ǴULAMA ǴIBRATY

Manash Qozybaevtyń “Tul­ǵalar tuǵyry” atty kitabynyń ereksheligi – birinshiden, tarıh­shynyń kózimen qarap, zaman, ýaqyt, kezeń shyn­dyq­taryn jeke tulǵalardyń is-áreketterin naqty derekterge súıe­ne otyryp oı tol­ǵaý bolsa, ekinshi­­den, shyn pýb­lı­sıstke tán mashyq­pen oqýshy zerdesine jetkizý maqsat­taryn kóz­deıdi. Úshinshiden, tarıhshynyń órnegi men ádebıet­shiniń oı-qııaly naqty máseleni baıandaýǵa kelgende úlken áleýmet­tik arnaǵa burylyp, fılosofııalyq túıin jasaıtyny Manashty ǵalym retinde erekshe­lendiretin sıpatqa ıe bolady eken. Áýeli jınaqtyń meılinshe júıe­­li jasalǵandyǵyn aıryqsha ataý qajet. Tipti óziń jazǵandardy oqýshyǵa túsinikti de yńǵaıly deń­geıde jetkizý úshin talaı oılana­syń ǵoı. Al “Tulǵalar tuǵyryn” júıeli de mándi qurastyrǵan Ilııas Qozybaev óziniń balalyq paryzyn ǵana oryndap qoımaı, ákesimen birge mektep oqýlyǵyn jazyp júrgende alǵan tájirıbesi bolsyn, ádette tirlikte kórgeni bolsyn ba­rynsha yqtııattyq kórsetip, jaq­sy úlgi-ónegeni boıyna sińire bil­gen­di­g­in myqtap tanytypty. Áke­siniń murasyn bilgirlikpen jet­kizýge kim bolsa da talpynady ǵoı. Sonda da Ilııas shyn máninde áke­sine jany ashıtyndyǵyn ǵana emes, myqty maman, shyn tarıhshy ekendigin dáleldepti. Ony kitapty taldaý bary­synda ańǵaryp otyra­tyn­daryńyzǵa kepildik bere alamyn. Sonymen, “Tulǵalar tuǵyry” ne, qandaı ǵıbraty bar? Jınaq úl­ken tórt bólimnen turady. Ási­re­se, “Arystary qazaqtyń” jáne “Zama­na perzentteri” atty ekinshi jáne úshinshi taraýlary tarıhı turǵydan da, estetıkalyq tanym arnasynan da mándi de sándi, alymdy da ajar­ly, túsinikti de taǵylymdy. “Oı tolǵaý” taraýyna kiriserde Ma­nash “О́lim eki túrli. Biri – tabı­ǵı ólim, ekinshisi – rýha­nı ólim. Bizdiń maq­­sa­tymyz shyn mánin­degi tarıhı tulǵa­lardy rýhanı óltirmeý” degen súbeli oı­dan bas­taıdy da, ǵulama­ly­ǵyn ta­ny­tý maqsatymen emes, negizgi áńgi­meler­ge aparar arna­lardy anyq­taý úshin “Ǵumyrnama janryn zert­teý máselelerine” ári tarıhshy, ári ádebıetshi retinde nazar aýdarady. Máskeýdiń ataqty “Tamasha adam­­dardyń ómiri” serııasynan qazaq qaıratkerlerine, atap aıt­qanda, Sáken, Shoqan, Qanysh ja­ıyn­daǵy ǵumyrnamalardy ataı oty­ryp, “bolashaqta mundaı kitap­tar­dyń kóbeıgeni jaqsy bolar edi” degen ıgi tilekti ishi eljireı oty­ryp jazady da, qazaq tilindegi ga­zet-jýr­naldarda túrki tektes qaı­ratker­lerge arnalǵan jarııalym­dardy túgelge jaqyn sholyp shyǵady. Manash Qozybaev osy eńbegin­de ǵumyrnamanyń talaı shart­taryn jeke-jeke maqalaǵa, oı-tujy­­rymǵa aınaldyryp otyryp­ty. Ǵumyrna­masy jazylar kezde áýeli Azamat bolýy shart, al onyń kórikti, jar­qyrar qasıetin ańǵar­tar, el tilegin oryndar, kisilik kel­­­be­tin kórseter sátterin táptish­tep baıandaıdy da “árbir otbasy, mektep, qoǵam bala­lar­dy azamat etip tárbıelese ǵana elimizdiń bola­shaǵy jaryq. Árbir perzenti­miz qulqynnyń quly bol­maı, Otan­nyń uly bolsa qandaı ba­qyt” degen ıgi tilekti aıtýdan ja­lyq­paıdy. Budan keıingi “Batyr – el qorǵany”, qazaq zııalylary haqyn­­daǵy tolǵaýlar ǵumyrnamasy jazy­lar qaıratkerlerdiń sıpatyn aıqyndaıtyn qasıetterdi eske túsi­rip, túsindirip, uǵyndyryp otyrady. Al “Bizde ulttyq elıta bar” degen tujyrymyn qazaqtyń ótken-ket­ken, búgingi tarıhymen dálel­deý­ge umtylady. Ári-beriden soń elıta qataryna qosylý úshin nen­deı qaıratkerlik qajet ekendigin ba­jaı­lap, taramdatyp aıtyp ta bere­di. Máselen, “ult elıtasy dep ul­ty­na senetin, onyń basyna tús­ken qıyndyqqa, óz múddesine je­te­tin, tyǵyryqtan jol taýyp, álem­degi 2000-nan astam ult pen ulystardyń ishinen “qazaq” degen ulttyń órkenıettik ornyn taýyp qana qoımaı, ony órkenıettik taldaý­dyń dańǵyl jolyna salyp berýge ónerin, bilimin, kúsh-qaı­ratyn, ar-namysyn jegetin, kerek kezde eń qymbatty – ómirin bere­tin ult asyldary” degen túıin­deýinde Aza­mattyqtyń eń bıik óre­sin kóre­miz. Osy teorııalyq oılar­dy Manash “Arystary qazaqtyń” degen ekinshi taraýda naqty tulǵa­lardyń is-áre­ket­­terimen dáleldeý­ge kóshedi. “Myrza Muhamed Haıdar Dýlatı dala ór­ke­nıetiniń she­ji­re­si” degen bi­rinshi maqala­synyń ózinde teorııa­lyq baıan­­daýǵa kóbi­rek den qoıa­dy. Eń aldy­men, álem­­­­niń bar jaq­sylyǵy Eýro­padan ta­ra­dy de­gen jal­ǵan eýro­sent­rızm qaǵı­da­­lary­nyń aram­­za syryn ashyp, keıingi ke­­mel oılaryna jol ashyp alyp­ty. “Shyn má­nin­de Ortalyq Azııa ha­lyq­­tary órkenıetiniń álem­dik órke­nıet­­tegi mártebeli ornyn tuń­ǵysh dálel­degen Myrza Muha­med Haıdar Dýlatı” bolǵan­dy­ǵyn, osy kóz­qaras­tan aınymaý qajet­tigin dáleldeı kelip, Tarıh-ı-Rashıdı ótkenimizdi zertteýdiń metodologııa­lyq negizine aınalyp, Dala órke­nıetterine negiz bolǵan túrki tek­testerdiń birneshe ǵasyr­lyq tarı­­hyna úńilip, azamat máde­nıetine qosqan úlesterin taramdata baıan­daıdy. Jáne bul ǵylymı tolǵaý­dyń bir ereksheligi, Manash basqa tarıh­shylardaı derekterdi kózge kólbeń­dete bermeı-aq máse­leniń ishki syr-qupııasyn ashýǵa kóp kóńil bólipti. Sonyń arqa­synda el bıleý­shige qajetti on shartty baıandap, ár mu­sylmannyń 17 kúná­dan ada bolýy­na nazar aýdarady, ár memle­kettiń etno-ter­rı­torııalyq bolmy­syn, shart­taryn bilgirlikpen áńgimeleıdi. Munan keıin tikeleı qazaq tarı­hyna qatysty oılaryn taram­datyp, Qazaqııanyń mán-jaıyna, jańa ulttardyń qalyptasyp, memleket­teri shańyraq kótergenin, 92 baýly qypshaq bolmysynyń mońǵol tekti­lerdi juta bastaǵanyn, shyn­týaı­tyna kelgende, Shoqan aıtqan­daı, Altyn Ordanyń negizgi jeri men elin qazaqtyń Aq Orda­syna aınal­dyryp jibergenin