El tarıhyndaǵy jańa beles

Konstıtýsııaǵa sáıkes onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adam­nyń ómiri, quqyqtary men bostan­dyq­tary. Halyq memlekettik bılik­tiń birden-bir bastaýy jáne ony tikeleı res­pýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady.

Konstıtýsııaǵa túbegeıli ózgeris­ter engizilgendikten, máselen, Prezı­dent Konstıtýsııanyń 6-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstarǵa halyqqa tıesili ekenin engizýdi usyndy. Sózsiz, mundaı má­se­le jalpyhalyqtyq referendýmda qaralýy kerek.

Prezıdenttiń referendým ótkizý týraly jarııalaýy memlekettik, áleýmettik mańyzy bar máselelerdi qabyl­daýǵa qatysý quqyǵy tek ha­lyqqa beriletin jańa saıası baǵytqa basa nazar aýdarady. Júrgizilip jat­qan konstıtýsııalyq reforma halyq bıliktiń birden-bir qaınar kózi jáne adam, onyń quqyqtary men bostandyqtary memlekettiń eń joǵary qundylyǵy sanalatyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda ustanǵan baǵyttyń beriktigin taǵy da anyqtady.

Shartty túrde túzetýlerdi úsh topqa bólýge bolady. Túzetýlerdiń birin­shi toby Prezıdenttiń ókilet­tik­terin shekteýge baılanysty, ekin­shi top Parlamentti kúsheıtýmen, Par­lamenttiń jumys isteý tártibin óz­gertý­men, zańdardy qabyldaý tár­tibin jáne esep beretin Úkimettiń ózgerýi­men baılanysty. Al úshinshi top demokratııalyq ınstıtýttardy engizý, qoǵamdy demokratııalandyrý jáne adamnyń negizgi quqyqtaryn qorǵaýmen baılanysty bolyp otyr.

Tutastaı alǵanda, bul saıası óz­gerister men reformalar memle­ket­tik basqarýdyń jańa modelin qu­rý­ǵa baǵyttalǵan. Onda bılikti or­ta­lyq­syzdandyrý demokratııalyq qaǵı­dattary, jańa aralas saılaý júıesi arqyly majorıtarlyq júıe boıynsha saılanǵan Májilis de­pý­tattaryn keri shaqyryp alý qu­qy­ǵy, Konstıtýsııalyq sotqa jáne Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákilge júginý quqyǵy bar halyqqa eleýli ról berilgen. Túzetýlerdiń birinshi tobyna keletin bolsaq, Prezıdent atap ótkendeı partııalyq qurylymdardy memlekettik apparatpen biriktirý qajet emes. Saıasattaǵy monopolııa sózsiz memlekettiń degradasııasyna alyp keledi.

Osyǵan baılanysty bı­lik tar­maqtaryn qaıta formattaý jáne zańnamaǵa mynadaı ózgerister engizý usynylady.

Sýperprezıdenttik úlgiden pre­zı­­denttik úlgige kóshý maq­sa­tyn­da Pre­zıdenttiń ókilettigi shek­telip qana qoımaı, birqatar ókilettik múldem alynyp tastaldy. Osylaısha, Pre­zıdent óz ókilettikterin júzege asyrý kezeńinde saıası partııa­lar­ǵa músheligine belgilengen zańna­malyq tyıym Prezıdenttiń saıa­sı partııalardan teń dárejede shet­tetilgen mártebesin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Bul saıası par­tııalardyń táýelsizdigin, keń saıası palıtrany jáne pikirlerdiń saıası plıýralızmin qamtamasyz etedi.

Partııadan mindetti túrde shyǵý týraly mundaı shekteýler Or­talyq saılaý komıssııasy, Res­­pýb­lıkalyq bıýdjettiń at­qary­lýyn baqylaý jónindegi esep komı­teti, Konstıtýsııalyq sottyń tór­­aǵa­lary men múshelerine de qatys­­ty bol­dy. Mundaı tásil memle­ket­­­tik or­­gandardyń saıası qyz­met­ten al­shaqtaýyna jáne saıa­sı par­tııa­lardyń túrli saıası baǵ­darla­ma­larmen du­rys básekelestigin qam­ta­masyz etýge múm­kindik beredi. Nátı­jesinde, qo­ǵam­nyń serpindi damýy úshin ár­qashan oń nátıje bolady.

Qazaqstannyń aýmaǵy orasan zor bolǵandyqtan jáne oblys or­talyqtary bir-birinen de, orta­lyqtan da úlken qashyqtyqta ornalas­qandyqtan, bıkameraldyq (qos palataly Parlament) qaǵıdatynyń saqtalýy óte mańyzdy. Sondyqtan memlekettik basqarýdyń tıimdi bolýy úshin ár óńirdiń múddesin eskerý mańyzdy. Parlamentti kúsheıtý maqsatynda Memleket basshysy elimizdiń joǵary ókildi jáne zań shyǵarýshy organyn: aralas saılaý júıesin engizý jáne Májilistiń ókilettigin kúsheıtý; depýtattardyń prezıdenttik kvotasyn qysqartý jáne Senattyń zań qa­byl­daý jónin­degi ókilettigin qaıta qaraý arqyly jetildirý qajet ekenin atap ótti.

