalǵan Myltyqbaıdy jubatty. Ornyna kelip jaıǵasqan soń:
− Qalaı sóıledim? – dedi ádettegideı shuqshııa qarap.
− Pýblısıstıkalyq sarynmen sóılediń...
Alpys eki tamyry býyrqanǵan arqasy bar jigit qazdaı tizilip otyrǵan bizdi, Myltyqbaı men Saılaýbaıdy, Janat (marqum) pen Gúlsarany tastap kete berdi. Tiri bolsa, búginde jetpis degen bıikten tiksine qarap turar ma edi.
Ol óz naqyshymen kelip, sol naqyshpen ómir degen ortany tastap ketti. О́zgergen joq. Al Qazaq televızııasyndaǵy Nurtileý Imanǵalıulynyń naqyshy – máńgilik. Elimiz bulaǵaı kezeńdi bastan ótkergen shaqta týǵan halqyn bıik baspaldaqtarǵa shaqyrǵan osy bir jigittiń maǵynaly sózderi kórermenniń qulaǵynda kúńgirlep, qaısar beınesi kóz aldynda kóldeneńdep qaldy.
Men ne kórdim,
Sen ne kórdiń,
Ne kórdik?
Biz jasaǵan joq batyrlyq,
Joq erlik.
Aýyl,
mektep,
Almatyǵa keldik te,
Maqsat qýyp, jaqsy
at qýyp jóneldik, −
dep Jarasqan jyrlap edi. Nurtileýdiń ómirbaıany da dál osy óleń joldaryndaı órilip jatyr. Artynda ózine tán naqyshy qaldy. Bul talaıǵa ónege.
Qýandyq TÚMENBAI,
jazýshy