myq­tap eske sala­dy. Olaı bolsa, – deıdi avtor – “Qazaq handyǵy – ata tarı­hymyz­dyń asqar belesi, zańdy jalǵasy. Myrza Muhamed Haıdar Dýlatıdyń “Tarıh-ı-Rashıdıin” ata-baba tarı­hynyń tolyqqandy shejiresi” degendi nyǵarlaı jazady da, áli kúnge deıin eýrosentrızm túsinigi­men kele jatqan áriptes­terin, ta­rıh­­­shylardy, zııalylardy shyna­ıy ǵylym jolyna túsýge shaqyrady. Osy oıyn ǵana emes, búkil qazaq tarıhynyń damý erekshelik­terin ańǵartý úshin uly tarıhshy Qadyrǵalı Qosymulynyń eren eńbegin sanaǵa sińdire baıandaıdy. “Qadyrǵalıdiń “Shejireler jyl­namasy” óziniń derektilik dálel­digi men baılyǵy jóninen sol zaman­nyń bıik týyndysy. Qazaq halqy­nyń tarıhy týraly eń baı, eń ne­gizgi derek kózi” degen túıin de bir jolǵa azdyq jasamaı­dy. Biri­mizdi-birimiz tyńdap, aıtylǵan oı­dy ári qaraı jalǵasty­ryp áket­sek, burma­lanǵan qazaq tarıhy tez-aq jónge túser edi. О́kinishke qaraı, oryssha oqyp, eýropasha oılap qal­ǵandar áli de kes-kestep aldy­myzdan shyǵa beredi jáne bilgirsip solaı ǵoı dep túsindirýge beıim turady. Áli kúnge deıin anyqtalmaı kele jatqan qazaq etnonımi ja­ıyn­da Qadyrǵalı aıtqandy Ma­nash­tyń búgingi bizderge túsin ózgertip berýi de qyzǵylyqty ǵana emes, tereń oılanatyn másele. “Qadyrǵalı qa­zaq­t­y shejirede “Alash”, al mem­le­kettik odaǵyn “Alash myńy” dep ataıdy” dep, R.Syzdyqova, M.Qoı­geldıev jáne О́.Qopabaev aıtyp júrgen pikirlerge nazar aýdarý qajet ekendigin eskertedi. Manashtyń taǵy da bir qunarly oıyna, ıaǵnı “Shejireler jınaǵy” qazaq ádebıettaný ǵylymynyń da qaınar kózi ispetti degeni de elený­ge tıis. Qadyrǵalı jınaǵynda halyq shyǵarmalarynan úzindileri birqy­dyrý beriledi. Mysaly, “Toqtamys han týraly dastannan” úzindiler bar. Bul mysaldardan biz qazaq poezııasy jazbasha túrde HVI ǵa­syr­dan buryn hatqa túskenin baı­qaımyz” degen oıyna men erik­siz ish tartamyn. Sebebi, Muhtar Áýezov 1923 jyly “Sholpan” jýr­nalynda “bul kúnge sheıin qazaq­tyń jazba ádebıeti jaıynan sóz jazý­­shy­lardyń kóbi bizdiń jazba áde­bıetimizdiń basy Abaıdan bas­talady dep esep­teıdi. Bul pikir sý­retti hýdo­­jes­tvennaıa lıte­ratýra re­tin­de qara­ǵanda du­rys bolsa da, áde­bıet tarıhy reti­nen qara­saq, úlken adas­­­­­qan­dyq” (M.Áýe­zov. Shy­­­­ǵar­­ma­la­ry­nyń elý tom­dyq tolyq jı­na­ǵy. “Ǵy­lym”. 1998.) de­ge­nin 1924 jy­ly Sáken Seı­fýl­lın “qazaq ara­sy­na jazba áde­bıet tarat­qan Túr­ki­stan­nan shyq­­qan qojalar. Ol kezde qazaq ara­syna kóp tara­ǵan Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kitaby. Bizdiń qazaq aqyn­dary sony eliktep ket­ken” (“Eń­bekshi qazaq”, 19.02. 