Prezıdent Konstıtýsııaǵa aralas saılaý júıesin kózdeıtin túze­tý­ler usynyp otyr. Kez kelgen demokratııalyq elde halyqtyń saıası bılik ókilderine degen senimi saıası reformalardyń kepili. Sol sebepti Prezıdenttiń saılaý júıesiniń aralas modelin engizý qajeti týraly usynysy óte ýaqtyly engizildi:

Májilis Konstıtýsııalyq zańda belgilengen tártippen aralas saılaý júıesi boıynsha, birtutas jalpy­ulttyq saılaý okrýginiń aýma­ǵy boıynsha proporsıonaldy ókildik etý júıesi boıynsha, sondaı-aq bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha saılanatyn toqsan segiz depýtattan turatyn bolady.

Jańa aralas saılaý modeli «esh­kimge jasandy artyqshylyqtar bermeı» saıası sanalýandyqtyń keń­digin qamtamasyz etýge múmkin­dik beredi. Árıne, Joldaýda kórsetil­gen kóp­tegen reformalaý tetikteri Kons­­tı­týsııalyq zańdardy sáıkes keltirip, qabyldaýdy talap etedi. Máselen, 70% proporsıonaldy júıe ártúrli baǵyttaǵy saıası partııa­lardy keńeıtý múmkindigin jáne olardyń ókildigin arttyrady. Iаǵnı Parlamentte saıa­sı partııalardyń sany artýy múm­kin. Proporsıonal­dy júıe saıası sanalýandyqtyń keń esepke alynýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Ol ultaralyq kelisimniń turaq­tylyǵyn saqtaýǵa yqpal etedi. Sebebi partııalyq tizimderge az etnos­tyq toptardyń ókilderi de qosylady.

Majorıtarlyq saılaý júıesi ártúrli saıası partııalarǵa aıtar­lyq­taı tıimdi jumys isteı ala­tyn neǵurlym ornyqty bılik organ­­daryn qalyptastyrýǵa múmkindik bere­di (AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Aýstralııa tájirıbesi). Bul halyq qalaýlylaryna yqpal etýdiń qo­symsha tetigi, sebebi saılaýaldy ýá­de­­­­lerin tıisinshe oryndamaǵan jaǵ­­­­daı­da olardy keri qaıtaryp alý múm­­kindigi paıda bolady.

Depýtattardy keri qaıtaryp alý rásimine tolyǵyraq toqtalǵym ke­ledi. Bul ınstıtýt saılaýǵa qara­ma-qarsylyq bolyp tabylady. Zań­da belgilengen rásimdi qoldaný nátı­jesinde saılaý mandatyn alǵan adam odan aıyrylady. Keri qaıtaryp alyn­ǵan depýtatty aýystyrý maq­satynda atalǵan saılaý okrýgi bo­ıynsha jańa saılaý ótkiziledi. Keri qaıtaryp alý – depýtattyń óz okrýgi­men tyǵyz baılanysynyń kórinisi. Keri qaıtaryp alý bastamashylary, kóbinese, sany zańda belgilengen saılaýshylar toptary bolady (AQSh, Shveısarııa, Polsha jáne Rýmynııa tájirıbesi).

Memleket basshysy usynǵan aralas model ámbebap ári úzdik álemdik tájirıbeni biriktiretin model bolady. Sebebi saılaýshylardyń da, partııalardyń da múddelerin es­kerýge múmkindik beredi jáne jeń­gen kandıdattyń saılaýshylar al­dyn­daǵy tikeleı jaýapkershiligin qalyp­tastyrady ári Májilis róliniń kúsheıgenin kýálandyrady.

Prezıdent Parlamenttiń palatalary arasyndaǵy tejemelik ári tepe-teńdik júıesiniń anaǵurlym tıimdi modelin usyndy. Senattaǵy prezıdenttik kvotany baqylaý qura­ly emes, Parlamentte ókilderi az áleýmettik toptardyń úni men oı-pikirin eskerý tetigi retinde qaras­tyrý usynylyp otyr. Sondyqtan Prezıdent Senattaǵy prezıdenttik kvotany 15-ten 10 depýtatqa deıin qysqartý týraly sheshim qabyldady, onyń beseýin Qazaqstan halqy Assambleıasy qazirgideı saılamaıdy, tek usynatyn bolady.

Osylaısha, Prezıdent Májilis­tegi QHA kvotasyn joıýdy usyndy, ol Senatqa aýystyrylyp, 9-dan 5 de­pý­tatqa deıin qysqartylady. Tıi­sin­she, Májilistegi depýtattyq oryn­dar­dyń jalpy sany azaıady. Bul jańa­lyq Joǵarǵy palatada ártúrli etnos­tyq toptarǵa mandattar men qosymsha daýystardy qamtamasyz etedi.

Senattyń ókilettigi Konstıtý­sııa­lyq sottyń jáne Joǵary sot keńe­siniń tóraǵalary laýazymyna usy­ny­latyn kandıdattarǵa kelisim berý qu­qyǵymen tolyqtyrylady.

Qoldanystaǵy konstıtýsııalyq model Senatqa Májilis maquldaǵan zań jobalaryn qabyldaý nemese qabyldamaý quqyǵyn beredi, ıaǵnı múddeler teńgerimi buzylady, Máji­liste Senattyń qarsylyǵyn eńse­rýdiń naqty múmkindigi joq. Prezı­dent usynǵan tetik Senatqa Májilis qabyldaǵan zańdardy tek maquldaý nemese maquldamaý quqyǵyn beredi. Bul óte qısyndy, óıtkeni zań shyǵarý bastamasy tek Májiliste iske asyrylady jáne zańdardy qabyldaý quqyǵy Májiliske ǵana tıesili bolýǵa tıis. Zań shyǵarmashylyǵy prosesiniń tıimdiligi maqsatynda Palatalar arasynda yqtımal kelis­peýshilik bolǵan jaǵdaıda kelisý komıssııa­syn qurý rásimi jáne osy kelis­peý­­shi­lik­terdi eńserý rásimderi kózdelgen.

Budan basqa Parlamenttiń res­pýb­­lı­kalyq bıýdjettiń sapaly oryn­dalýyn baqylaýdaǵy rólin kúsheı­tý usynyldy. Osyǵan baılanys­ty, Joǵary aýdıtorlyq palatany qurý jáne Palata tóraǵasynyń Má­jilis depýtattary aldynda jylyna eki ret esep berý mindeti ýaq­ty­ly. Álemdik tájirıbe Par­lament­tiń árqashan bıýdjettiń bólinýin ba­qy­laıtyn negizgi organ reti­n­de áre­ket etetinin aıǵaqtaıdy. Sony­men qatar konstıtýsııalyq ózgeris­ter­di talqylaý aıasynda biz ár­túr­li jaǵ­daılardy qarastyryp, tal­qy­ladyq, sondyqtan daǵdarystyq jaǵ­daı­larda zańdardy qabyldaý­dyń erekshe tártibi týraly norma usynyldy.

Demokratııanyń mańyzdy aspek­tisi – qoǵamdy odan ári demo­kra­tııa­lan­dyrýmen ári qaraı ortalyq­syz­dan­dyrý. Jergi­likti ózin-ózi basqarýdyń myqty júıesi jer­gilik­ti jerlerde, óńirlerde jer­gilik­ti mańyzy bar máselelerdi sapa­ly, utymdy, múddeli túrde sheshý­ge múmkindik beretin qoǵamdy demo­kra­tııalandyrýdyń anaǵurlym myq­ty tetigi retinde áreket etetinin álemdik tájirıbe kórsetip otyr.

Qoldanystaǵy modelde bar­lyq rásimdi qoldana otyryp, jeke sha­­ǵymdardy qaraý qarasty­ryl­maǵan. Atap aıtqanda, bul Kons­tı­tý­sııalyq sotqa tán. Bul turǵyda Adam quqyqtary jónindegi ýákil men pro­kýratýranyń kúsheıýin atap ótý mańyzdy. Adam quqyqtary jónin­degi ýákildiń konstıtýsııalyq márte­be­sin bekitý eleýli demokratııa­lyq qadamnyń bir belgisi. Azamattardyń qu­qyqtary men bos­tandyqtarynyń kepildikterin kú­sheıtýdiń taǵy bir mańyzdy qadamy-ólim jazasyn qoldanýǵa tyıym salý. BUU-nyń adam quqyqtaryn qor­ǵaý sala­syn­­daǵy jalpyǵa birdeı ta­nyl­ǵan ha­lyqaralyq standarttary­na jáne Qazaqstannyń halyq­ara­­lyq mindettemelerine sáıkes Kons­tı­týsııada ólim jazasyn qol­­daný­ǵa ty­ıym salynady dep kózdelgen. Osy­laısha, azamat­tardyń irgeli quqyq­tary men bostandyqtaryn qor­­­ǵaý, Kons­tıtýsııalyq sot ınstıtýtyn qaıta jańǵyrtý, Adam quqyqtary jó­nin­degi ýákil men prokýratýrany kú­­sheıtý, Qazaqstandy eń qymbat qa­zy­nasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bos­tandyqtary bolyp taby­latyn demokratııalyq, zaıyrly, áleýmettik jáne quqyqtyq memleket retinde ornyqtyrýda oń ról atqarady. Osy blok boıynsha Konstıtýsııalyq zańdar men zańdardyń jobalaryn ázirleý 2022 jylǵy tamyzda kózdeledi.

Konstıtýsııalyq reformalar adam quqyqtary men bostan­dyq­tary­nyń basymdyǵy qaǵıdatyn iske asyrýǵa, bıliktiń birden-bir bas­taýy halyq bolyp tabylatyn demo­kratııalyq, quqyqtyq, áleý­mettik memleketti nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan. Al memlekettiń odan ári damýy árbir qazaqstandyqtyń belsendi azamattyq ustanymyna jáne onyń jaýapty kózqarasyna baılanysty.

Balaıym KESEBAEVA,

Májilis Tóraǵasynyń orynbasary