1924) de­gen oıǵa qarsy “Aq jol” gazeti daý-damaı aıtqan bolatyn. Kommý­nıs­tik ıdeologııa­nyń kúshe­ıýine jáne shovınıstik kózqarastyń óris alýy­na baılanysty “qazaqta máde­nıet túgil tarıhy joq nadan halyq” degen jalǵandyqqa qarsy ónimdi oıdy ári qaraı órbitpeı, áli kúnge deıin da­laq­taýmen kelemiz. Ma­nashtyń osy kitabyn oqyp otyr­ǵanda talaı súbeli oılarǵa bastaı­tyn pikirler kezdesip jatatyny osynyń ózine dálel bolsa kerek. Jınaqty qurastyrýshy Ilııas Manashuly ákesiniń tarıhshyl­dyǵy men sózge sheberligin qatar­daǵy oqýshy bolsyn, zertteýshi bolsyn, ataǵy mol akademık bol­syn, bárine birdeı usynar oılar­dy satylap jet­kizgeni, oqýshy tanymyn mo­laıt­qany óte oryndy bolǵan. Máselen, Abylaı hanmen qazaq tarıhynda bolǵan basqa tul­ǵalardy tuıyqtap tastasa, keıingi tarıhı shyndyqtarǵa zııany tıer edi. Aby­laı handy aıt­qannan ke­ıin ony oń jolǵa salyp, aqylyn aı­typ otyr­ǵan “Dala dana­sy – Buqar jyraý­dy” aıtpaı, jaz­baı ketse, kóp málimet pen shyn­dyq kór­­­pe ishinde qalyp qoıar edi. Mi­ne, osy tusta Manashtyń tarıh­­shylyǵy ǵana emes, ádebıet­shildigi, kórkem sózdiń qadirin túsine bile­tindigi birden kórinip, Buqar jyraý­dyń kómekeı áýlıe ekendigi, keıingi­lerge qaldyr­ǵan taǵylymy ózinen ózi andyzdap oqýshy sanasyna jetedi. Manashtyń Buqar jyraýǵa baı­la­nystyra qazaq eliniń halyqtyq gımnin (Elim-aı) jasaǵan Qoja­ber­gen syndy daýylpaz darynǵa aı­ryqsha toqtaǵany jón bolǵan. Akade­mııanyń, qazaqtyń talaı ǵalymdary bas bolyp ǵylymı kon­ferensııa ótkizgennen keıin de fılologııa ǵylymdarynyń kandı­daty Serikbaı Qosanov syndy zertteýshiler Qojabergendi “ańyz­dyq tulǵa”, ıaǵnı qoldan jasalǵan músin degendeı qysas pikir tara­typ júr. Osy turǵyda ǵulamanyń sezimi habar berdi me eken, Manash Qozy­baev “Elim-aı” ádebı turǵy­dan alǵanda teńdesi joq týyndy. Onda tek halyq muńy ǵana emes, onyń syry, rýhy bar. Avtor egilip te, tógilip te jyrlaıdy. Birde tarıhı tereńdikpen boılasa, birde búginge qaıǵyryp, bolashaqty oılaıdy, fılosofııalyq paıymdar­men ora­ǵy­ta tolǵaıdy. Endeshe, Qojaber­gen babamyzdy qol bastaǵan batyr­dan ótip, ǵasyrlar qoınaýyna mura etip kele jatqan asylymyzdyń avtory – Daýylpaz jyraý dep ataý oryn­dy” degen oıyn ásirese áde­bıet tarıhyn zertteýshiler qat­ty eskerý­ge tıis. Túsine almaǵa­ndar kezdesse, Ma­nash­tyń “Daýyl­paz baba – Qoja­ber­gen” degen ta­rıhı-ádebı essesinen oqyp alsyn. О́ıt­keni, “Qoja­bergen esimi Áz-Táýke han, Abylaı han, Ábilqaıyr han, Buqar jyraý, Tóle bı, Qazy­bek bı, Áıteke bı sııaqty ul­ty­myzdyń uly­larynyń qatarynda Otan tarı­hyn­da hattalady” degen sheshimdi oıy tarıhı shyn­dyqpen dálel­dengen tu­jyrym. Rýhanı kúshtiń myqtylyǵyn, aı­ryqsha pár­men­diligin Ma­nash endi el tiregi Qarakereı Qaban­baı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shapy­rash­ty Naýryzbaı, Shaqshaq Jánibek, Kereı Er Jánibek, Jáýke, Isataı-Ma­h­am­bet, Syrym, Qa­ra­saı, Kenesary-Naý­ryzbaı batyr­lar­dyń el úshin, ha­lyq qamy úshin bas­taryn oqqa tik­ken­derin naqty mu­ra­ǵat derek­terimen oqý­shy­ǵa jetkizip, tarı­hı tanym-bilik­terin molaıtyp tastaıdy. Qazaq tarıhy­nyń arǵy beles­terin qasıetti tulǵalarmen kórsete kelip, endi qazaq mádenıeti batys, orys mádenıetteriniń ıgi nıetpen ne zorlyq júıesimen toǵysqanyn kórsetý úshin áńgimeni “Shoqan shoqylarynan” bastaıdy. Otarshylardyń negizgi maqsaty jaýlaǵan bodan elderdiń mysyn basyp, qanaý-tonaý áreketi bolsa da, obektıvti túrde basqa da yqpa­ly tıetinin joqqa shyǵarmaý kerek. Osyny biz Reseı ımperııa­synyń uzyn qoly qazaq dalasyna jetken kez­den anyq ańǵaramyz. Qazaq baı­lary men tóreleri bala­laryn oryssha oqytýǵa qumarlanýynyń ózi nápaqadan qur qalyp qoımaý­dyń amaly edi. Al oqý-bilimge ara­lasý, sóz joq, óziniń ıgi yqpa­lyn jasamaı qoımaıdy. Olardyń ishinen Shoqan, Ybyraı, Abaı syndy aǵartýshy-demokrattarmen qatar keshegi alash qozǵalysyn bas­taǵan ata-aǵalary­myz­dyń shyq­qa­nyn aıtýymyz paryz. Igi mádenıet aralasqan tusta ıgilikti ister bolmaı qoımaıdy. Mi­ne, osyny eskergen Manash Qozy­baev “Shoqan shoqy­laryn” daralaı áńgimeleýi ábden zańdy. Al osy oılarǵa qosyla otyryp Shoqan kózqarasyn baıandaýda eskerilmeı júrgen úlken bir máse­lege nazar aýdarypty. “Shoqan­nyń kózqarasyna áser etken faktor­lardyń taǵy bir salasy marksızm ıdeıalarymen tanystyǵy dep oılaı­myn. Shoqan Chernyshev­skıı­diń “Sov­remennıgin”, A.Gersenniń “Kolokolyn” oqyǵanyn zamandas­tary sol kezde-aq aıtyp ketken edi. Al Shoqan markstik ádebıetti oqydy, onymen tanys edi degen derek joq” deı tura, onyń ádebı murasyna kóz qyryn salý kerek dep birden-bir durys joldy kórsetipti. Jáne adamdy sendirerlikteı derek­terdi keltiripti. “Shoqannyń kóz­qara­sy aǵartýshylyqtan asyp, re­volıý­sıo­ner-demokrat aıasyna be­ıim­delýmen tanylady” de­gen qo­ryt­yndy ja­­sap­ty. Tap osyn­daı oı­dyń sheti “Abaı já­ne onyń zama­ny” degen tol­ǵaýynda da bar. Teginde tarıh­shynyń kóz­qa­rasy áde­bıet­­shildigi jár­demge keler sáti osydan-aq baıqalsa kerek. Aǵartýshy-demokrattardan keıin Álıhan Bókeıhanovqa arnap “Taǵ­dyr: túnek pen shyraq” degen maqa­la­sy 1995 jyly “Aqı­­qat” jýr­na­ly­na ba­syl­ǵan nus­qasy­men beri­lipti. Onda “Álıhan Bó­keıhan esimi alash, qazaq uly, qazaq má­de­­nıeti, onyń tarıhy, qazaq máde­nıeti, shyǵys mádenıeti túbirli de dúbirli problemalarmen baılanys­ty. Keshegi kazarmalyq sosıalızm zamanynda biz onyń esi­min, tek qana “býrjýa­zııalyq ult­shyl”, “alash­or­dashyl”, “h­alyq jaýy” de­gen sııaqty quby­jyq uǵym­­­darmen baıla­nys­ty­ryp, qa­lyń eldi, onyń ishinde zııalylar qaýymyn úrkitip keldik. Ne jasy­ra­tyny bar, úrkip qana qoı­maı, úrip kelgen­derdiń qa­lyń ishinde bizdiń urpaq ta bar” degeni Manash­tyń para­sat­tylyǵyn aıqyn tanytady. “Ahmet Baıtursynov – HH ǵasyrdyń uly refor­matory”, “Ult per­zenti Sma­ǵul Sadýaqasov ha­qynda”, “...Ámir Ábdiǵapar”, “Taǵ­dyr tálkegi (Amankeldi batyr týraly izdenis)”, “Ǵasyr taýqyme­tin arqalaǵan arys­tar” atty tolǵaýlar men maqa­lalar negizinen alash­tyń ardaqtylarynyń tol­qylmaly taǵdyrlaryna ar­na­lyp, talaı sony pikir­lerdi aıtqan. Osy jóninde tarıhshynyń kózimen kór­genderdi, túıindelgen oılar­dy bizdiń ádebıet zertteýshi ǵalymdar oılana oqyp, tolǵana tujyrym jasasa qazaq ǵalymyna edáýir olja bolar edi. Sákenge arnalǵan “Ha­lyq­tyń erkesi, kósh bastar serkesi” essesi, Júsipbek Aı­maýytovtyń “Qabyr­ǵaly qalamger”, Ybyraı Altyn­sarınniń dástúrin jalǵas­tyr­ǵan “Spandııar Kóbeev taǵyly­my” ulasyp, Qanysh Sátbaevtyń qazaq tarıhynda alatyn orny men dańqyna súbeli sózder arnapty. “Tulǵalar tuǵyry” jınaǵynyń úshinshi taraýy “Zamana perzent­teri” dep atalady da, qazaq ta­rı­hy­nyń pirádary Álkeı Mar­ǵu­lanǵa arnalady. Budan keıin Ǵa­beń­niń – Ǵabıt Músirepovtiń adam­gershiligin, pendeshiligin, maı­tal­man jazýshy­ly­ǵyn sóz etip, halqymyzdyń aıaýly uly Ilııas Omarovtyń ómir tynysyna úńiledi. Bul úshinshi taraýdyń ekinshi bóligi estelik ispettes oı-tujy­rymdaryn jetkizgen eken. Oǵan ózi aralas-quralas bolǵan qazaqtyń irileri men jaısańdary toptasyp, qazaqtyń ǵylymı-ádebı elıtasy keskin-kelbetin, ádet-ǵurpyn, is-áreketin ańǵararlyqtaı deńgeıde baıandaıdy. Onyń árqaısysyna minez­deme berip sıpattasaq, resen­zııamyz shubatylyp keteri sózsiz. “Halqy­nyń Máligi” dep qazaqtan shyqqan Keńes Odaǵynyń Batyry M.Ǵab­dýl­lın jóninde uzaq tol­ǵansa, “on eki myńǵa jýyq Ke­ńes Odaǵynyń batyrlary qatary­nan Baýyrjan Momyshuly oryn alýǵa tıis” dep shamyrqanǵany 1990 jyly shamyr­qanǵany perishteniń qulaǵyna shalyndy ǵoı. “Dımekeń týraly estelik jaza­myn dep kim oılapty” degen­nen bastalatyn “О́tti, ketti sol zaman” tolǵaýy 70-80 jyldardaǵy jaǵdaı­dy kózge elestetedi. “Keńes rejımi­­niń dáýirlegen toby. Bárin ózi she­ship, ózi bılik aıtatyn partııanyń zamany. Adam ómiri, eńbegi oıyn­shyqqa aınalǵan kez” dep óz basy­nan ótken oqıǵasyn bylaı jalǵas­tyrady. “Belgili antropolog O.Sma­­ǵulovtyń kitaby órtendi. Sodan keıin kezek M.Qozybaev, Z.Golıkova birigip jazǵan “Zolotoı fond par­tıı. Iz ıstorıı kadrovoı polıtıkı KPSS” degen kitapqa jetti. Bir saǵa­tta birneshe jylǵy eńbek kúlge aınaldy. Bes jyl “jer aýyp”, Al­maty mal dárigerlik ıns­tıtýtynda óksik ómir ótip jatqanda” qudaı berip, D.Qonaev shaqyryp, “Qazaq ensıklopedııa­sy­nyń” bas redak­tory etip taǵaıyn­daǵany órbiter oıǵa tıek bolypty. Sol sııaqty “О́rge basta elińdi” degen tilekti N.Nazar­baevqa dostyq nıet­pen aıtypty. Sondaı-aq, Shah­mar­dan Esenov, О́mirbek Joldas­­bekov, О́mirzaq Sultanǵazın, Saqta­ǵan Báıishev, Qaırat Muhamed­janov, О́z­bekáli Jánibekov, Salyq Za­manov, Evneı Bóketov, Batyrbek Birimjanov taǵy basqa qaıratker­ler jónindegi estelikter men kór­genderi oqýshyǵa oı salatyn ǵıbratty dúnıeler. Kózi kórip, aralas-quralas bol­ǵan qaıratkerlerdiń ishinen eki pendege, atap aıtqanda, Ilııas Esen­berlın men Ermuqan Bek­mahanov jaıly tolǵamdaryna toqtaý qajet. О́ıtkeni, olar bir-birimen baıla­nysyp jatýymen, taǵdyr talqysy­men baýyrlas bolýymen ǵana emes, qazaq eline sińirip ketken eńbek­terimen qadirli ekeni eske alynǵan. “Ilııas Esenberlın esimin ataǵanda qazaq ádebıetiniń, qazaq mádenıetiniń alyp tulǵalarynyń biri kóz aldyma keledi. Uly jazý­shynyń men óz basym erligine tán­ti­­min. Keshegi ataqty ǵalym E.Bek­muhanovtyń ıtjekkenge aıdalýy­nyń basty sebebi, ult-azattyq qoz­ǵalysynyń eń bir jabyq taqyry­by Han Kene bastaǵan qaharman halqy­myzdyń bostandyq kúres tarıhyn zertteýi emes pe edi?! Mine, osy bir “jabyq”, basqasha aıtqanda, “abaq­­ty”, “ıtjekkenge” aıdaýy múmkin taqyrypqa oralý úshin qandaı júrek kerek deseńiz­shi! Ilekeń ım­perııalyq qahardan qoryq­pady, zııa­ly qaýym ishinde Han Kenedeı batyrlyǵyn tanyt­ty, zamannan shırek ǵasyr ozyp, arttaǵy urpaqqa ólmes mura, Á.Ke­kil­baev, M.Ma­ǵaýın, S.Smataev sııaqty talantty tarıhı romanıs­ter mektebin qal­dyrdy” degen kesek oı ádildigimen qundy. Al óziniń ustazy, úlgi alǵan ǵulama aǵasy Ermuqan Bekmuhanov ja­ıyn­daǵy “Taǵdyry kúrdeli qaısar talant”, “Ustazym týraly bir-eki sóz” tolǵaýlary shy­na­ıy se­zim­men, ǵıbratty oı­larymen qun­dy. Uly tarıhshy men jazýshy­nyń artynda qalǵan orasan zor mura­laryn bilýge, oqýǵa eriksiz jeteleı­di. Budan keıin áńgimelene­tin kóp esimderdiń atyn bilip, bul jalǵan­da qalǵan izderin, ónegelerin ańǵaryp, ǵıbrat alamyz. Al táýelsizdik kelgennen keıin jazǵan “Stalın jáne Qazaqstan” nemese Goloshekın, Hrýshev, Brej­nev tusyndaǵy Qazaqstannyń shyndyqtary barynsha dáleldi de, ashyq baıandalǵan ýaqytta pendelik pıǵylymen qatar qazaq halqynyń rýhyn syndyrý, basyp-tósteý úshin oıyna kelgenderin istegen­derin ishki dúnıesi qan jylaı oty­ryp baıan­daýy da, bar oıyn emeýrinmen bildirýi de, ábden qysastyq jeńgen sátte ashyna da ashy aıtatyndary da osy kitaptyń ón boıynan anyq ańǵarylady. О́tpeli osy dáýirdi basynan keshirgen shyn mánindegi tarıhshy qaı kezeńde maqala jazba­syn, jan-syryn tolǵanysyn, ózi­niń adamı pozısııasyn ańǵartyp kelgeni úshin qadirleýge tıistimiz. Ondaıdy istemeı, kimniń tarysy pis­se, sonyń taýyǵy bolyp shyǵa­tyn­dardyń, ásirese, qazaq zııaly­lary­nyń psıho­logııasynan jıi kez­desetin aıarlyq­ty Manashta az eke­­nin ańǵaryp, shyn máninde ǵulama tarıhshy ekendigine den qoıamyz. Tursynbek KÁKIShEV, professor.